• </* Theme Name: Twenty Ten Theme URI: http://wordpress.org/ Description: The 2010 theme for WordPress is stylish, customizable, simple, and readable -- make it yours with a custom menu, header image, and background. Twenty Ten supports six widgetized areas (two in the sidebar, four in the footer) and featured images (thumbnails for gallery posts and custom header images for posts and pages). It includes stylesheets for print and the admin Visual Editor, special styles for posts in the "Asides" and "Gallery" categories, and has an optional one-column page template that removes the sidebar. Author: the WordPress team Version: 1.3 License: GNU General Public License License URI: license.txt Tags: black, blue, white, two-columns, fixed-width, custom-header, custom-background, threaded-comments, sticky-post, translation-ready, microformats, rtl-language-support, editor-style, custom-menu */ /* =Reset default browser CSS. Based on work by Eric Meyer: http://meyerweb.com/eric/tools/css/reset/index.html -------------------------------------------------------------- */ html, body, div, span, applet, object, iframe, h1, h2, h3, h4, h5, h6, p, blockquote, pre, a, abbr, acronym, address, big, cite, code, del, dfn, em, font, img, ins, kbd, q, s, samp, small, strike, strong, sub, sup, tt, var, b, u, i, center, dl, dt, dd, ol, ul, li, fieldset, form, label, legend, table, caption, tbody, tfoot, thead, tr, th, td { background: transparent; border: 0; margin: 0; padding: 0; vertical-align: baseline; } body { line-height: 1; } h1, h2, h3, h4, h5, h6 { clear: both; font-weight: normal; } ol, ul { list-style: none; } blockquote { quotes: none; } blockquote:before, blockquote:after { content: ''; content: none; } del { text-decoration: line-through; } /* tables still need 'cellspacing="0"' in the markup */ table { border-collapse: collapse; border-spacing: 0; } a img { border: none; } /* =Layout -------------------------------------------------------------- */ /* LAYOUT: Two columns DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: left; margin: 0 -240px 0 0; width: 100%; } #content { margin: 0 280px 0 20px; } #primary, #secondary { float: right; overflow: hidden; width: 220px; } #secondary { clear: right; } #footer { clear: both; width: 100%; } /* LAYOUT: One column, no sidebar DESCRIPTION: One centered column with no sidebar */ .one-column #content { margin: 0 auto; width: 640px; } /* LAYOUT: Full width, no sidebar DESCRIPTION: Full width content with no sidebar; used for attachment pages */ .single-attachment #content { margin: 0 auto; width: 900px; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url { font-family: MB Khursheed, Georgia, "Bitstream Charter", serif; } h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, .wp-caption-text { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } pre { font-family: MB Khursheed, "Courier 10 Pitch", Courier, monospace; } code { font-family: MB Khursheed, Monaco, Consolas, "Andale Mono", "DejaVu Sans Mono", monospace; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #access .menu-header, div.menu, #colophon, #branding, #main, #wrapper { margin: 0 auto; width: 940px; } #wrapper { background: #fff; margin-top: 20px; padding: 0 20px; } /* Structure the footer area */ #footer-widget-area { overflow: hidden; } #footer-widget-area .widget-area { float: left; margin-right: 20px; width: 220px; } #footer-widget-area #fourth { margin-right: 0; } #site-info { float: left; font-size: 14px; font-weight: bold; width: 700px; } #site-generator { float: right; width: 220px; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Main global 'theme' and typographic styles */ body { background: #f1f1f1; } body, input, textarea { color: #666; font-size: 12px; line-height: 18px; } hr { background-color: #e7e7e7; border: 0; clear: both; height: 1px; margin-bottom: 18px; } /* Text elements */ p { margin-bottom: 18px; text-align:justify; } ul { list-style: square; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol { list-style: decimal; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol ol { list-style: upper-alpha; } ol ol ol { list-style: lower-roman; } ol ol ol ol { list-style: lower-alpha; } ul ul, ol ol, ul ol, ol ul { margin-bottom: 0; } dl { margin: 0 0 24px 0; } dt { font-weight: bold; } dd { margin-bottom: 18px; } strong { font-weight: bold; } cite, em, i { font-style: italic; } big { font-size: 131.25%; } ins { background: #ffc; text-decoration: none; } blockquote { font-style: italic; padding: 0 3em; } blockquote cite, blockquote em, blockquote i { font-style: normal; } pre { background: #f7f7f7; color: #222; line-height: 18px; margin-bottom: 18px; overflow: auto; padding: 1.5em; } abbr, acronym { border-bottom: 1px dotted #666; cursor: help; } sup, sub { height: 0; line-height: 1; position: relative; vertical-align: baseline; } sup { bottom: 1ex; } sub { top: .5ex; } input[type="text"], textarea { background: #f9f9f9; border: 1px solid #ccc; box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -moz-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -webkit-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); padding: 2px; } a:link { color: #0066cc; } a:visited { color: #743399; } a:active, a:hover { color: #ff4b33; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { position: absolute; left: -9000px; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #header { padding: 30px 0 0 0; } #site-title { float: left; font-size: 30px; line-height: 36px; margin: 0 0 18px 0; width: 700px; } #site-title a { color: #000; font-weight: bold; text-decoration: none; } #site-description { clear: right; float: right; font-style: italic; margin: 15px 0 18px 0; width: 220px; } /* This is the custom header image */ #branding img { border-top: 4px solid #000; border-bottom: 1px solid #000; display: block; float: left; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { background: #000; display: block; float: left; margin: 0 auto; width: 940px; } #access .menu-header, div.menu { font-size: 13px; margin-left: 12px; width: 928px; } #access .menu-header ul, div.menu ul { list-style: none; margin: 0; } #access .menu-header li, div.menu li { float: left; position: relative; } #access a { color: #aaa; display: block; line-height: 38px; padding: 0 10px; text-decoration: none; } #access ul ul { box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -moz-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -webkit-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); display: none; position: absolute; top: 38px; left: 0; float: left; width: 180px; z-index: 99999; } #access ul ul li { min-width: 180px; } #access ul ul ul { left: 100%; top: 0; } #access ul ul a { background: #333; line-height: 1em; padding: 10px; width: 160px; height: auto; } #access li:hover > a, #access ul ul :hover > a { background: #333; color: #fff; } #access ul li:hover > ul { display: block; } #access ul li.current_page_item > a, #access ul li.current-menu-ancestor > a, #access ul li.current-menu-item > a, #access ul li.current-menu-parent > a { color: #fff; } * html #access ul li.current_page_item a, * html #access ul li.current-menu-ancestor a, * html #access ul li.current-menu-item a, * html #access ul li.current-menu-parent a, * html #access ul li a:hover { color: #fff; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #main { clear: both; overflow: hidden; padding: 40px 0 0 0; } #content { margin-bottom: 36px; } #content, #content input, #content textarea { color: #333; font-size: 16px; line-height: 24px; } #content p, #content ul, #content ol, #content dd, #content pre, #content hr { margin-bottom: 24px; } #content ul ul, #content ol ol, #content ul ol, #content ol ul { margin-bottom: 0; } #content pre, #content kbd, #content tt, #content var { font-size: 15px; line-height: 21px; } #content code { font-size: 13px; } #content dt, #content th { color: #000; } #content h1, #content h2, #content h3, #content h4, #content h5, #content h6 { color: #000; line-height: 1.5em; margin: 0 0 20px 0; } #content table { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 -1px 24px 0; text-align: left; width: 100%; } #content tr th, #content thