• </* Theme Name: Twenty Ten Theme URI: http://wordpress.org/ Description: The 2010 theme for WordPress is stylish, customizable, simple, and readable -- make it yours with a custom menu, header image, and background. Twenty Ten supports six widgetized areas (two in the sidebar, four in the footer) and featured images (thumbnails for gallery posts and custom header images for posts and pages). It includes stylesheets for print and the admin Visual Editor, special styles for posts in the "Asides" and "Gallery" categories, and has an optional one-column page template that removes the sidebar. Author: the WordPress team Version: 1.3 License: GNU General Public License License URI: license.txt Tags: black, blue, white, two-columns, fixed-width, custom-header, custom-background, threaded-comments, sticky-post, translation-ready, microformats, rtl-language-support, editor-style, custom-menu */ /* =Reset default browser CSS. Based on work by Eric Meyer: http://meyerweb.com/eric/tools/css/reset/index.html -------------------------------------------------------------- */ html, body, div, span, applet, object, iframe, h1, h2, h3, h4, h5, h6, p, blockquote, pre, a, abbr, acronym, address, big, cite, code, del, dfn, em, font, img, ins, kbd, q, s, samp, small, strike, strong, sub, sup, tt, var, b, u, i, center, dl, dt, dd, ol, ul, li, fieldset, form, label, legend, table, caption, tbody, tfoot, thead, tr, th, td { background: transparent; border: 0; margin: 0; padding: 0; vertical-align: baseline; } body { line-height: 1; } h1, h2, h3, h4, h5, h6 { clear: both; font-weight: normal; } ol, ul { list-style: none; } blockquote { quotes: none; } blockquote:before, blockquote:after { content: ''; content: none; } del { text-decoration: line-through; } /* tables still need 'cellspacing="0"' in the markup */ table { border-collapse: collapse; border-spacing: 0; } a img { border: none; } /* =Layout -------------------------------------------------------------- */ /* LAYOUT: Two columns DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: left; margin: 0 -240px 0 0; width: 100%; } #content { margin: 0 280px 0 20px; } #primary, #secondary { float: right; overflow: hidden; width: 220px; } #secondary { clear: right; } #footer { clear: both; width: 100%; } /* LAYOUT: One column, no sidebar DESCRIPTION: One centered column with no sidebar */ .one-column #content { margin: 0 auto; width: 640px; } /* LAYOUT: Full width, no sidebar DESCRIPTION: Full width content with no sidebar; used for attachment pages */ .single-attachment #content { margin: 0 auto; width: 900px; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url { font-family: MB Khursheed, Georgia, "Bitstream Charter", serif; } h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, .wp-caption-text { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } pre { font-family: MB Khursheed, "Courier 10 Pitch", Courier, monospace; } code { font-family: MB Khursheed, Monaco, Consolas, "Andale Mono", "DejaVu Sans Mono", monospace; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #access .menu-header, div.menu, #colophon, #branding, #main, #wrapper { margin: 0 auto; width: 940px; } #wrapper { background: #fff; margin-top: 20px; padding: 0 20px; } /* Structure the footer area */ #footer-widget-area { overflow: hidden; } #footer-widget-area .widget-area { float: left; margin-right: 20px; width: 220px; } #footer-widget-area #fourth { margin-right: 0; } #site-info { float: left; font-size: 14px; font-weight: bold; width: 700px; } #site-generator { float: right; width: 220px; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Main global 'theme' and typographic styles */ body { background: #f1f1f1; } body, input, textarea { color: #666; font-size: 12px; line-height: 18px; } hr { background-color: #e7e7e7; border: 0; clear: both; height: 1px; margin-bottom: 18px; } /* Text elements */ p { margin-bottom: 18px; text-align:justify; } ul { list-style: square; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol { list-style: decimal; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol ol { list-style: upper-alpha; } ol ol ol { list-style: lower-roman; } ol ol ol ol { list-style: lower-alpha; } ul ul, ol ol, ul ol, ol ul { margin-bottom: 0; } dl { margin: 0 0 24px 0; } dt { font-weight: bold; } dd { margin-bottom: 18px; } strong { font-weight: bold; } cite, em, i { font-style: italic; } big { font-size: 131.25%; } ins { background: #ffc; text-decoration: none; } blockquote { font-style: italic; padding: 0 3em; } blockquote cite, blockquote em, blockquote i { font-style: normal; } pre { background: #f7f7f7; color: #222; line-height: 18px; margin-bottom: 18px; overflow: auto; padding: 1.5em; } abbr, acronym { border-bottom: 1px dotted #666; cursor: help; } sup, sub { height: 0; line-height: 1; position: relative; vertical-align: baseline; } sup { bottom: 1ex; } sub { top: .5ex; } input[type="text"], textarea { background: #f9f9f9; border: 1px solid #ccc; box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -moz-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -webkit-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); padding: 2px; } a:link { color: #0066cc; } a:visited { color: #743399; } a:active, a:hover { color: #ff4b33; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { position: absolute; left: -9000px; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #header { padding: 30px 0 0 0; } #site-title { float: left; font-size: 30px; line-height: 36px; margin: 0 0 18px 0; width: 700px; } #site-title a { color: #000; font-weight: bold; text-decoration: none; } #site-description { clear: right; float: right; font-style: italic; margin: 15px 0 18px 0; width: 220px; } /* This is the custom header image */ #branding img { border-top: 4px solid #000; border-bottom: 1px solid #000; display: block; float: left; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { background: #000; display: block; float: left; margin: 0 auto; width: 940px; } #access .menu-header, div.menu { font-size: 13px; margin-left: 12px; width: 928px; } #access .menu-header ul, div.menu ul { list-style: none; margin: 0; } #access .menu-header li, div.menu li { float: left; position: relative; } #access a { color: #aaa; display: block; line-height: 38px; padding: 0 10px; text-decoration: none; } #access ul ul { box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -moz-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -webkit-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); display: none; position: absolute; top: 38px; left: 0; float: left; width: 180px; z-index: 99999; } #access ul ul li { min-width: 180px; } #access ul ul ul { left: 100%; top: 0; } #access ul ul a { background: #333; line-height: 1em; padding: 10px; width: 160px; height: auto; } #access li:hover > a, #access ul ul :hover > a { background: #333; color: #fff; } #access ul li:hover > ul { display: block; } #access ul li.current_page_item > a, #access ul li.current-menu-ancestor > a, #access ul li.current-menu-item > a, #access ul li.current-menu-parent > a { color: #fff; } * html #access ul li.current_page_item a, * html #access ul li.current-menu-ancestor a, * html #access ul li.current-menu-item a, * html #access ul li.current-menu-parent a, * html #access ul li a:hover { color: #fff; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #main { clear: both; overflow: hidden; padding: 40px 0 0 0; } #content { margin-bottom: 36px; } #content, #content input, #content textarea { color: #333; font-size: 16px; line-height: 24px; } #content p, #content ul, #content ol, #content dd, #content pre, #content hr { margin-bottom: 24px; } #content ul ul, #content ol ol, #content ul ol, #content ol ul { margin-bottom: 0; } #content pre, #content kbd, #content tt, #content var { font-size: 15px; line-height: 21px; } #content code { font-size: 13px; } #content dt, #content th { color: #000; } #content h1, #content h2, #content h3, #content h4, #content h5, #content h6 { color: #000; line-height: 1.5em; margin: 0 0 20px 0; } #content table { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 -1px 24px 0; text-align: left; width: 100%; } #content tr th, #content thead th { color: #888; font-size: 12px; font-weight: bold; line-height: 18px; padding: 9px 24px; } #content tr td { border-top: 1px solid #e7e7e7; padding: 6px 24px; } #content tr.odd td { background: #f2f7fc; } .hentry { margin: 0 0 48px 0; } .home .sticky { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; margin-left: -20px; margin-right: -20px; padding: 18px 20px; } .single .hentry { margin: 0 0 36px 0; } .page-title { color: #000; font-size: 14px; font-weight: bold; margin: 0 0 36px 0; } .page-title span { color: #333; font-size: 16px; font-style: italic; font-weight: normal; } .page-title a:link, .page-title a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .page-title a:active, .page-title a:hover { color: #ff4b33; } #content .entry-title { color: #000; font-size: 21px; font-weight: bold; line-height: 1.3em; margin-bottom: 0; } .entry-title a:link, .entry-title a:visited { color: #000; text-decoration: none; } .entry-title a:active, .entry-title a:hover { color: #ff4b33; } .entry-meta { color: #888; font-size: 12px; } .entry-meta abbr, .entry-utility abbr { border: none; } .entry-meta abbr:hover, .entry-utility abbr:hover { border-bottom: 1px dotted #666; } .entry-content, .entry-summary { clear: both; padding: 12px 0 0 0; } #content .entry-summary p:last-child { margin-bottom: 12px; } .entry-content fieldset { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 0 24px 0; padding: 24px; } .entry-content fieldset legend { background: #fff; color: #000; font-weight: bold; padding: 0 24px; } .entry-content input { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-right: 24px; } .entry-content label { color: #888; font-size: 12px; } .entry-content select { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content sup, .entry-content sub { font-size: 10px; } .entry-content blockquote.left { float: left; margin-left: 0; margin-right: 24px; text-align: right; width: 33%; } .entry-content blockquote.right { float: right; margin-left: 24px; margin-right: 0; text-align: left; width: 33%; } .page-link { clear: both; color: #000; font-weight: bold; margin: 0 0 22px 0; word-spacing: 0.5em; } .page-link a:link, .page-link a:visited { background: #f1f1f1; color: #333; font-weight: normal; padding: 0.5em 0.75em; text-decoration: none; } .home .sticky .page-link a { background: #d9e8f7; } .page-link a:active, .page-link a:hover { color: #ff4b33; } body.page .edit-link { clear: both; display: block; } #entry-author-info { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; clear: both; font-size: 14px; line-height: 20px; margin: 24px 0; overflow: hidden; padding: 18px 20px; } #entry-author-info #author-avatar { background: #fff; border: 1px solid #e7e7e7; float: left; height: 60px; margin: 0 -104px 0 0; padding: 11px; } #entry-author-info #author-description { float: left; margin: 0 0 0 104px; } #entry-author-info h2 { color: #000; font-size: 100%; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } .entry-utility { clear: both; color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } .entry-meta a, .entry-utility a { color: #888; } .entry-meta a:hover, .entry-utility a:hover { color: #ff4b33; } #content .video-player { padding: 0; } /* =Asides -------------------------------------------------------------- */ .home #content .format-aside p, .home #content .category-asides p { font-size: 14px; line-height: 20px; margin-bottom: 10px; margin-top: 0; } .home .hentry.format-aside, .home .hentry.category-asides { padding: 0; } .home #content .format-aside .entry-content, .home #content .category-asides .entry-content { padding-top: 0; } /* =Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .format-gallery .size-thumbnail img, .category-gallery .size-thumbnail img { border: 10px solid #f1f1f1; margin-bottom: 0; } .format-gallery .gallery-thumb, .category-gallery .gallery-thumb { float: left; margin-right: 20px; margin-top: -4px; } .home #content .format-gallery .entry-utility, .home #content .category-gallery .entry-utility { padding-top: 4px; } /* =Attachment pages -------------------------------------------------------------- */ .attachment .entry-content .entry-caption { font-size: 140%; margin-top: 24px; } .attachment .entry-content .nav-previous a:before { content: '\21900a0'; } .attachment .entry-content .nav-next a:after { content: '0a0\2192'; } /* =Images -------------------------------------------------------------- */ /* Resize images to fit the main content area. - Applies only to images uploaded via WordPress by targeting size-* classes. - Other images will be left alone. Use "size-auto" class to apply to other images. */ img.size-auto, img.size-full, img.size-large, img.size-medium, .attachment img { max-width: 100%; /* When images are too wide for containing element, force them to fit. */ height: auto; /* Override height to match resized width for correct aspect ratio. */ } .alignleft, img.alignleft { display: inline; float: left; margin-right: 24px; margin-top: 4px; } .alignright, img.alignright { display: inline; float: right; margin-left: 24px; margin-top: 4px; } .aligncenter, img.aligncenter { clear: both; display: block; margin-left: auto; margin-right: auto; } img.alignleft, img.alignright, img.aligncenter { margin-bottom: 12px; } .wp-caption { background: #f1f1f1; line-height: 18px; margin-bottom: 20px; max-width: 632px !important; /* prevent too-wide images from breaking layout */ padding: 4px; text-align: center; } .wp-caption img { margin: 5px 5px 0; } .wp-caption p.wp-caption-text { color: #888; font-size: 12px; margin: 5px; } .wp-smiley { margin: 0; } .gallery { margin: 0 auto 18px; } .gallery .gallery-item { float: left; margin-top: 0; text-align: center; width: 33%; } .gallery-columns-2 .gallery-item { width: 50%; } .gallery-columns-4 .gallery-item { width: 25%; } .gallery img { border: 2px solid #cfcfcf; } .gallery-columns-2 .attachment-medium { max-width: 92%; height: auto; } .gallery-columns-4 .attachment-thumbnail { max-width: 84%; height: auto; } .gallery .gallery-caption { color: #888; font-size: 12px; margin: 0 0 12px; } .gallery dl { margin: 0; } .gallery img { border: 10px solid #f1f1f1; } .gallery br+br { display: none; } #content .attachment img {/* single attachment images should be centered */ display: block; margin: 0 auto; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .navigation { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; overflow: hidden; } .navigation a:link, .navigation a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .navigation a:active, .navigation a:hover { color: #ff4b33; } .nav-previous { float: left; width: 50%; } .nav-next { float: right; text-align: right; width: 50%; } #nav-above { margin: 0 0 18px 0; } #nav-above { display: none; } .paged #nav-above, .single #nav-above { display: block; } #nav-below { margin: -18px 0 0 0; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ #comments { clear: both; } #comments .navigation { padding: 0 0 18px 0; } h3#comments-title, h3#reply-title { color: #000; font-size: 20px; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } h3#comments-title { padding: 24px 0; } .commentlist { list-style: none; margin: 0; } .commentlist li.comment { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; line-height: 24px; margin: 0 0 24px 0; padding: 0 0 0 56px; position: relative; } .commentlist li:last-child { border-bottom: none; margin-bottom: 0; } #comments .comment-body ul, #comments .comment-body ol { margin-bottom: 18px; } #comments .comment-body p:last-child { margin-bottom: 6px; } #comments .comment-body blockquote p:last-child { margin-bottom: 24px; } .commentlist ol { list-style: decimal; } .commentlist .avatar { position: absolute; top: 4px; left: 0; } .comment-author { } .comment-author cite { color: #000; font-style: normal; font-weight: bold; } .comment-author .says { font-style: italic; } .comment-meta { font-size: 12px; margin: 0 0 18px 0; } .comment-meta a:link, .comment-meta a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .comment-meta a:active, .comment-meta a:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .even { } .commentlist .bypostauthor { } .reply { font-size: 12px; padding: 0 0 24px 0; } .reply a, a.comment-edit-link { color: #888; } .reply a:hover, a.comment-edit-link:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .children { list-style: none; margin: 0; } .commentlist .children li { border: none; margin: 0; } .nopassword, .nocomments { display: none; } #comments .pingback { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; margin-bottom: 18px; padding-bottom: 18px; } .commentlist li.comment+li.pingback { margin-top: -6px; } #comments .pingback p { color: #888; display: block; font-size: 12px; line-height: 18px; margin: 0; } #comments .pingback .url { font-size: 13px; font-style: italic; } /* Comments form */ input[type=submit] { color: #333; } #respond { border-top: 1px solid #e7e7e7; margin: 24px 0; overflow: hidden; position: relative; } #respond p { margin: 0; } #respond .comment-notes { margin-bottom: 1em; } .form-allowed-tags { line-height: 1em; } .children #respond { margin: 0 48px 0 0; } h3#reply-title { margin: 18px 0; } #comments-list #respond { margin: 0 0 18px 0; } #comments-list ul #respond { margin: 0; } #cancel-comment-reply-link { font-size: 12px; font-weight: normal; line-height: 18px; } #respond .required { color: #ff4b33; font-weight: bold; } #respond label { color: #888; font-size: 12px; } #respond input { margin: 0 0 9px; width: 98%; } #respond textarea { width: 98%; } #respond .form-allowed-tags { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } #respond .form-allowed-tags code { font-size: 11px; } #respond .form-submit { margin: 12px 0; } #respond .form-submit input { font-size: 14px; width: auto; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { list-style: none; margin-left: 0; } .widget-area ul ul { list-style: square; margin-left: 1.3em; } .widget-area select { max-width: 100%; } .widget_search #s {/* This keeps the search inputs in line */ width: 60%; } .widget_search label { display: none; } .widget-container { margin: 0 0 18px 0; } .widget-title { color: #222; font-weight: bold; } .widget-area a:link, .widget-area a:visited { text-decoration: none; } .widget-area a:active, .widget-area a:hover { text-decoration: underline; } .widget-area .entry-meta { font-size: 11px; } #wp_tag_cloud div { line-height: 1.6em; } #wp-calendar { width: 100%; } #wp-calendar caption { color: #222; font-size: 14px; font-weight: bold; padding-bottom: 4px; text-align: left; } #wp-calendar thead { font-size: 11px; } #wp-calendar thead th { } #wp-calendar tbody { color: #aaa; } #wp-calendar tbody td { background: #f5f5f5; border: 1px solid #fff; padding: 3px 0 2px; text-align: center; } #wp-calendar tbody .pad { background: none; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: right; } .widget_rss a.rsswidget { color: #000; } .widget_rss a.rsswidget:hover { color: #ff4b33; } .widget_rss .widget-title img { width: 11px; height: 11px; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-left: 0; padding: 0 20px 0 0; } #main .widget-area ul ul { border: none; margin-left: 1.3em; padding: 0; } #primary { } #secondary { } /* Footer widget areas */ #footer-widget-area { } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #footer { margin-bottom: 20px; } #colophon { border-top: 4px solid #000; margin-top: -4px; overflow: hidden; padding: 18px 0; } #site-info { font-weight: bold; } #site-info a { color: #000; text-decoration: none; } #site-generator { font-style: italic; position: relative; } #site-generator a { background: url(images/wordpress.png) center left no-repeat; color: #666; display: inline-block; line-height: 16px; padding-left: 20px; text-decoration: none; } #site-generator a:hover { text-decoration: underline; } img#wpstats { display: block; margin: 0 auto 10px; } /* =Mobile Safari ( iPad, iPhone and iPod Touch ) -------------------------------------------------------------- */ pre { -webkit-text-size-adjust: 140%; } code { -webkit-text-size-adjust: 160%; } #access, .entry-meta, .entry-utility, .navigation, .widget-area { -webkit-text-size-adjust: 120%; } #site-description { -webkit-text-size-adjust: none; } /* =Print Style -------------------------------------------------------------- */ @media print { body { background: none !important; } #wrapper { clear: both !important; display: block !important; float: none !important; position: relative !important; } #header { border-bottom: 2pt solid #000; padding-bottom: 18pt; } #colophon { border-top: 2pt solid #000; } #site-title, #site-description { float: none; line-height: 1.4em; margin: 0; padding: 0; } #site-title { font-size: 13pt; } .entry-content { font-size: 14pt; line-height: 1.6em; } .entry-title { font-size: 21pt; } #access, #branding img, #respond, .comment-edit-link, .edit-link, .navigation, .page-link, .widget-area { display: none !important; } #container, #header, #footer { margin: 0; width: 100%; } #content, .one-column #content { margin: 24pt 0 0; width: 100%; } .wp-caption p { font-size: 11pt; } #site-info, #site-generator { float: none; width: auto; } #colophon { width: auto; } img#wpstats { display: none; } #site-generator a { margin: 0; padding: 0; } #entry-author-info { border: 1px solid #e7e7e7; } #main { display: inline; } .home .sticky { border: none; } } /* Theme Name: Twenty Ten */ /* RTL Basics */ body { direction:rtl; unicode-bidi:embed; } /* LAYOUT: Two-Column (Right) DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: right; margin: 0 0 0 -240px; } #content { margin: 0 20px 36px 280px; } #primary, #secondary { float: left; } #secondary { clear: left; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url, h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, Arial, Tahoma, sans-serif; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #footer-widget-area .widget-area { float: right; margin-left: 20px; margin-right: 0; } #footer-widget-area #fourth { margin-left: 0; } #site-info { float: right; } #site-generator { float: left; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Text elements */ ul, ol { margin: 0 1.5em 18px 0; } blockquote { font-style: normal; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { left: auto; text-indent:-9000px; overflow:hidden; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #site-title { float: right; } #site-description { clear: left; float: left; font-style: normal; } #branding img { float: right; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { float:right; } #access .menu-header, div.menu { margin-right: 12px; margin-left: 0; } #access .menu-header li, div.menu li{ float:right; } #access ul ul { left:auto; right:0; float:right; } #access ul ul ul { left:auto; right:100%; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #content table { text-align: right; margin: 0 0 24px -1px; } .page-title span { font-style:normal; } .entry-title, .entry-meta { clear: right; float: right; margin-left: 68px; margin-right: 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-left: 24px; margin-right:0; } .entry-content blockquote.left { float: right; margin-right: 0; margin-left: 24px; text-align: left; } .entry-content blockquote.right { float: left; margin-right: 24px; margin-left: 0; text-align: right; } #entry-author-info #author-avatar { float: right; margin: 0 0 0 -104px; } #entry-author-info #author-description { float: right; margin: 0 104px 0 0; } /* Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .category-gallery .gallery-thumb { float: right; margin-left:20px; margin-right:0; } /* Images -------------------------------------------------------------- */ #content .gallery .gallery-caption { margin-right: 0; } #content .gallery .gallery-item { float: right; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .nav-previous { float: right; } .nav-next { float: left; text-align:left; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ .commentlist li.comment { padding: 0 56px 0 0; } .commentlist .avatar { right: 0; left: auto; } .comment-author .says, #comments .pingback .url { font-style: normal; } /* Comments form */ .children #respond { margin: 0 0 0 48px; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { margin-right: 0; } .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } #wp-calendar caption { text-align: right; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: left; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-right: 0; padding: 0 0 0 20px; } #main .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #site-generator { font-style:normal; } #site-generator a { background-position: right center; padding-right: 20px; padding-left: 0; } .wordpress-hit-counter {direction:ltr;}
  • هڪ ڏينهن اسلاميه ڪاليج سکر جي اسٽاف روم ۾ ويٺي ويٺي سائين امير گل ڪٽوهر چيو ته اخبارن ۾ ڪالم ته ڏاڍا سٺا ٿا اچن پر ڪجھ عرصي کانپوءِ انهن جو نالو نشان نٿو ملي. پڇيومانس ته انٽرنيٽ تي به نٿا ملن . چيائين اتي به وڌ ۾ وڌ هفتي کان پراڻا نٿا ملن. بس اها ڳاله هئي هي بلاگ ٺاهڻ جي. _____ دعاگو : احمد علي مڱريو Website: ahmed.mangrio.com Email: ahmed@mangrio.com
  • صفحا

  • آرڪائوز

  • تازا ليک

  • تازا رايا

    Mohammad Khan Sial on وساريان نه وسرن (5) ڊي سي هاءِ…
    heman kumar on ڪاوش هائيڊ پارڪ
    jamila abbassi on سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک…
    سنڌي ٻولي قومي ٻولي… on سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک…
    Rehman Memon on تازي بجيٽ ۽ پسماندگي جي ڏانوڻن…
    Munwar ali on هر ڳالهه جي هڪڙي موسم آهي! ليک…
    ALLAHDINO BABBAR on ڏاکڻي پنجاب ۾ دهشتگردن خلاف ام…
    Dr Sameena Afghan on This blog is no more upda…
    Dr Sameena Afghan on تبديلي ئي آپشن هجڻ گهرجي! ليکڪ…
    Qasim Ali shah on سنڌ مان هندو آبادي جي لڏ پلاڻ…
    Sunita on ايف-آءِ-آر ڪٿي داخل ڪرائجي؟ لي…
    Abrar Ali Katpar on سال 1954 کان وٺي… ليکڪ :…
    Bilal jan on چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب…
    Bilal jan on چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب…
    muntazer soomro on سنڌ ۾ ايڏي پير پرستي ڇو…
  • بلاگ ڏٺو ويو

    • 15,427 دفعا
  • Advertisements

مڪاني ادارن جي چونڊن بدران ايڊمنسٽريٽر مقرر ڇو پيا ٿين؟ ليکڪ : سهيل ميمڻ

حيرت جي ڳالهه اها آهي ته، حڪومت ناظمن واري 17 آڪٽوبر تي ختم ٿيندڙ مدي ۾ گهٽتائي آڻي آگسٽ ۾ ان نظام کي ختم ڪري، سرڪاري آفيسر بطور ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪرڻ جو جيڪو فيصلو ڪيو آهي، ان ۾ حڪومت ۽ ان جي اتحادين جا متضاد خيال آهن. ٿيڻ ته ائين گهرجي ته انهن ادارن جو مدو ختم ٿيڻ بعد چونڊون ٿيڻ گهرجن ۽ ٻيا چونڊيل ماڻهو اچي پنهنجي آفيسن ۾ ويهن، پر حڪومت چونڊون ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي. ان جا ٻه سبب آهن، هڪ موجوده حڪومت جي نمائندن پنهنجي قيادت کي ٻڌايو آهي ته پارٽي جو گراف ڪريو آهي، ان لاءِ چونڊن ۾ باوجود حڪومتي سپورٽ حاصل هجڻ جي اها پوزيشن حاصل نه ٿيندي، جيڪا پيپلز پارٽيءَ کي گذريل پارلياماني چونڊن ۾ حاصل ٿي هئي ۽ ٻيو سبب اهو آهي ته حڪومت ان ٻڏتر ۾آهي ته ناظمن وارو نظام هلائجي يا ان جي جاءِ تي اڳوڻو ميونسپالٽي واري نظام بحال ڪجي؟ جڏهن وزير اعظم يوسف رضا گيلاني ملڪ جي حڪومتي نظام بابت چئي ٿو ته ملڪ ۾ نه پارلياماني ۽ نه صدارتي پر گڏيل نظام آهي ته پوءِ ميونسپل ادارن بابت اهو فيصلو نه ڪري سگهڻ ته ڪهڙو نظام هلائبو، ڪا وڏي ڳالهه ناهي. جيتوڻيڪ اڪثر ٿيندو ائين آهي ته جيڪا ڌر حڪومت ۾ هونددي آهي، سا ڪوشش ڪندي آهي ته سندس حڪومتي دور ۾ جيڪي به چونڊون اچن، اهي منقعد ڪيون وڃن، ڇاڪاڻ جو  ظاهر آهي ته حڪومتي ڌر جي اميدوارن کي حڪومتي مشينري جي سپورٽ حاصل  هوندي آهي، پر پيپلز پارٽي هن ڀيري مڪاني چونڊن جي معاملي ۾ ائين نه پئي ڪري. ان جو قطعي اهو مطلب ناهي ته هو حڪومتي اثر رسوخ چونڊن تي نه وجهڻ لاءِ ائين ڪري رهيا آهن، بلڪه سبب اهو آهي، جيڪو مون کي سنڌ مان چونڊيل هڪ حڪومتي ايم اين اي ٻڌايو ته، ”پارٽي قيادت کي سنڌ مان چونڊيل نمائندن ٻڌايو آهي ته سنڌ ۾ چونڊيل ايم پي ايز ۽ ايم اين ايز پنهنجي تڪن ۾ تڪليف ده صورتحال کي منهن ڏئي رهيا آهن ۽ عوام ته ڇڏيو پر پيپلز پارٽي جا ضلعي، تعلقي ليول جا ڪارڪن به چئي رهيا آهن ته ٻيهر ووٽ خاطر اچڻ کان اڳ سوچي اچجو. جيڪڏهن، سنڌ جيڪو پيپلزپارٽي جو بيس آهي، اتي مڪاني چونڊن ۾ جيڪڏهن پارٽي کي شڪست نه به آئي ته فتح به اهڙي نه هوندي، جنهن مان چئي سگهجي ته سنڌ ته پيپلز پارٽيءَ کانسواءِ ڪنهن جو آهي ئي نه.

اهو ئي سبب آهي جو حڪومت ڪو ٺوس جواز نه هجڻ باوجود مڪاني چونڊون ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو آهي. ان معاملي ۾ حيرت ان ڳالهه تي آهي ته حڪومت جي اتحادي ڌرين متحده قومي موومينٽ، اي اين پي، مسلم ليگ فنڪشنل جا پنهنجا پنهنجا موقف آهن ۽ نالي ماتر اپوزيشن مسلم ليگ (ن) جو پڻ حڪومت کان جدا موقف آهي. ان معاملي ۾ سڀ کان وڌيڪ سخت موقف متحده قومي موومينٽ جو آهي. ايم ڪيو ايم 1993ع کانپوءِ ڪنهن به حڪومت ۾ اپوزيشن جي بئنچن تي نه ويٺي آهي. ان جي سياست غير متوقعهUn predictable هجڻ سبب سندس پاليسيون به ايڊهاڪ تي هونديون آهن، ان ڪري هن ڀيري به متحده جو انهن چونڊن ڪرائڻ جو زور ان ڪري آهي ته هو چاهين ٿا ته موجوده سندن سياسي دور جي ”سازگار ترين“ دور ۾ جڏهن سنڌ توڙي وفاقي حڪومت سندن لاءِ نيڻ وڇايو ويٺي آهي، هو جلد کان جلد مڪاني چونڊن ذريعي وري چئن سالن لاءِ ڪراچي جو هولڊ پڪو ڪري ڇڏين. ملڪي حالتن جي تبديل ٿيڻ جي هتي ڪا به خبر نه هجڻ سبب انهن کي خدشو آهي ته ڪٿي ڪو حالتون اهڙو پلٽو نه کائين جو، هو اپوزيشن ۾ ويهڻ تي مجبور ٿين ۽ پوءِ مڪاني چونڊون سندن اقتدار کان ٻاهر هجڻ دوران ٿيون ته کين ڪراچي ۾ سندن موجوده پوزيشن گهٽ ٿيڻ جو پڻ خدشو آهي.

هوڏانهن پنجاب ۾ مسلم ليگ (ن) جيتوڻيڪ چونڊون جلد ڪرائڻ تي اڃا زور نه ڏنو آهي، پر تنهن هوندي به انهن جو خيال آهي ته چونڊون جلد ٿيڻ گهرجن. انهيءَ سان گڏ مسلم ليگ (ن) چاهي ٿي ته مشرف وارو ناظمن وارو نظام ختم ٿيڻ گهرجي. پنجاب ۾ مسلم ليگ (ن) جنهن رفتار سان عوام سان رابطي ۾ آهي ۽ ڪم ڪار ڪري رهي آهي ته ان لحاظ سان پيپلز پارٽي پنجاب ۾ پڻ مڪاني ادارن جون چونڊون 30 سيڪڙو به کٽڻ جي پوزيشن ۾ ناهي. ان صورت ۾ جيڪڏهن مڪاني چونڊون مقرر وقت تي ڪرائجن ٿيون ته سنڌ جا شهر متحده حوالي، پنجاب ۾ نواز شريف جي پارٽي کيس ويڙهي ڇڏيندي ۽ سنڌ جي ننڍن شهرن ۽ ٻهراڙين ۾ سندس ايم اين ايز ۽ ايم پي ايز عوام وٽ وڃڻ کان لنوائين ٿا. ٻئي پاسي اڳين حڪومتن وارا ناظم، جن جو گهڻو تعلق مسلم ليگ (ق) سان آهي ۽ جيڪي موجوده حڪومت اچڻ وقت پريشان ٿيا هئا ۽ کين خدشو هو ته حڪومت اقتدار ۾ اچي کانئس اربين رپين جا حساب ڪتاب وٺندي. اهي پڻ ساهه پٽي ۽ ٻيهر اٿيا آهن ۽ پنهنجي دفاعي پوزيشن کان جارحانه پوزيشن تي اچي ويا آهن ۽ انهن ان نظام کي ختم ڪرڻ يا سندن ادارن کي آگسٽ ۾ ٽوڙڻ واري حڪومتي فيصلي خلاف عدالتن ۾ وڃڻ جو اعلان ڪيو آهي. هوڏانهن مسلم ليگ (ق) جيڪا اندروني بحران جو شڪار هئي ۽ پارٽي چونڊن دوران گروپن ۾ ورهائجندي پئي محسوس ٿي، ان بحران مان گذري آيل پئي نظر اچي ۽ ڳالهه وڃي ان تي بيٺي آهي ته  چوڌري شجاعت ۽ چوڌري پرويز الاهي چون ٿا ته اهي ناراض دوستن وٽ وڃي کين پرچائڻ لاءِ تيار آهن ۽ مسلم ليگ (ق) جي ناراض اڳواڻن جي ليڊر جنرل اختر عبدالرحمان جي پٽ همايون اختر ايم اين اي چيو آهي ته چوڌري ڀائر وٽن لنگهي اچن ته هو راضي ٿي ويندا. اهو معاملو حل ٿيڻ تي آهي، ان ڪري مسلم ليگ (ق) هاڻي سڄو زور پنهنجي ناظمن کي بچائڻ تي لڳائي رهي آهي. ان واضح اعلان ڪيو آهي ته ناظمن وارو نظام ختم ڪيو ويو ته مسلم ليگ (ق) احتجاج ڪندي ۽ ان سلسلي ۾ مسلم ليگ (ق) ناظمن جا گڏيل  اجلاس به سڏايا آهن. 1972ع ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس ذريعي لوڪل باڊيز جو نئون نظام رائج ڪيو، پر اهو نظام لاڳو نه ٿي سگهيو جو، ان لاءِ ڀٽو صاحب جي حڪومت ۾ چونڊون نه ٿي سگهيون، ان ڪري 1971ع کان وٺي 1979ع تائين سرڪاري آفيسر ئي لوڪل ادارن جا عهديدار رهيا. حيرت ان ڳالهه جي آهي ته ڀٽو صاحب نئون لوڪل باڊيز نظام 72 ۾ لاڳو ڪيو پر پنج سال حڪومت ۾ رهڻ باوجود مڪاني ادارن جون چونڊون نه ڪرايون ويون ۽ اهو نظام لاڳو نه ٿيو.

بهرحال سنڌ ۽ پنجاب ۾ پيپلز پارٽي جي لوڪل باڊيز اليڪشن ۾ صورتحال بعد بلوچستان ۾ پڻ نه صرف پيپلز پارٽي، پر هر وفاق پرست پارٽيءَ جي وڏي شڪست جا امڪان ۽ پختون خواهه ۾ غير يقيني واري صورتحال سبب مڪاني چونڊون في الحال هڪ سال لاءِ ۽ پوءِ به جلد ٿينديون نظر نه ٿيون اچن. وزير اعظم يوسف رضا گيلاني هر صوبي ۾ اختلافي خيالن ۽ حڪومتي پارٽين جي اتحادين جي مڪاني چونڊن بابت هڪ ايجنڊا تي نه اچڻ سبب چئي ڇڏيو آهي ته اهو صوبائي معاملو آهي ۽ هر صوبو پنهنجي صوبي جي حالتن موجب فيصلا ڪري. ان سلسلي ۾ سنڌ ۾ وري به صوبائي حڪومت پنهنجي ”اتحادين“ جي منشا موجب فيصلو ڪندي نظر پئي اچي ۽ اهو به متوقع آهي ته شايد حڪومت ڪراچي لاءِ هڪ بلدياتي نظام لاڳو ڪري ۽ باقي سنڌ لاءِ ٻيو. بهرحال 17 آڪٽوبر تي ناظم صاحبان پنهنجن عهدن تان هٽي ويندا، سندن پويان اهي شهر، ضلعا، تعلقا ڇڏي ويندا، جن جي اربين رپين جي بجيٽ باوجود اتان جي ترقيءَ جو خواب چٽ ڪيو ويو آهي. آئين موجب ملڪ جي صدر کان صوبا مڪاني، ادارن جي قانون ۾ ترميمن جي اجازت وٺندا ۽ صدر آصف علي زرداري مڪاني ادارن جي قانون ۾ 31 ڊسمبر 2009ع تائين ترميمن جي اجازت ڏيڻ جو مجاز آهي.



قانون موڪل تي؟! : ڪاوش ايڊيٽوريل

لڳي ائين ٿو ته تمام گهڻي وقت کان سنڌ ۾ قانون ڊگهي موڪل تي هليو ويو آهي ۽ قانون جي (شايد) موڪل تي وڃڻ کانپوءِ هتي ڏوهه اهڙي نموني ٿي رهيا آهن، ڄڻ هر ڪنهن کي هر عمل جي موڪل مليل هجي. ماڻهن کي ڏينهن ڏٺي اغوا ڪري مارڻ جي موڪل، ڳوٺن تي هٿياربندن جي اجتماعي يلغار، قتل ۽ غارتگري جي موڪل. سنڌ ۾ ائين ته تڏهن ٿيندو هو، جڏهن ڪابه منظم حڪومت نه هوندي هئي، قانون نالي ڪا شئي نه هوندي هئي، رياست جو وجود نه هوندو هو، اها صديون اڳ جي صورتحال آهي، پر صديون گذرڻ کانپوءِ ڇا بدليو آهي؟ ڪالهوڪي هڪڙي ڏينهن ۾ صرف گهوٽڪي ضلعي ۾ لنڊ- بوزدار تڪرار ۽ سولنگي- ڪوش تڪرار تان 7 ماڻهن کي قتل ڪيو ويو آهي، جن مان 6 ڄڻا اغوا بعد قتل ڪيا ويا آهن. ان ڇڪتاڻ بعد ڪيئي شهر ويران ٿي ويا، ٽرئفڪ غائب ٿي ويئي، ڌرين جا ماڻهو مورچابند ٿي ويا، ڪلاڪن تائين فائرنگ هلندي رهي، پر پوليس صورتحال کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ضرورت ئي محسوس نه ڪئي.

اڳ ڪرائيم ڊائري ڪنهن اخبار جي ڪنڊ ۾ والار ڪندي هئي، پر هاڻي اهو ننڍڙو ڪرائيم باڪس ايترو ته تيزيءَ سان ڦهلجي چڪو آهي، جو ان سڄي اخبار کي پنهنجي وسعت ۾ آڻي ڇڏيو آهي، ڏوهه ايترا ته وڌي ويا آهن، جو هر سنگين ڏوهه جي خبر به معمول جي خبر بڻجي ويئي آهي. سموري سنڌ بد امنيءَ ۽ خوني تڪرارن جي باهه ۾ سڙي رهي آهي، جنهن جو سيڪ نه صوبائي سرڪار محسوس ٿي ڪري ۽ نه ئي وري وفاقي حڪومت. امن امان جي ابتر صورتحال گڊ گورننس جي دعويدار منتظمين جي ننڊ ڦٽائي نه سگهي آهي، جنهن ڳالهه مان ”انتظامي سنجيدگيءَ“ جو اندازو لڳائڻ مشڪل نه آهي. جڏهن حڪمران عوام جي تحفظ جو انتظام به نٿا ڪري سگهن، ته باقي انهن جي ڪرڻ لاءِ رهجي ئي ڇا ٿو وڃي؟ سنڌ ۾ بدامنيءَ سبب روز ڪئين جنازا کڄن ٿا، پر حڪمرانن کي ڪابه پرواهه ناهي، نه ئي وري اهي ان باهه جو سيڪ ئي محسوس ڪن ٿا، جيڪا باهه صوفياڻي سنڌ جي اعليٰ قدرن ۽ روشن روايتن کي ڀسم ڪندي وڃي.  برادرين جا جهيڙا ڪو معمولي مسئلو نه آهي، اهي اٿاري ۽ اڀاري سنڌ جي اجتماعي سياسي شعور کي هاڃو رسايو پيو وڃي، پر سنڌ جون سياسي ڌريون صرف ميڙ منٿ قافلن تائين محدود آهن.   اسان اڳ به هنن ئي ڪالمن ۾ اهو چوندا رهيا آهيون ته انهن شاطر ۽ شعبدي باز شرفاءَ، سياسي بازيگرن ۽ جاگيرداري باقيات جي بقا لاءِ جاکوڙيندڙن کي قانون جي گرفت ۾ آڻڻ کان سواءِ سنڌ، خاص طور تي اتر سنڌ جي اڌ درجن کن ضلعن ۾ امن  جو امڪان پيدا ٿي نه سگهندو، جيڪي سنڌ کي پنهنجي مقصدن جي حصول خاطر منظم نموني گهرو ويڙهه ڏانهن ڌڪي رهيا آهن. هشي ۽ هٿيارن جي آڪيسجن تي خوني تڪرارن کي زندهه رکندڙ اشرافيه ۾ جيستائين هٿ نٿو وڌو وڃي، تيستائين امن امان جي بحالي ممڪن بڻجي نه سگهندي. انهن بااثر ڀوتارن، ڏوهن جي سرپرستي ڪندڙ ان اشرافيه سنڌي قوم جي ٻڌي، ايڪي ۽ وحدت کي هاڃو رسايو، ڪمزور ڪيو ۽ ورهايو آهي. اهڙا ماڻهو قانون جا مجرم ته آهن ئي آهن، پر قوم جا پڻ مجرم آهن. باقي پوليس کاتو ته هاڻي ”پروٽوڪول“ کاتو بڻجندو وڃي، وزيرن، مشيرن جو پروٽوڪول، ڀوتارن جي ”نمڪ حلالي“. اهو کاتو عوام جي اٽي تي چٽي بڻيل آهي، ته پوءِ آخر ايڏي ساري نااهل نفريءَ کي ڪهڙي ثواب خاطر پالجي؟ پوليس پنهنجيءَ تي اچي ته ڏوهن جو ٿيڻ ممڪن ئي ڪونهي.

موجوده جمهوري حڪومت قائم ٿيندي ئي منتظمين امن امان کي پنهنجي اوليت قرار ڏنو هو، پر اها ”اوليت“ گذريل سوا سال واري اقتداري عرصي ۾ خبر ناهي ته ڪهڙين سياسي مصلحتن ۽ انتظامي مجبورين سبب پوئتي ڌڪجندي رهي آهي، جو سنڌ امن امان جي لحاظ سان هن وقت به ان ئي سطح تي بيٺل آهي، جتي اڳوڻي حڪومت دوران هئي. موجوده جمهوري حڪومت رڳو سنڌ ۾ برادري تڪرارن کي ئي ختم ڪرائي سگهي ها، ته اها به سنڌ جي هڪ تمام وڏي خدمت هجي ها. خوني تڪرارن جي خاتمي کي اسان ”تمام وڏي خدمت“ ان ڪري به چئون ٿا ته، خوني تڪرارن سنڌ ۾ سماجي ارتقا کي روڪي سنڌ کي تنزل جي پيچرن تي هلائڻ شروع ڪيو آهي، متاثر علائقا قانون لاءِ ”نوگو ايريا“ بڻيل آهن، اسڪول بند آهن، اسپتالون بند آهن، زمينون آباد نٿيون ٿين، زرعي معيشت تباهه ٿي ويئي آهي، خوف سبب ماڻهو نفسياتي مريض ٿي ويا آهن، انهن جو قانون مان ويساهه کڄي ويو آهي، انتظامي اپاءَ وٺندي صرف ۽ صرف خوني تڪرار ختم ڪرائڻ سان سنڌ ۾ سماجي ترقيءَ جو عمل شروع ٿي وڃي، زرعي معيشت بهتر ٿيڻ لڳي، ماڻهو جو نفسياتي مريض ٿيڻ جو عمل بند ٿي وڃي، قانون جي بالادستي قائم ٿي وڃي ۽ وڏي ڳالهه اها ته سنڌ کي گهرو ويڙهه ڏانهن ڌڪڻ ۽ قومي وحدت کي هاڃو رسائڻ واريون ڪوششون به ناڪاميءَ کي رسن ته ان قيمت تي اهو سودو مهانگو ته ناهي!

سنڌ جي منتظمين کي گذارش آهي ته سنڌ ۾ امن امان جي ابتر صورتحال جو نوٽيس ورتو وڃي، پوليس کاتي کي پروٽوڪول کاتو بڻائڻ بدران ان کان عوام جي تحفظ وارو ڪم ورتو وڃي. سنڌ ۾ برادري جهيڙن ۽ خوني تڪرارن جي خاتمي لاءِ تحرڪ ورتو وڃي. سنڌ جي سياسي ڌرين کي به گذارش آهي ته اهي اڳتي اچن ۽ سياسي شعور ۽ آگهي وارو پنهنجو فرض پورو ڪن.

سنڌ، گڊ گورننس ۽ پ پ پ ليکڪ : لياقت عزيز

محترمه شهيد بينظير ڀٽو جي شهادت جي پويان ڪهڙا هٿ آهن؟ انهيءَ متعلق في الحال ڪجهه چئي نٿو سگهجي؟ اقوام متحده محترمه جي شهادت جي تحقيقات ٿيڻي آهي. محترمه جي شهادت جي خبر مون مڪه معظمه ۾ ڪعبته الله شريف ۾ ٻڌي. ان وقت اسان مغرب جي نماز ادا ڪري رهيا هئاسين، ڪنهن کي به يقين نه پئي آيو ته واقعي محترمه بينظير سان ائين ٿي سگهي ٿو!؟ ٻئي ڏينهن هڪ انگريزي اخبار ”عرب ٽائيمز“ ۾ محترمه جي شهادت جي خبر ڇپيل هئي. ان اخبار ۾ القاعده جي سعودي عرب جي ترجمان جو بيان پڻ هو، جنهن ۾ هن اهو موقف پيش ڪيو هو ته، محترمه بينظير ڀٽو جي شهادت ۾ سندن ڪو هٿ ناهي، اصلي قاتل ٻيا آهن، ان ڪري پاڪستان حڪومت انهن جا پيرا کڻي.

سنڌ جو عوام 1970ع هر ڀيري ”شهيدن جي پارٽي“ يعني پ پ پ کي ووٽ ڏيندو هو. گذريل اليڪشن ۾ سنڌ جي عوام پاڻ ملهايو. قومي توڙي سنڌ اسيمبلي ۾ پ پ پ اڪثريت حاصل ڪئي. محترمه بينظير ڀٽو شهادت کان اڳ عام چونڊن ۾ حصو وٺڻ لاءِ جيڪو منشور پيش ڪيو هو، اهو ساڳيو منشور هو، جيڪو شهيد ذوالفقار علي ڀٽو 1970ع جي اليڪشن ۾ پيش ڪيو هو ۽ 1973ع جي آئين ۾ 17 ترميم کي ختم ڪرڻ ۽ آزاد عدليه جي بحالي لاءِ هن لنڊن ۾ نواز شريف سان ”ميثاق جمهوريت“ جو معاهدو پڻ ڪيو هو. مرڪز ۾ پ پ پ ٻين سان گڏجي مخلوط حڪومت جوڙي. سنڌ- بلوچستان ۾ پڻ مخلوط حڪومت جڙي، سرحد ۾ اسفند يار ولي وارن حڪومت ٺاهي ۽ پنجاب ۾ نواز ليگ ۽ پ پ پ گڏجي حڪومت جوڙي. سنڌ ۾ سيد قائم علي شاهه کي سنڌ جو وڏو وزير بنايو ويو ۽ کيس تمام گهڻا وزير، مشير ۽ اسپيشل اسسٽنٽ ڏنا ويا. محترمه بينظير ڀٽو به پنهنجي پهرين دور حڪومت ۾ سيد قائم علي شاهه کي وڏو وزير بنايو هو، پر ”احسن ڪارڪردگي“ کانپوءِ 15 مهينن بعد آفتاب شعبان ميراڻي سنڌ جو وڏو وزير بنايو ويو. هاڻي به سوا سال جي سنڌ حڪومت جي ڪارڪردگي کي ڏٺو وڃي ته سنڌ ۾ نه گڊ گورننس آهي، نه قانون جي بالادستي آهي. چوريون، اغوا، ڌاڙا، وڏن شهرن ۾ بيگناهه انسانن جو قتل عام روز جو معمول بنجي چڪو آهي. سنڌ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي. 1991ع واري پاڻي ٺاهه تي عمل نه پيو ٿئي. ناڻي ورڇ ۾ به سنڌ سان ناانصافي ٿي رهي آهي.

تازو پ پ پ جي مرڪزي ڪميٽي جي هڪ گڏجاڻي آصف علي زرداري جي زير صدارت ٿي گذري، جنهن ۾ سنڌ ڪابينا جي وزيرن ۽ انهن جي کاتن ۾ ڦير ڦار جي لاءِ اشارو ڏنو ويو آهي. سنڌ جي ڪنهن به کاتي جي ڪارڪردگي کي جيڪڏهن عوام جي نگاهن کان پرکيو وڃي ته هر کاتي ۾ لٽ مار جاري آهي. نوڪريون وڪڻڻ جا الزام لڳي رهيا آهن. هر ڪو وزير، مشير پنهنجا نوازڻ ۾ پورو آهي، غريب ۽ بي پهچ ماڻهو اڄ به پريشان آهن.

سنڌ ۾ پ پ پ جا اتحادي هر وقت پ پ پ کي ”بليڪ ميل“ ڪرڻ لاءِ حڪومت کان ڌار ٿيڻ جون ڌمڪيون ڏين ٿا. ملڪي منتظمين پرڏيهه پڌاريل رهنما کي ايلاز ڪن ٿا ۽ هڪ الٽيميٽم ختم ٿئي ٿو ته وري ٻيو شروع ٿئي ٿو. پنجاب، سرحد، بلوچستان ۾ ”ڪمشنريٽ نظام“ بحال ٿي چڪو آهي، پر سنڌ ۾ اتحادين جي ڌمڪين جي ڪري اڃان روشني جو ڪو به ڪرڻو نظر نٿو اچي.

سنڌ بجيٽ ۾ وزير مشيرن لاءِ نيون لگزري گاڏيون خريد ڪرڻ لاءِ ڪروڙين رپيا رکيا ويا آهن، وزيرن ۽ مشيرن جي فرنيچرن خريد ڪرڻ لاءِ پڻ ڪروڙين رپيا رکيا ويا آهن، جنهن ۾ هڪ ميز 80 هزار  رپين ۾ ايندي ۽ ڪرسي 40 هزار رپين ۾ ايندي. اهي خرچ رهيا ته حڪومتي خرچن تي ڪيئن ڪنٽرول ٿي سگهندو؟ هن وقت ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته گورننس کي بهتر بنايو وڃي. عام ماڻهو کي رليف ڏنو وڃي. قانون جي ”رٽ“ قائم ڪئي وڃي. چوريون، ڌاڙا، اغوا جون وارداتون ختم ڪرايون وڃن، پاڻي جي معاهدي تي سختي سان عمل ڪرايو وڃي،NFC ايوارڊ گهڻ رخي بنيادن تي ورتو وڃي. سنڌ ۾ نوڪرين لاءِ وٺندڙ ”کليل دڪان“ بند ڪرايا وڃن. ڇا ڪجي؟ ڪنهن کي دانهن ڏجي؟ وڻ کان ڪنهن پڇيو ته، ”توکي هي ننڍڙو ڪهاڙو ڪيئن ٿو ڪپي؟“ وڻ جواب ۾ وراڻيو ته، ”ڪهاڙي اندر جيڪو ڳن آهي، اهو مون مان ئي جڙيل آهي.“ سو اسان سنڌين سان به اڄڪلهه اها ئي ويڌن آهي.

ڏاکڻي پنجاب ۾ دهشتگردن خلاف امڪاني آپريشن ۽ سنڌ تي ان جا اثر ليکڪ : محسن ٻٻر

سوات جي حسين ماٿري ۾ مذهب جو منفي ۽ ڀوائتو چهرو پيش ڪرڻ ۽ رت جون نديون وهائيندڙن طالبان خلاف شروع ٿيل قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جو آپريشن نيٺ پنهنجي پڄاڻي کي پهتو آهي. مذهب جي نالي کي استعمال ڪندي ماٿري ۾ لاشن جا ڍير لڳائيندڙ ۽ ”گرين چوڪن“ کي ”خوني چوڪ“ بنائيندڙ هاڻي ڀاڄوڪڙ بنجي غائب ٿي ويا آهن ۽ پختونخواهه جي صوبائي۽ وفاقي حڪومتن نيٺ مالاڪنڊ ڊويزن ۾ متاثرين جي واپسي ڪالهه (سومر 13 جولاءِ) کان شروع ٿي ويئي آهي. ان ڏس ۾ ڪالهه قومي ميڊيا جي چونڊ نمائندن کي سوات آپريشن ۽ Internally Displaced Persons (IDPs) جي واپسي جي حوالي سان تفصيلي بريفنگ ڏني ويئي. سنڌي ميڊيا کي پهريون ڀيرو هن اهم ”قومي معاملي“ ۾ شرڪت جي دعوت ڏني ويئي هئي، ڇاڪاڻ ته ان کان اڳ هِن جمهوري حڪومت ۾ سڌ سماءَ جا منتظم اسلام آباد ۾ موجود سنڌي ميڊيا جي نمائندن کي سمورين اعلي سطحي گڏجاڻين ۾ انهي ڪري به شرڪت جي نينڍ اهو چئي نه ڏيندا هئا ته اوهان ”ريجنل ميڊيا“ ۾ اچو ٿا تنهن ڪري اوهان کي فلاڻي گڏجاڻي ۾ نه گهرايو ويندو. بهرحال دير آيد درست آيد، ڪافي رڙ واڪا ڪرڻ بعد نيٺ سنڌي ميڊيا جي نمائندن کي هن قسم جي اهم گڏجاڻي ۾ گهرائڻ جو سلسلو شروع ٿي ويو آهي. ڪالهه بريفنگ ڏيندڙن ۾ سڌ سماءُ جو وفاقي وزير قمرالزمان قائره، آءِ ايس پي آر جو ڊائريڪٽر جنرل ميجر جنرل اطهر عباس ۽ متاثرين جي سارسنڀار ۽ واپسي جي حوالي سان انتظامن کي ڏسندڙ Special Support Group (SSG) جو چيئرمين ليفٽيننٽ جنرل نديم احمد ۽ سڌ سماءُ جو وفاقي سيڪريٽري اشفاق گوندل شامل هئا. بريفنگ ۾ ڪافي اهڙيون شيون پڻ واضح ٿيون جن جي حوالي سان ڪافي ابهام هئا.

بريفنگ جو مقصد قومي ميڊيا کي سوات متاثرين جي واپسي خاص طور ۽ ختم ٿيل فوجي آپريشن جي حوالي سان عام طور تي ڄاڻ فراهم ڪرڻ هو. حڪومت جو چوڻ هو ته حڪومت لڳ ڀڳ 3 لک سوات متاثر خاندانن جي پنهنجن علائقن ڏانهن باعزت ۽ محفوظ واپسي لاءِ سموريون سهولتون فراهم ڪندي ۽ انهن کي هر ممڪن مدد ۽ امداد ڏني ويندي. ظاهر آهي رياست جو فرض ٿئي ٿو ته سوات ماٿري جي متاثرين جي هر ممڪن مدد ڪئي وڃي. ايس ايس جي جو ساڳي صوبي ۾ لڏي ويندڙ يا ڪئمپن ۾ زندگي گهاريندڙ متاثرين جي واپسي جي رٿا واقعي به بهترين رٿابندي ڪندي جوڙي ويئي آهي ۽ جيڪڏهن دهشتگرد واپسي جي انهي عمل ۾ رنڊڪ نٿا وجهن ۽ انهي کي سبوتاز نٿا ڪن يا انهن ڪوششن کي ناڪام نٿو بنايو وڃي ته هن سال جي آخر يعني ڊسمبر 2009ع تائين سوات ماٿري ۾ حسين زندگي پنهنجي ساڳي جوڀن سان واپس موٽي اچي سگهي ٿي. پر ٻيا تفصيل اوهان کي ٻڌائڻ کان اڳ ۾ گڏجاڻي دوران جڏهن مون پاران اهو سوال حڪومتي عملدارن کان پڇيو ويو ته ”سنڌ ۽ ٻين صوبن ڏانهن نقل مڪاني ڪري ويندڙ سوات متاثرين جو انگ گهڻو آهي ۽ انهن جي واپسي کي يقيني بنائڻ لاءِ حڪومت جي لاڳاپيل ادارن ڪهڙا اپاءَ ورتا آهن؟“ جو جواب مون کي ڪجهه اچرج ۾ وجهڻ جهڙو مليو.

وفاقي حڪومت جتي سوات متاثرين جي ڀرپور مدد جا وڏي واڪي اعلان ڪري رهي آهي، اتي منهنجي هن سوال جي جواب ۾، جنرل نديم جو چوڻ هو ته، سنڌ يا ٻين صوبن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ متاثرين جي واپسي مڪمل طور رضاڪاراڻي هوندي. (معني واپس نه اچڻ چاهين ته مڙيئي خير آهي). انهيءَ سوال جو مڪمل جواب اوهان آڏو پيش ڪجي ٿو. ”سوات متاثرين جو ڪل انگ لڳ ڀڳ 2 لک 90 هزار خاندان (20 لک 30 هزار آبادي) آهي جڏهن ته سرحد صوبي کان ٻاهر لڏپلاڻ ڪندڙ سوات متاثرين جو انگ 21 هزار خاندان (هڪ لک 47 هزار آبادي) آهي، جنهن مان 6 هزار خاندان (42 هزار آبادي) سنڌ، 5 هزار خاندان (35 هزارآبادي) اسلام آباد ۽ باقي يعني 10هزار خاندان (70 هزارآبادي) پنجاب جي علائقن ۾ لڏپلاڻ ڪئي هئي. اهي سمورا اهي خاندان آهن جن جي رجسٽريشن ٿي آهي باقي ڪيترائي ماڻهو پنهنجن مٽن مائٽن دوستن ڏانهن منتقل ٿيا آهن.“ سندن واپسي متعلق سوال جا تفصيل ڏيندي جنرل نديم جو وڌيڪ چوڻ هو ته ”صوبي کان ٻاهر لڏپلاڻ ڪندڙ سمورن متاثرين کي آخري يعني ڇوٿين مرحلي ۾ پنهنجن علائقن ڏانهن واپس ڪيو ويندو. حڪومت انهن جو ڪراچي، حيدرآباد، لاهور يا اٽڪ وغيره کان واپسي جو ڪو به خرچ نه ڏيندي باقي جيڪڏهن هو سرحد صوبي جي حدن تائين پنهنجي خرچ تي پهچندا ته انهي کان بعد ۾ سندن مدد ڪئي ويندي ۽ حڪومت جي ذميواري شروع ٿي ويندي.“

منهنجي ناقص ذاتي راءِ ۾ ٻين صوبن خاص طور ۾ سنڌ ۾ آيل سوات متاثرين جي واپسي جي رٿا، سندن پنهنجي ملڪ ڏانهن واپسي همٿائيندڙ گهٽ ۽ صوبي ۾ رهائيندڙ وڌيڪ نظر اچي ٿي ۽ ٻيو اهو ته پنجاب ۾ رهندڙ خاندانن کي جيڪڏهن سوات يا پنجاب ۾ روزگار جا گهٽ موقعا ملن ٿا ته اهي به اڳتي هلي سنڌ جو رُخ ڪري سگهن ٿا. ان ڏس ۾ سنڌ ۾ موجود متاثرين جي واپسي جي حوالي سان ڪجهه رٿون هيٺ ڏجن ٿيون جنهن سان نه صرف انهن جي محفوط ۽ يقيني واپسي مستقل بنائي سگهبي ۽ صوبن وچ ۾ خاص طور تي سنڌي ۽ پشتون ڳالهائيندڙن وچ ۾ ويڇن کي گهڻو گهٽ ڪري سگهبو.

· وفاقي ۽ سنڌ حڪومت سنڌ ۾ رجسٽر ٿيل يا غير رجسٽر ٿيل سوات متاثرين جي واپسي جا جوڳا بندوبست ڪري ۽ انهن کي مالي امداد سان گڏوگڏ ٽرانسپورٽيشن جو مڪمل انتظام فراهم ڪري ڏي.

· سندن واپسي جو مڪمل پلان ميڊيا ۽ عوام آڏو آندو وڃي ۽ سندن واپسي جي عمل کي مڪمل مانيٽر ڪيو وڃي.

· سنڌ ۽ ٻين صوبن ۾ ملازمتون حاصل ڪري ويندڙ متاثرين کي همٿايو وڃي ته اهي واپس موٽي وڃن ۽ انهن جي سوات ۾ روزگار وغيره جي فراهمي کي يقيني بنايو وڃي ۽ روزگار ملڻ تائين وضيفا ڏنا وڃن ته جيئن اهي واپس سنڌ جو رُخ نه ڪن.

· حڪومت ۾ ۽ حڪومت کان ٻاهر سنڌ جي وفاقي ۽ قومپرست سياسي قيادت ۽ عام ماڻهو به واپس ويندڙن کي باقاعدي الوداع ڪن ۽ ان ڏس ۾ مثبت Gesture ڏين. انهن جي تشهير قومي ميڊيا (اردو ۽ انگريزي) ۾ ڀرپور نموني ڪرائي وڃي. ان سان مثبت پيغام ويندو ۽ قوميتن وچ ۾ ڇڪتاڻ پگهرجڻ ۾ مدد ملندي.

· ميڊيا ذريعي سياسي پيغام ڏنو وڃي ۽ هڪ ڀيرو ٻيهر سنڌ جو حقي موقف سامهون رکيو وڃي. اهو پڻ پيغام ڏنو وڃي ته سنڌ جا ماڻهو هر قسم جي طالبانائيزيشن خلاف آهن.

· ميڊيا ۾ اهو پيغام ڏنو وڃي ته سنڌ جا ماڻهو ڏکويلن جي امداد ڪرڻ لاءِ هر وقت تيار آهن پر پنهنجي حقن ۽ پاڻ کي اقليت ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ هرگز تيار نه آهن.

· جيڪڏهن ممڪن ٿي سگهي ته پاڪستان پيپلزپارٽي ۽ سموريون قومپرست ڌريون گڏيل طور سوات متاثرين جي جٿن جي واپسي وقت گڏيل طور موجود هجن.

· ڇاڪاڻ ته ڏاکڻي پنجاب ۾ دهشتگردن خلاف آپريشن جو تياريون ٿي رهيون آهن، تنهن ڪري سنڌ جون سموريون سياسي توڙي سماجي ڌريون انهي آپريشن بعد دهشتگرد ٽولن جي سنڌ ۾ امڪاني داخلا تي ڪَرڙي نظر رکڻ لاءِ گڏجي ويهن ۽ پلان جوڙين. هڪ خطري کي جيڪڏهن ڪنهن حد تائين روڪيو ويو آهي ته ٻيو خطرو جيڪو وڌيڪ وڏو ۽ خطرناڪ آهي، موجود آهي، تنهن ڪري ان ڏس ۾ سنڌ جي اسٽيڪ هولڊرز جو گڏجي ويهڻ ناگزير هجڻ گهرجي.

اهي ته هئا سنڌ جي حوالي سان سوات متاثرين متعلق حال احوال، پر سنڌ جي ماڻهو کي سوات ۾ پوسٽ آپريشن جي صورتحال جي حوالي سان ڄاڻ فراهم ڪرڻ به انتهائي ضروري آهي. گذريل ڏينهن دوران بريفنگ ۾ حڪومتي عملدارن جو چوڻ هو ته جيتوڻيڪ مالاڪنڊ ڊويزن جو علائقو مڪمل طور دهشتگردن کان پاڪ ڪيو ويو آهي، پر پوءِ به اهي دهشتگرد متاثرين جي واپسي جي عمل ۾ رنڊڪون وجهي سگهن ٿا ۽ ايڪڙ ٻيڪڙ واقعن سميت دهشتگردي جي واقعن جو سلسلو شروع ڪري سگهن ٿا پر تنهن جي باوجود به متاثرين جو واپسي جو عمل شروع ڪرائڻ انتهائي ضروري هو. ان ڏس ۾ آءِ ايس پي آر جي ميجر جنرل اطهر عباس جو چوڻ هو ته، اهي سوات ۾ مقامي شهرين ۽ پنهنجي نيٽ ورڪ جي ڳجهي ڄاڻ جي مدد سان ٽارگيٽڊ آپريشن ڪندا رهندا ۽ رهجي ويل دهشتگردن جي ڪنهن به چرپر جي نگراني ڪندا رهندا. جڏهن ته علائقي ۾ صوبائي حڪومت جي چوڻ تائين فوج به موجود رهندي ۽ هڪ نئين مستقل ڇانوڻي به تعمير ڪئي ويندي، جنهن لاءِ علائقي ۽ جاءِ جو تعين ڪيو پيو وڃي. انهيءَ جي جواب ۾ ”صحافين جي هڪ مير“ حڪومتي ۽ فوجي عملدارن کي صلاح ڏني ته اوهان علائقو دهشتگردن کان صاف ڪرڻ جي حوالي سان Sweeping statements نه ڏيو. جنهن تي وفاقي وزير به چيو ته اسان سوات متاثرين جي حوالي سان گهڻو احتياط کان ڪم وٺي رهيا آهيون، پر حقيقت هيءَ آهي ته اسان اسلام آباد کي به سئو سيڪڙو محفوظ علائقو قرار نٿا ڏيئي سگهون. هڪ صحافي پاران عملدارن کي اها به تجويز پيش ڪئي ويئي ته دهشتگردن جي قيادت کي جلد کان جلد ختم ڪيو وڃي ته جيئن ماڻهن ۾ تحفظ جو احساس وڌي.

بريفنگ ۾ رت جي راند ذريعي هٿ ٺوڪيو ”مذهب“  ڦِهلائيندڙ طالبان دهشتگردن جي هڪ ٻئي ”ڪارنامي“ جو به ذڪر ٿيو. عملدارن ۽ ڪجهه صحافين پاران بربريت جو مظاهرو ڪندڙن ۽ عورتن سان ڏاڍائي جهڙن واقعن تان به پردو کنيو ويو. سوات ماٿري جي قبل ۽ ٻين علائقن ۾ طالبان گروپس پاران ”بيعت“ نه ڪرڻ تي هڪ مقامي بااثر شخص جي زال کي 15 ڏينهن تائين اغوا ڪيو ويو ۽ ان سان لاڳيتو ڏاڍائي ٿيندي رهي. عورت واپس ٿيڻ تي آپگهات جي ڪوشش به ڪئي پر ان کي بچايو ويو. ڏاڍائي ٿيل عورت جو مڙس هاڻي دهشتگردن خلاف سيڪيورٽي ادارن سان گڏ ويڙهه ۾ باقاعدي شريڪ آهي. گڏجاڻي جا ٻيا به ڪجهه تفصيل آهن پر منهنجي نظر ۾ هڪ اهم ڳالهه جيڪا سڌ سماءَ واري وفاقي وزير ڪئي، اها سنڌ جي سرحدن سان جُڙيل ڏاکڻي پنجاب ۾ مذهبي ويڙهاڪ انتهاپسندن جي موجودگي جي حوالي سان اهو بيان هو، جنهن ۾ هن چيو ته ”هاڻي ڏاکڻو پنجاب ويڙهاڪ انتهاپسندن جي کيتي بنجي چڪو آهي ۽ اتي اهي پلجي رهيا آهن. اسان سماج جي مجموعي حيثيت ۾ ان جا ذميوار آهيون.“

پيپلزپارٽي جي هن حڪومت ۾ Widespread بنيل خراب حڪومتڪاري جي حوالي سان ڪيترائي اختلاف ۽ تنقيد ضروري آهي پر ملڪ مان هٿيار بند مذهبي انتهاپسندي جي حوالي سان ضروري آهي ته هن حڪومت جي مڪمل حمايت ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته منهنجي نظر ۾ جيڪڏهن هيءَ جمهوري حڪومت به انهن ۾ هٿ وجهڻ ۽ انهن کي ختم ڪرڻ ۾ ناڪام ويئي ته پوءِ پنجاب جي انهيءَ حصي ۾ ويڙهاڪ يا جنوني مذهبي انتهاپسندي جو سيڪ سنڌ تائين به پهچي سگهي ٿو. ان معاملي کي هاڻي رڳو ايم ڪيو ايم جو موقف سمجهي رد نٿو ڪري سگهجي ۽ ان تي اکيون نٿيون بند ڪري سگهجن. سنڌ جي پنجاب سان ملندڙ علائقن ۾ تمام گهٽ اثر ۾ موجود مذهبي انتهاپسندي، ويڙهاڪ انتهاپسندي جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي. ايم ڪيو ايم جو اهو موقف ته اهو اثر رڳو ڪراچي جي جاگرافيائي حدن تائين هو، پر اسان کي پنهنجا پير به جلهڻ گهرجن ۽ ان معاملي تي سياسي ۽ ذاتي مفادن کي پاسيرو رکندي سنڌ جي مذهبي روادريءَ جي صوفي چهري تي داغ لڳڻ کان بچائڻ لاءِ ڪوششون ڪرڻ گهرجن. پنهنجي گهر جا تڪرار نبيرڻ سان گڏوگڏ سنڌ ڏانهن وڌندڙ جنوني ۽ ويڙهاڪ نوعيت جي مذهبي انتهاپسندي واري وِکن کي هر طرح سان روڪڻ جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ ته سنڌ خلاف سازش ڪندڙ ڌريون گهڻيون منظم آهن ۽ اسان گهٽ منظم آهيون. ان ڏس ۾ سنڌ جي اترين ضلعن جهڙوڪ ڪشمور ڪنڌڪوٽ، گهوٽڪي، سکر، جيڪب آباد، لاڙڪاڻو، شڪارپور ۽ قمبر-شهداڪوٽ جي سياسي، سماجي ۽ مذهبي قيادت هينئر کان پنهنجو هوم ورڪ ڪري ۽ ضرورت پوڻ تي غير رسمي فورم جوڙي. سنڌ حڪومت ۽ لاڳاپيل قانون لاڳو ڪندڙ ادارا اهڙن فورمز جي مڪمل پٺڀرائي ڪن ته جيئن مذهبي يا ويڙهاڪ انتهاپسندي آڏو رُڪ جي ڀت بنجي بيهي سگهجي. ڇاڪاڻ ته عوام جي حمايت بنا ڪا به ويڙهه اڪيلي سر نٿي وڙهي سگهي.

نئين پاڻي ٺاهه لاءِ ڪيل ڳالهيون ۽ 1945ع واري معاهدي جي حقيقت! ليکڪ : محمد ادريس راجپوت

پاڻي جي حوالي سان ڊاڪٽر مير عالم مري پنهنجي هڪ مضمون، جيڪو 6 جولاءِ 2009ع تي ”پاڻي کوٽ ۽1991ع واري ٺاهه جو تنقيدي جائزو“ جي عنوان هيٺ ڪاوش اخبار ۾ ڇپيو، تنهن ۾ لکيو ته هنن 1991ع  واري ٺاهه کي رد ڪيو هو، هينئر گهر ڪئي آهي ته 1945ع واري سنڌ-پنجاب معاهدي تي عمل ڪيو وڃي. سندس موجب جڏهن اهو ٺاهه ٿيو هو ته هنن سائين جي ايم سيد جي سربراهي ۾ ”سنڌ پاليسي ساز ڪاميٽي“ جوڙي هئي، جنهن جو هو به ميمبر هو. انهيءَ ڪاميٽي اتفاق راءِ سان انهيءَ معاهدي کي رد ڪيو هو ۽ رد ڪرڻ لاءِ جيڪي دليل ڏنا هئا، سي هيٺين ريت هئا:

(1) طئي ڪيل ورهاست پاڻي جيترو پاڻي آهي ئي نه، جنهن ڪري سدائين کوٽ رهي ٿي.

(2) جر جو پاڻي ۽ برساتن جو پاڻي به ورهائڻ کپندو هو.

(3) لنڪ ڪئنالن جي هلائڻ جا ڪي به اصول ڏنل ناهن.

(4) سرحد ۽ بلوچستان کي کوٽ کان آجو ڪيو ويو آهي.

(5) سمنڊ ۾ ڇوڙ لاءِ 10 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي ڏيڻ جو نه چيو ويو.

(6) ٻين ملڪن/صوبن کان آيل ماڻهن جو پاڻيءَ جو حصو نه ڏنو ويو.

(7)1991ع واري ٺاهه ۾ سنڌو درياهه تي سنڌ جي مالڪيءَ واري حق جو ذڪر نه ڪيو ويو.

مٿين ڳالهين ڪري سنڌ کي پهتل نقصان هيٺين ريت آهن. سنڌو نديءَ تي سنڌ جي مالڪي واري حق کان انڪار ڪيو ويو. ڊيلٽا کي سڪايو ۽ تباهه ڪيو ويو، سنڌ کي ضرورت کان گهٽ پاڻي ڏنو ويو، کوٽ وقت سنڌ کي سرحد ۽ بلوچستان سان ويڙهايو ويو ۽ پنجاب کي ڏاڍ مڙسيءَ جي زور تي ان جي ضرورت کان وڌيڪ پاڻي ڏنو ويو.

مٿيون ڳالهيون بيان ڪري مري صاحب چوي ٿو ته، سنڌ 1945ع واري سنڌ-پنجاب معاهدي تحت پاڻي ڏيارڻ جو مطالبو ڪرڻ ۾ حق بجانب آهي، معنيٰ ته 1991ع واري پاڻي ٺاهه بدران 1945ع واري سنڌ-پنجاب معاهدي تي عمل ٿيڻ کپي. مري صاحب هڪ قومپرست جماعت سان وابستگي جي ڪري مٿيون ڳالهيون ڪري ويو آهي، پر انهن تي غير جذباتي ۽ ٿڌي دل سان غور ڪرڻ جي ضرورت آهي. اچو ته ان ڏس ۾ ڪجهه خيالن جي ڏي وٺ ڪريون. پهريون ڏسون ته 1991ع واري پاڻي ٺاهه خلاف ڏنل دليلن جي پورائي 1945ع واري سنڌ-پنجاب معاهدي ۾ ڪيئن ٿي ٿئي؟ دريائي وهڪرا ڦرندڙ گهرندڙ رهن ٿا، تنهن ڪري هر سال ساڳيو پاڻي نٿو رهي، تنهن ڪري صوبن ۾ ورهاست جو انگ هڪ نٿو رهي سگهي. جيڪا به ورهاست ڪبي انهيءَ ۾ واڌ ۽ گهٽتائيءَ جي شق وجهڻي پوندي. سنڌ-پنجاب معاهدي ۾ اها ترجيحات جي صورت ۾ وڌي وئي. يعني جيڪڏهن پاڻي گهٽ هوندو ته پهرين اڳ ۾ ٺهيل واهه پاڻي کڻندو، تنهن کانپوءِ ٻيا بعد ۾ ٺهيل واهه پاڻي کڻندا. انهيءَ ۾ پنجاب کي ترجيحات ڏنل آهن. سکر بيراج ڇاڪاڻ ته پنجاب جي ڪجهه واهن کانپوءِ ٺهيو، تنهن ڪري ان جي ترجيح ٻئي نمبر تي آهي. 1991ع واري ٺاهه ۾ ترجيحن بدران سيڪڙي جي حساب سان کوٽ ۽ واڌ کڻڻي پوي ٿي. اها 1945ع واري معاهدي کان بهتر آهي. کوٽ سال جي ڪن مهينن ۾ رهي ٿي، جڏهن ته ڪن مهينن ۾ واڌ به رهي ٿي، تنهن ڪري اهو چوڻ ته سدائين کوٽ رهي ٿي، صحيح ناهي.

جر جو پاڻي ۽ مينهن جو پاڻي 1945ع واري سنڌ پنجاب معاهدي ۾ به نه ورهايو ويو هو، جو اهو اعتباري ناهي ۽ انهيءَ جو ڪاٿو ڪونهي، پر ورهائڻ مهل اها حقيقت نظر ۾ رکي وئي ته ڪن صوبن کي اهي شيون حاصل آهن. اهو به هڪڙو سبب آهي جو 1991ع واري ٺاهه ۾ اسان جي  اٽڪل هڪ ڪروڙ 30  ايڪڙ ايراضي لاءِ 48 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي ڏنو ويو. جڏهن ته پنجاب جي ٻه ڪروڙ کان وڌيڪ ايڪڙ ايراضي لاءِ 55 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي ڏنو ويو، جيڪو انهن جي ايراضي جي حساب سان وڌيڪ ٿئي ٿو.

1945ع واري سنڌ-پنجاب معاهدي ۾ لنڪ ڪئنال ڪو نه هئا. 1991ع واري معاهدي ۾ به انهن جو ذڪر ڪونهي جو اهي ريگيولر واهه ڪونهن، بلڪه عباسي صاحب جي چوڻ مطابق (Enabling devices)آهن، جيڪي واڌو پاڻي واري پاسي جو پاڻي کوٽ واري پاسي کڻي وڃن ٿا. جيڪڏهن اهي انهيءَ اصول تي هلايا وڃن ته ڪو مسئلو ڪونهي، پر ائين نٿو ڪيو وڃي. مان مري صاحب سان انهيءَ نڪتي تي سهمت ۾ آهيان ته  انهن جي هلائڻ جا اصول معاهدي ۾ ڏيڻ کپندا هئا. بلوچستان ۽ سرحد کي کوٽ کان آجو ڪرڻ واري ڳالهه پوءِ جي آهي، جڏهن 1991ع وارو ٺاهه ٿيو هو ته اها ڳالهه ٺاهه ۾ ڪو نه هئي. اها پوءِ ٺاهه تي عمل ڪرڻ دوران ڪئي وئي پر انهيءَ وقت اهو اعتراض نه ڪيو ويو. مان مڃان ٿو ته اهو غلط آهي ۽ نه ٿيڻ کپي.

1945ع واري معاهدي ۾ ڪوٽڙي کان هيٺ گهرجن لاءِ پاڻي ڇڏڻ جو ڪو ذڪر ڪونهي. 1991ع واري ٺاهه ۾ سنڌ جي گهر 10 ملين ايڪڙ فوٽ جو ذڪر آهي، جيڪا ڳالهه نه مڃي وئي ۽ انهيءَ لاءِ  اڀياس ڪرائڻ لاءِ چيو ويو. جيڪي تمام دير سان ڄاڻي واڻي ڪرايا ويا. انهيءَ اڀياس مطابق سڄو سال 5000 ڪيوسڪ ڪوٽڙي کان هيٺ پاڻي ڇڏڻو آهي ۽ پنجن سالن ۾ 25 ملين ايڪڙ فوٽ ڇڏڻو آهي ته جيئن ڊيلٽا ۾ سلٽ وڃي. سمنڊ جو چاڙهه روڪجي ۽ تمر جا ٻيلا برقرار رهي سگهن. هن وقت ضرورت انهيءَ ڳالهه تي عمل ڪرڻ جي آهي، جيڪو نٿو ٿئي ۽ جنهن تي عمل ٿيڻ کپي.

ڪنهن به معاهدي ۾ پاڻي ماڻهن لاءِ نه بلڪه ايراضين لاءِ ڏنل آهي. 1945ع واري سنڌ-پنجاب معاهدي ۾ به ماڻهن لاءِ پاڻي ڪونهي، بلڪه آبپاشي لاءِ پاڻي آهي. ماڻهن لاءِ پيئڻ جي پاڻي جي گهرج آبپاشي واري گهرج جي ڀيٽ ۾ تمام ٿوري ٿئي ٿي، جيڪا آبپاشي واري گهرج مان پوري ڪرڻي پوي ٿي. سنڌ وارن 1991ع واري ٺاهه ٿيڻ کان اڳ ڪراچي لاءِ پاڻي گهريو هو، پر ٺاهه ۾ اهو لکيو ويو ته ڪراچي شهر جون گهرجون سنڌ واري حصي مان پوريون ڪيون  وينديون. ڪن ملڪن ۽ صوبن جا نالا انهن دريائن جي نالي تي رکيا وڃن ٿا، جيڪي انهن مان وهن ٿا. مثلن پنجاب معنيٰ پنج آب. پنجن معاون درياهن جي ڪري اهو نالو رکيو ويو آهي، جيڪي ان کي سيراب ڪن ٿا. ساڳي نموني سنڌ صوبي جو نالو سنڌو درياهه جي نالي تي رکيو ويو آهي ۽ ائين نالي رکڻ سان انهيءَ صوبي کي انهيءَ درياهه جا مالڪاڻا حق نٿا ملن. سنڌو درياهه سنڌ صوبي کان علاوه مٿين صوبن ۾ به آباديون ڪرائي ٿو، جيئن صوبو سرحد ۽ پنجاب ۽ بلوچستان. اهي انهيءَ پاڻي ۾ ڀاڱيوار آهن، پر مالڪ ڪونهن. 1945ع واري پاڻي ٺاهه ۾ سنڌ صوبي کي سنڌو درياهه تي مالڪي وارو حق نه ڏنو ويو آهي.

1945ع وارو سنڌ-پنجاب معاهدو سنڌ ۽ پنجاب صوبن جي ٻن چيف انجنيئرن وچ ۾ ٿيو. انهيءَ وقت جي ٻنهي صوبائي حڪومتن انهيءَ جي توثيق نه ڪئي، جو گڊو ڪوٽڙي بيراجن ٺاهڻ لاءِ پيسن تي راضپو نه ٿي سگهيو. پنجاب وارا ٻه ڪروڙ رپيا پيا ڏين ۽ سنڌ گهري پيو چار ڪروڙ. جڏهن ٻنهي صوبن جو متفقه يا هڪ راءِ فيصلو نه ٿي سگهيو ته اهو معاهدو نٿو سڏجي سگهجي. ائين برابر آهي ته پاڻي وارين شقن تي اتفاق راءِ ٿيل آهي، پر پڪي طرح معاهدو نه ٿيل آهي. انهيءَ صورت ۾ انهيءَ تي عمل ڪرائڻ لاءِ ڪنهن ايجنسي وٽ نٿو وڃي سگهجي.

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ صورتحال مٽجي چڪي آهي. 1948ع ۾ هندستان اسان ڏي ايندڙ ٽن درياهن مان پاڻي روڪي ڇڏيو، جنهن ڪري گهڻي جهيڙي کانپوءِ عالمي بينڪ جي سهڪار سان 1960ع وارو سنڌ طاس معاهدو ٿيو، جنهن ۾ ٽي دريا يعني ستلج،  بياس ۽ راوي هندستان کي ڏنا ويا. انهن تي آباد ٿيندڙ ايراضين لاءِ 1945ع واري سنڌ-پنجاب معاهدي ۾ پاڻي رکيل هو، پر اهو پاڻي هينئر اچي ئي ڪو نه ٿو. انهن کي هينئر متبادلن ذريعي پاڻي ڏنو ٿو وڃي. انهيءَ معاهدي ۾ سکر بيراج جي کوٽ واري وقت ۾ پاڻي کڻڻ جي ترجيح ٻئي نمبر تي آهي. يعني پهرين پنجاب وارا ڪجهه واهه پاڻي کڻن تنهن کانپوءِ سکر بيراج وارا واهه پاڻي کڻندا. انهيءَ معاهدي ۾ ڪوٽڙي کان هيٺ گهرجن لاءِ پاڻي جو ذڪر ڪونهي. جڏهن ته هينئر اهو مامرو تمام گهڻي اهميت وٺي ويو آهي. ماحولياتي سجاڳي ڪري WWF, IUCN ۽ ٻيا غير سرڪاري ادارا ڪوٽڙي کان هيٺ پاڻي ڇڏڻ تي ڏاڍو زور پيا ڀرين. اسان به سمجهون ٿا ته ڊيلٽا کي بچائڻ لاءِ ڪوٽڙي کان هيٺ گهربل پاڻي ڇڏڻ تمام ضروري آهي. منهنجي خيال ۾ 1945ع واري سنڌ پنجاب معاهدي جي ڪا قانوني حيثيت ناهي ۽ ڦريل گهريل حالتن ڪري اهو قابل عمل به ڪونهي. هونئن به جڏهن نئون قائدو ايندو آهي ته پراڻو قائدو رد ٿي ويندو آهي. 1991ع وارو پاڻي ٺاهه سنڌ لاءِ هڪ سٺو ٺاهه ناهي، انهيءَ ۾ ڪيتريون خاميون آهن. مثلن سنڌ کي حق کان گهٽ پاڻي مليو، ڪوٽڙي کان هيٺ گهرجن لاءِ سنڌ جي 10 ملين ايڪڙ فوٽ جي گهر نه مڃي وئي ۽ اڀياس ڪرائڻ جو چيو ويو، لنڪ ڪئنالن جو ذڪر نه ڪيو ويو ته اهي ڪيئن هلايا ويندا، ڊيم ڀرڻ جو طريقاڪار نه ٻڌايو ويو وغيره. پر پوءِ به اهو هڪ اتفاق راءِ سان ٿيل فيصلو آهي ۽ سڀني صوبن جي نمائندن جو صحيح ڪيل دستاويز آهي، جنهن جي ڀڃڪڙي جي صورت ۾ ڏسيل فورم ڏي وڃي سگهجي ٿو. اها جدا ڳالهه آهي ته هينئر ان تي صحيح عمل نٿو ٿئي ۽ انهيءَ فورم جو در به بند آهي، جنهن آڏو دانهين ٿي سگهجي، پر اها صورتحال سدائين نه رهندي. چوندا آهن ته الله وٽ دير آهي انڌير ناهي. وري ڪي ماڻهو چون ٿا ته 1991ع واري پاڻي ٺاهه کي ختم (scrap) ڪري نئون ٺاهه ٿيڻ کپي. ياد رکڻ کپي ته صوبن جي وچ ۾ طاقت جو توازن صحيح نه هجڻ ڪري جيڪو به نئون ٺاهه ٿيندو، اهو سنڌ جي لاءِ موجوده ٺاهه کان وڌيڪ خراب ٿيندو. سياسي، غير سياسي قوتن توڙي بيوروڪريسي جي لحاظ کان سنڌ پنجاب کان گهٽ طاقتور آهي ۽ چوندا آهن ته زبردست زبردست آهي ۽ زيردست زيردست آهي، طاقتور طاقتور آهي ۽ ڪمزور ڪمزور آهي. هڪڙي رٽائر ٿيل وفاقي سيڪريٽري ٽي وي تي چيو آهي ته هن پوين پنجاهه سالن ۾  پنهنجي نوڪري دوران ۽ رٽائر ٿيڻ کانپوءِ ڏٺو آهي ڪو به فيصلو پنجاب صوبي جي مفادن خلاف نه ٿيو آهي.

منهنجي راءِ اها آهي ته هن مهل 1945ع واري سنڌ-پنجاب معاهدي جي ڳالهه ڪرڻ اجائي آهي. نه انهيءَ جي توثيق ٿئي ۽ نه هينئر بدليل حالتن ڪري قابل عمل آهي. نئون معاهدو ڪرڻ به سنڌ جي مفادن خلاف آهي جو اهو هينئر ٿيل ٺاهه جي ڀيٽ ۾ اسان لاءِ Favorable نه هوندو. هينئر سڄو زور انهيءَ تي لڳائڻ کپي ته 1991ع واري پاڻي ٺاهه تي صحيح نموني letter and spirit ۾ عمل ٿئي.


ڪاوش هائيڊ پارڪ

سنڌ يونيورسٽي جو لا ڊپارٽمينٽ ۽ شاگردن جا ڀورا ڀورا ٿيل خواب

سنڌ يونيورسٽي پاران ملڪي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ايل ايل بي 5 سالن وارو پروگرام هن سال شروع ڪيو ويو  آهي، اتفاق سان آئون انهيءَ پهرين بئنچ جو شاگرد آهيان، پهرين بئنچ ۾ شاگردن جو تعداد 100 کان وڌيڪ آهي، جنهن ۾ 20 کان وڌيڪ ڇوڪريون به آهن. داخلا وقت اسان کي وڏا خواب ڏيکاريا ويا ته، ”اسان 5 سالن ۾ قانوندان ٿي نڪرنداسين، هن ڊگري جي پرڏيهه مان بئريسٽري ڪرڻ جي برابر اهميت آهي، اوهان خوشنصيب آهيو، جو اوهان کي داخلا ملي آهي.“ حقيقت اها آهي ته، 23 فيبروري کان ڪلاس شروع ٿيڻ کانپوءِ هن وقت 3 مهينن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي، پر اسان کي اڃا تائين پنهنجي نصاب جي خبر ناهي. جنوري کان ڪلاس هلائي جون ۾ سيمسٽر پورو ڪرڻو هو، پر اسان کان اڃا تائين مڊ ٽرم امتحان به نه ورتو ويو آهي. شروع ۾ ميٺا رام بلڊنگ ڏيڻ جو واعدو ڪيو ويو، پر تعميراتي ڪم جو بهانو ڄاڻائي، اولڊ ڪيمپس ۾ ڪلاس هلائي پرائمري اسڪول وانگر هڪ ننڍڙي ڪمري ۾ 100 کان وڌيڪ شاگردن جا ڪلاس شروع ڪيا ويا، هتان جي لائبريري پهرين ڳالهه ته اڪثر بند هوندي آهي ۽ جيڪڏهن لائبريري کولي وڃي ٿي ته ان ۾ ڪتاب آهن ئي ڪونه، ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون سڄي سنڌ جي ننڍن وڏن شهرن ۽ ڳوٺن سان تعلق رکن ٿا، پر في سيمسٽر 10 هزار رپيا في ڀرڻ جي باوجود کين هاسٽل جي ڪا به سهولت ناهي، نه ئي ان جو ڪو آسرو آهي. جنهن سبب شڪارپور، سکر، گهوٽڪي سان تعلق رکندڙ شاگرد سخت پريشاني کي منهن ڏئي رهيا آهن، ڀر پاسي وارن علائقن جا ڇوڪرا آئوٽ بيڪ ڪرڻ واري عذاب ۾ مبتلا آهن، علم جي اڃ اجهائڻ لاءِ سنڌ جي ثقافتي شهر حيدرآباد آيل شاگردن جا اهڙي صورتحال ۾ خواب ڀورا ڀورا پيا ٿين. اسان کي پڙهائڻ لاءِ مقرر ڪيل ٽيچرن کي اڃا ڪنفرم ناهي ڪيو ويو، هن وقت تائين ڪنهن کي اڃا هڪ ٽڪو به ناهي ڏنو ويو، ظاهر آهي ته هاڻي اهي به اهڙي ئي دل سان ڪلاس وٺندا! ڊپارٽمينٽ جي ڊائريڪٽر جناب يوسف لغاري جو ايڊووڪيٽ جنرل سنڌ بڻجڻ کانپوءِ اتفاق سان ڊپارٽمينٽ ۾ اچڻ ٿئي ٿو، سمورا معاملا هڪ ڪلارڪ حوالي آهن. ڊپارٽمينٽ جي ڊائريڪٽر وٽ 2 عهدا هجڻ ۽ وقتي طور تي ڪو به ذميوار ماڻهو مقرر نه هجڻ سبب ڊپارٽمينٽ بس ائين ئي پيو هلي. 3 مهينن جي مختصر سيمسٽر کانپوءِ اسان جا امتحان ٿيڻا آهن ۽ اسان کي جيڪو نصاب پڙهايو نه، پر ٻڌايو ويو آهي، اهو ايترو ته منجهائيندڙ آهي، جو ان کي سمجهڻ وس کان ٻاهر آهي. ڪجهه سبجيڪٽن جي نصاب بابت ٽيچرن کي ئي خبر نه آهي، اسان کي چيو وڃي ٿو ته انتظاميا کان پڇو ته اوهان جو نصاب ڇا آهي؟ انتظاميا مان ڪلارڪن کانسواءِ ٻي ڪنهن کي اسان ڏٺو ئي ناهي، ته ڪنهن کان پڇون!؟ مثال طور هڪڙي ئي سبجيڪٽ ”ليگل سسٽم“ کي 3 ٽيچر پڙهائين ٿا، انهن مان هڪ 6 ڪتاب، ٻي 3 ڪتاب ۽ ٽئين ٽيچر 20 ڪتاب تجويز ڪيا آهن، هاڻي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اهي سڀ 3 مهينن ۾ ڪيئن پڙهجن!؟ انهيءَ کان ته ڪاليج ۾ به نصاب جو دٻاءُ گهٽ هو، بار بار  ڊپارٽمينٽ ڊائريڪٽر آڏو اهو معاملو رکي چڪا آهيون، پر شايد هن وٽ مصروفيتن سبب اسان لاءِ وقت نٿو بچي. وي سي ۽ رجسٽرار ته سموري معاملي کان لاتعلق آهن. اسان جي تعليم جي وفاقي وزير مير هزار خان بجاراڻي کي اپيل آهي ته سنڌ جي مادر علمي جي شاگردن جي تعليم جي تباهي طرف ڌيان ڏنو وڃي. اسان چاهيون ٿا ته هي ڊپارٽمينٽ هلي، ان لاءِ رٽائرڊ ماڻهن کي گهر روانو ڪري اهل ماڻهو مقرر ڪيا وڃن، جي ائين ممڪن نه آهي ته ڀلا انهن کي 2-2 عهدا ڏيڻ بدران هڪ ئي عهدو ڏنو وڃي. ته جيئن پاڪستان جي تاريخ ۾ سنڌ اندر پهريون دفعو شروع ٿيل ايل ايل بي 5 سالن وارو پروگرام ڪاميابي سان پنهنجي منزل طرف وڌي، جيڪڏهن اها صورتحال رهي ته ايندڙ سال ڪير 5 سالن لاءِ داخلا وٺندو؟.

اسلم لغاري/حيدرآباد

ميرپورخاص بورڊ انتظاميا کان پڇاڻو ڪير ڪندو؟

خميس 9 جولاءِ واري ڪاوش هائيڊ پارڪ ۾ وجئه شرما جو خط بعنوان ”ڪاش ڪو ائين چئي ڏي“ پڙهيم، واقعي اها حقيقت آهي ته ميرپورخاص بورڊ ۾ هڪ ته بي قائدگي ۽ بدعنواني آهي، ٻئي نمبر تي بورڊ ۾ رشوت هلي رهي آهي، ڪو به عام ماڻهو ڪم ڪار لاءِ اتي وڃي ٿو، ته انهيءَ کي ٽي يا چار ڏينهن دربدر ڪري رشوت ڏيڻ تي مجبور ڪيو وڃي ٿو. اڪثر ماڻهو ڀاڙا خرچ ڪري شهر ۾ رهائش نه هئڻ ڪري هوٽلن تي ترسن ٿا، پوءِ بورڊ وارا به رشوت وٺڻ خاطر انهن کي ٽي ڏينهن يا چار ڏينهن رشوت ڏيڻ تي مجبور ڪن ٿا، ان باوجود اهڙي ناانصافي تي سنڌ حڪومت ڪو به ڌيان نه ڏنو آهي. منهنجي چيف جسٽس آف پاڪستان کي اپيل آهي ته سائين جن پاڻمرادو نوٽيس وٺڻ فرمائين ۽ هن بورڊ مان رشوت ۽ ڪرپشن ختم ڪرائي وڃي.

سوائي مل ڪرناڻي/مٺي

سنڌ جي سڃاڻپ ڇو ٿي وسري؟

8 جولاءِ واري ڪاوش ۾ اها خبر پڙهڻ لاءِ ملي ته ٿر جي ڪوئل مائي ڀاڳي جي ورسي به وس وارن کان وسري وئي ۽ ڪو به پروگرام نه ٿي سگهيو. اهي ماڻهو جن جي نانءَ تي سنڌ جي ثقافت، سنڌ جي تهذيب جي ناموس جون ڪافي اميدون ڳنڍيل هجن ٿيون، جيڪڏهن انهن کي سال ۾ هڪ ڀيرو به ياد نه ڪجي ته ان کان وڏي بي حسي ٻي ڪا ٿي نٿي سگهي. ٿر جي ڪوئل مائي ڀاڳي جنهن غريب خاندان ۾ اک کولي، پنهنجي ڪوئل جهڙي مٺڙي آواز ۾ سدا امر گيت ڳائي ڄڻ تتل ٿر تي برسات جي پالوٽ ڪري ڇڏي هجي، پنهنجي مٺڙي ۽ مڌر آواز سان سنگيت کي سينگاري ڇڏيو هجي، سا گيتن جي ڪوئل اسان کان وسري وئي. جيئن ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ سنڌ جي صوفي راڳي علڻ فقير جي ورسيءَ به گهڻ گهرن توڙي سنڌ جي ثقافت کاتي کان وسري وئي. اسين واقعي به ڏاڍا مصروف ٿي ويا آهيون، جو سنڌ جي سڃاڻپ بڻيل ڪلاڪارن کي ائين وساري رهيا آهيون، ڄڻ انهن جو ڪو حق ئي نه هجي. ڪاش! اهي ائين نه وسرن.

ڊاڪٽر روي شنڪر/ڪراچي

پاڻيءَ جي کوٽ ۽ قبيلائي جهيڙن جو خدشو!

سڄي سنڌ پاڻيءَ جي کوٽ تي سراپا احتجاج آهي، پاڻيءَ جي کوٽ سبب اسان وارا زميندار زمين اڳ ۾ ڀرائڻ تان مرڻ مارائڻ لاءِ به تيار ٿي وڃن ٿا، ڇو ته سندن گذارو ئي زراعت تي آهي، تنهن ڪري ٻي ڪا واهه نه ڏسي، هو جهيڙا ڪن ٿا ۽ اهي جهيڙا اڳتي هلي قيبلائي جهيڙن جي صورت اختيار ڪن ٿا ۽ ان قبيلائي جهيڙن جي ناسور کان سنڌ اڳي ئي ڀوڳي پئي، سو جيڪڏهن پاڻيءَ جي کوٽ کي ختم ڪرڻ لاءِ ترت ۽ وقتائتي حڪمت عملي جوڙي نه وئي ته ڪنهن وڏي نقصان کان بچڻ مشڪل آهي.

اڪبر آزاد هيسباڻي/باڊهه

ريڊيو پاڪستان مٺي ايف ايم 93 تي نوان آواز سليڪٽ ڪيا وڃن ته جيئن ريڊيو جو معيار بهتر ٿئي

مون ٻه ٽي سال اڳ ريڊيو مٺي تي نوجوانن جي پروگرام اڏام ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو هو. پوءِ ڪجهه ذاتي مجبورين سبب ٽائيم نه ڏئي سگهيس، ۽ انهي جاءِ تي ٻيو ڪو ڀرتي ڪيو ويو. ڪجهه مهينن کانپوءِ جڏهن وري قسمت آزمائي ڪيم ته ڪو چانس نه ڏنو ويو، ۽ ان ڪوشش کي اٽڪل ٽي سال گذري ويا آهن. 3 سال مسلسل ايس ڊي ۽ گيسٽ پروڊيوسر وٽ ويندو رهيس، پر مون کي سواءِ آسرن جي ڪجهه به نه مليو. تازو 09-6-5 تي آڊيشن جي ڊيٽ رکي وئي، جنهن ۾ مون به آڊيشن ڏنو، پر اتي من پسند ماڻهو کنيا ويا. هينئر ٻڌڻ ۾ آيو آهي ته نئين آيل ايس ڊي ساجد دراني صاحب آڊيشن ڪينسل ڪري ڇڏيا آهن. منهنجو گيسٽ پروڊيوسر ۽ نئين آيل ايس ڊي ساجد دراني صاحب کي عرض آهي ته ٻيهر آڊيشن ڪيا وڃن ۽ ميرٽ تي نوان آواز سليڪٽ ڪيا وڃن ته جيئن ريڊيو جو معيار بهتر رهي..

پروانو پٿومل/ڳوٺ آمريو (مٺي)

مسئلو حل ڪرائي ڏيو!

سنڌ اڳ ۾ ئي پاڻي جي کوٽ کي منهن ڏئي رهي آهي ۽ ٻئي پاسي رهيل ڪسر آبپاشي جو عملو پوري ڪري ٿو. نو لکي شاخ مٿان مقرر آبپاشي عملدار شاخ مان نڪرندڙ واٽر ڪورس نمبر ون اي ايل پنهنجي مرضي سان جڏهن وڻين، تڏهن بند ڪري ڇڏين ٿا، جنهن سبب اسان مسڪين هارين جا فصل سڪي سڙي رهيا آهن. اسان جي حصي جو پاڻي وڏيرن کي وڪرو ٿي رهيو آهي. جڏهن آبادگارن اهڙي عمل خلاف مظاهرا ڪيا ته عملدار مڇرجي پيا، ۽ الٽو پاڻي چوري ڪرڻ جو ڪوڙو ڪيس داخل ڪرڻ جون ڌمڪيون ڏئي رهيا آهن. انهن جو چوڻ آهي ته توهان آبادگار ڀلي زور آزمايو، پر ڪجهه به نه ٿيندو. آبپاشي جي صوبائي وزير ۽ ٻين اعليٰ عملدارن کان مطالبو آهي ته اسان جو هيءُ مسئلو حل ڪرائي ڏيو.

امداد علي سهتو/ڳوٺ ڪوڙو سهتو

حڪومت عدم استحڪام پيدا ٿيڻ نه ڏئي

عام واهپي جي شين جي قيمتن اڳي ئي عوام جي چيلهه چٻي ڪري ڇڏي آهي، مٿان وري هڪ نئون آرڊيننس تيل جي قيمتن ۾ اضافي جو جاري ڪيو ويو. جڏهن عدليه عوام کي رليف ڏيڻ لاءِ ڪاربن ٽيڪس کي غلط قرار ڏيندي پيٽروليم جي تيل جي قيمتن ۾ اضافي واري صدارتي آرڊيننس کي رد ڪري ڇڏيو ته حڪومت اهو اعتراف ڪيو ته ڪاربن ٽيڪس غلط آهي. اقتصادي ماهرن مطابق ڪاربن سرچارج جو فيصلو فني لحاظ کان غلط هو، پر اهو بجيٽ جو خسارو پورو ڪرڻ لاءِ لڳايو ويو هو. ماهرن جو چوڻ آهي ته حڪومت کي 122-ارب رپين جي اوڳاڙي جو هدف پورو ڪرڻو آهي. صدارتي آرڊيننس جاري ٿيڻ سان حڪومت ۽ عدليه ۾ وري ڇڪتاڻ جو تاثر پيو ملي. حڪومت عدالتي حڪم جي پيروي ڪندي ڪاربن ٽيڪس ته ختم ڪري ڇڏيو، پر پيٽروليم تيل جي اگهن جي گهٽتائي واري فيصلي کي رد ڪري ڇڏيو. پيٽروليم تيل جي اگهن ۾ واڌ واري صدارتي آرڊيننس جاري ٿيڻ خلاف سپريم ڪورٽ جي ٽه رڪني بئنچ ٻڌڻي ڪئي، جڏهن ته اوگرا جو وڪيل پيش نه ٿيڻ سبب سپريم ڪورٽ تيل جي ڪمپنين جي اپيل تي تيل جي اگهن ۾ واڌ خلاف درخواست 4 هفتن تائين ملتوي ڪري ڇڏي آهي. اهڙي حڪومتي ۽ عدليا وچ ۾ ٿيل منظر جو فائدو وٺندي مخالف ڌر جي سياست جا کلاڙي پنهنجن بيانن جو رخ سڌو سنئون حڪومتي پارٽي ڏانهن ڪري رهيا آهن. حڪومت کي گهرجي ته پيٽروليم جي قيمتن ۾ واڌ وارو فيصلو واپس وٺي عدالتن کي اعتماد ۾ ورتو وڃي، ۽ عام واهپي جي شين جي قيمتن ۾ پڻ گهٽتائي آڻي عوام کي رليف ڏنو وڃي ته جيئن هي جمهوري ۽ عوامي حڪومت عدم استحڪام جو شڪار ٿيڻ کان بچي سگهي.

نارائڻ داس/ سنڌ يونيورسٽي

ڪامورن جا اجايا خرچ ڇو نٿا گهٽجن؟

اختيار ڌڻين کي اهو سوچڻ کپي ته سرڪاري ادارن کي ڏنل گاڏيون ڪهڙي طريقي استعمال ڪيون وڃن پيون؟ تيل ۽ آئل جي مد ۾ ڪروڙين رپين جا بل پاس ٿين ٿا، آيا اهي جائز به آهن يا اهي به آفيسر شاهي خرچن ۾ خرچ ڪيا وڃن ٿا. سرڪار طرفان مليل گاڏيون اڪثر  ڪري ڪامورا ۽ انهن جو اولاد پنهنجي ذاتي ڪمن ڪارين ۾ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ڪامورن کي مليل گاڏيون ۽ انهن جا اخراجات سڌو سنئون هن ملڪ جي غريب عوام کي ڀرڻا ٿا پون. اهي پئسا ڪڏهن تيل جون قيمتون وڌائي ته ڪڏهن روزمرهه جي شين کي مهانگو ڪري ۽ ٽيڪس مڙهي وصول ڪيا وڃن ٿا. خدارا هن دنيا ۾ ته توهان کان ڪو حساب ڪتاب وٺي يا نه وٺي پر اڳتي جو حساب ڪتاب ڏاڍو ڏکيو ٿيندو. منهنجي هن جمهوري حڪومت جي حڪمرانن کي گذارش آهي ته معاشي بحرانن جي ور چڙهيل حڪومت کي سهارو ڏيڻ لاءِ ڪامورن جا اجايا خرچ گهٽايو.

رضوان علي ڪنڀار/عمرڪوٽ

اليڪشن کان پوءِ وسريل ڳوٺ!

اسان جو ڳوٺ ٻڍو خان کوسو تعلقي سامارو ۾ واقع آهي. اسان جي ڳوٺ کان اڌ ڪلوميٽر جي فاصلي تي چئني پاسي بجلي آهي، پر اسان وٽ اهڙي ڪا به ”زحمت“ ناهي ڪئي وئي، ڇو ته چونڊيل نمائندا ائين نٿا چاهين. اوندهه هجڻ جي ڪري اڌ کان وڌيڪ آبادي نانگن بلائن جي ڪکيل آهي. انهن ۾ آئون پاڻ به شامل آهيان. افسوس اهو آهي ته اسان کان ووٽ وٺندڙ هن پاسي نهارڻ لاءِ به تيار ڪونهن. شايد انهن پنهنجي لغت مان ووٽر جي سار لهڻ وارا لفظ ئي ڪڍي ڇڏيا آهن. پيئڻ لاءِ پاڻي اسان کڏن کوٻن مان حاصل ڪندا آهيون، ڇو ته صاف پاڻي لاءِ تلاءَ گهرجي ۽ تلاءَ به وري انهن ئي ڀوتارن جي هٿ وس آهي. هر ايندڙ اليڪشن کانپوءِ اسان وٽ بجلي ”اچڻي“ هوندي آهي، تلاءُ ٺهڻو هوندو آهي، روڊ به ٺهڻو هوندو آهي، پر الائي ڇو اليڪشن ختم ٿيندي ئي اسان جو ڳوٺ ڪنهن کي به ياد ناهي رهندو!

خان بهادر کوسو/سامارو

سيمس ايجوڪيشن جي ملازمن جون ترقيون ڇو نه ٿيون ٿين؟

هن دور جي جديد ٽيڪنالاجي IT سان واسطو رکندڙ ڪمپيوٽر انجنيئرنگ تقريبن 16 سالن کان ساڳي گريڊ 17 هين ۾ ڪم ڪري رهيا آهن، بلڪه 17 گريڊ جي پگهار تي 21 کان 18 گريد ۾ ڪم ڪري رهيا آهن، پوءِ به انهن کي ترقي کان محرو رکيو ويو آهي. تعجب جهڙي ڳالهه اها آهي ته سميس جي پوسٽن تي پلاننگ ۽ ڊولپمينٽ ايجوڪيشن جي ملازمن ڊپارٽمينٽ سان ملي ڀڳت ڪري 2007ع ۾ پنهنجا پروموشن ڪرايا. سميس ۽ پلاننگ ۽ ڊولپمينٽ ۾ ڪم جي حساب سان زمين ۽ آسمان جو فرق آهي. اسين سنڌ جي وزير اعليٰ، چيف سيڪريٽري، چيف جسٽس هاءِ ڪورٽ، منسٽر ايجوڪيشن، سيڪريٽري ايجوڪيشن کي اپيل ٿا ڪريون ته سيمس جي ملازمن سان ناانصافي ختم ڪري انهن کي ترقيون ڏنيون وڃن.

رستم علي منگي/ڪراچي

اچو ته حليمان جو خون تاريون!

هڪ معصوم نياڻي حليمان چانڊيو کي سڌا فائر ڪري ماريو ويو. اها معصوم نياڻي هڪ غريب گهراڻي ۾ پيدا ٿي ۽ پنهنجي محنت سان هوءَ لاڙڪاڻي ۾ پڙهڻ جي لاءِ نڪتي، پر ظالم جوابدارن حليمان چانڊيو جي حياتي کي برداشت نه ڪيو. اهي سندس شادي هڪ ڌاڙيل گهراڻي ۾ ڪرائڻ چاهين پيا، سندس انڪار تي حليمان کي قتل ڪيو ويو. اسان جي شهر جي انتظاميا تماشو ڏسندي رهي. ان سلسلي ۾ مقامي پوليس ۽ انتظاميا کي درخواست به ڏني وئي هئي، پر حليمان جو ڪو به تحفظ نه ڪيو ويو. حڪومت کي اپيل ٿا ڪريون ته ان سلسلي ۾ قدم کڻي جوابدارن خلاف ڪارروائي ڪئي وڃي. جيئن حليمان جو خون تري سگهي.

توفيق احمد چانڊيو/ميهڙ

ڪلارڪن کي ڪڏهن پگهارون ملنديون؟

جنوري 2009ع تي ضلعي ٽنڊو محمد خان ۾ نان ٽيچنگ اسٽاف کي حڪومت جي آرڊر مطابق ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ ۾ ڀرتي ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلارڪ، اسسٽنٽ، ڪمپيوٽر آپريٽر شامل هئا. 7 مهينا گذرڻ باوجود اسان کي نه ڪرسي، نه ميز، نه الماري ڏني وئي آهي. اسان ننڌڻڪن وانگر اچون ۽ پٽيوالن وانگر سڄو ڏينهن بيهي بيهي هليا ٿا وڃون. هر قسم جي التجا اسان ايگزيڪيوٽو ڊسٽرڪٽ آفيسر (ايجوڪيشن) ٽنڊو محمد خان، ايم پي اي، پاڪستان پيپلز پارٽي ضلعي ۽ سٽي صدر کي ڪئي آهي، پر ڪنهن به قسم جو کڙ تيل ناهي نڪتو. ٻيو ته ٺهيو اسان پگهارن کان به محروم آهيون. خبر ناهي ته اهي ستن مهينن جون پگهارون به اسان کي ملنديون يا نه؟

نويد علي خاصخيلي/ٽنڊو محمد خان

پوليس جيئڻ جنجال ڪري ڇڏيو!

اسين ڳوٺ ڄام خان لغاري يوسي مسو ڀرڳڙي جا رهواسي آهيون. گذريل ڪجهه عرصي کان هٽڙي پوليس جا اهلڪار جيڪي واڻڪي وسي تي مقرر آهن، اسان کي تنگ ڪري رهيا آهن. تازو هنن مون کان وونئڻن جي گُڏ جا ڪمايل ٻه هزار رپيا ڦري ورتا. اسين هن خط وسيلي ڊي پي او حيدرآباد ۽ ٻين وس وارن کي اپيل ٿا ڪريون ته اسان کي هٽڙي پوليس جي ظلمن کان بچايو، جن اسان جو جيئڻ جنجال ڪري ڇڏيوآهي!!

حبدار لغاري/ واڻڪي وسي

يوٿ ڊولپمينٽ پروگرام صرف محدود عرصي لاءِ ڇو؟

اها حقيقت آهي ته معاشري ۾ زنده رهڻ جي لاءِ روزگار جي ضرورت پوندي آهي، هر ماڻهو انهيءَ کي حاصل ڪرڻ لاءِ وڏا جتن ڪري ٿو، جيئن ته اسان سڀني کي خبر آهي ته موجوده دور ۾ اگر ڪنهن کي با عزت روزگار ملي ٿو ته هن جي خوشي جي انتها نٿي رهي، ڪيڏي نه خوشيءَ جي ڳالهه آهي، جو موجوده حڪومت هڪ روزگار اسڪيم ”بينظير ڀٽو يوٿ ڊولپمينٽ پروگرام“ شروع ڪيو آهي، جيئن ته هي هڪ ٽريننگ پروگرام آهي، جنهن جو مدو صرف هڪ سال آهي ۽ 12 مهينا مڪمل ٿيڻ کانپوءِ تربيت حاصل ڪندڙ نوجوانن کي فارغ ڪيو ويندو. آئون صدر پاڪستان آصف علي زرداري کي گذارش ٿو ڪريان ته سڀني نوجوانن کي ريگيولر ڪرڻ جو جلد از جلد نوٽيفڪيشن جاري ڪن ۽ دعائون کٽين.

عدنان مصطفيٰ ڀٽي/جاني شاهه پاڙو (حيدرآباد)

ملڪي ادارا سماعت ۽ بصارت ڇو وڃائي ويٺا آهن؟ : ڪاوش ايڊيٽوريل

پنجاب جي شهر ميان چنو لڳ چڪ 15/129 ايل جي هڪ گهر ۾ ٿيل ڌماڪي جي نتيجي ۾ 7 ٻارڙن سميت 20 ڄڻا مارجي ويا آهن، جڏهن ته زخمين جو تعداد 70 ٻڌايو پيو وڃي. ڌماڪو ايترو ته شديد هو، جو ڀرپاسي جا ڏيڍ سئو گهر پٽ پئجي ويا ۽ درجنين ماڻهو گهرن جي ملبي هيٺ دٻجي ويا. پوليس گهر ڌڻيءَ کي گرفتار ڪري ورتو آهي. حڪومت طرفان واقعي جي جاچ جو حڪم ڏنو ويو آهي.

دهشتگرديءَ جو راڪاس ”آدم بوءِ- آدم بوءِ“ ڪندو وانا ۽ وزيرستان کان مالاڪنڊ، سوات ۽ سرحد، ۽ اتان وري پنجاب ڏانهن پنڌ پيو آهي ۽ اتي پنهنجا پير بختا ڪري ورتا آهن. پنجاب جي شهر ميان چنو لڳ ٿيل ڪالهوڪو ڌماڪو ان ڳالهه جي شاهدي آهي ته دهشتگردن پنجاب جي ٻهراڙين ۾ به پنهنجا ٺڪاڻا ٺاهي ورتا آهن. اها دهشتگردي ايڏو سفر ڪري اتي ڪيئن پهتي؟ اکيون ۽ ڪن ليکجندڙ ادارن ڇا پئي ڪيو؟ اهڙن واقعن اسان جي ملڪي ادارن جي ”احسن ڪارڪردگيءَ“ ۽ حڪمرانن جي ”گڊ گورننس“ وارن اعلانن تان اڳڙي لاهي ڇڏي آهي. ادارا فعال ڇو نٿا ٿين؟ سيڪيورٽي لئپس جو تدارڪ ڇو نٿو ٿئي؟ ڇا دهشتگرديءَ جي خاتمي لاءِ صرف اهو ئي حل وڃي بچيو آهي ته پهرين انهن جي پهچ ۽ اوسر ۾ ڪابه روڪ ۽ رنڊڪ نه وڌي وڃي ۽ جڏهن اها انتهاپسندي بلوغت کي پهچي ته آپريشن جو آپشن استعمال ڪيو وڃي؟ ڏکڻ پنجاب مان اڳ به حڪومت کي اتي دهشتگرديءَ جي نيٽ ورڪ جي موجودگيءَ جون ثابتيون ملي چڪيون هيون ته پوءِ اتي رياست طرفان گهري نظر رکڻ جي ضرورت ڇو محسوس نه ڪئي ويئي؟

هميشه ٿيندو ائين آهي ته ڪو آپريشن ڪرڻ کان اڳ دهشتگردن جا اتان فرار ٿيڻ جا گهٽ گهيڙ، لنگهه ۽ رستا بند ڪيا ويندا آهن، پر هتي اهو ته ڄڻ رواج ئي ناهي. هن ڀيري به سوات ۽ مالاڪنڊ ۾ آپريشن وقت ”متاثرين“ جي بنا روڪ رنڊڪ ۽ چڪاس جي سڄي ملڪ ۾ پهچ يقيني بڻائي ويئي. ملڪي ادارن توڙي حڪومتي اهلڪارن ان ڳالهه کي نظر انداز ڪري ڇڏيو ته انهن متاثرين جي اوٽ ۽ اجهي ۾ ڪي دهشتگرد به ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين رسائي حاصل ڪري سگهن ٿا. هاڻي ڪڏهن ڪراچيءَ مان بيت الله محسود جا ساٿي هجڻ جي الزام هيٺ هٿيارن سميت ماڻهو گرفتار ٿي رهيا آهن ته وري ڏکڻ پنجاب ۾ ٿيل ڌماڪو دهشتگردن جي موجودگيءَ جي ساک ڏيئي رهيو آهي. ميان چنو لڳ ٿيل ڌماڪي کانپوءِ جڏهن دهشتگردن خلاف پنجاب ۾ ڪريڪ ڊائون ٿيندو ته سنڌ ڏانهن انهن جي رخ ڪرڻ واري امڪان کي رد نٿو ڪري سگهجي. ان ڪري روايتي مذمتي بيانن کان اڳتي وڌي هن وقت ئي سنڌ ڏانهن انهن جي آمد واري امڪان کي روڪڻ لاءِ اپاءَ ورتا وڃن ۽ سنڌ ۾ به اهڙي چرپر تي تيز نظر رکڻ لاءِ اگهور ننڊ ستل ادارن کي تحرڪ ۾ آندو وڃي.

ميان چنو لڳ ٿيل ڌماڪي جي نتيجي ۾ زندگين جي زيان تي اسان پنهنجي ڏک جو اظهار ڪريون ٿا. حڪومتي واڳ ڌڻين کي گذارش ٿا ڪريون ته دهشتگرديءَ جي خاتمي لاءِ اثرائتا قدم کنيا وڃن، سيڪيورٽي لئپس جو خاتمو آندو وڃي ۽ ملڪي ادارن کي متحرڪ ڪيو وڃي.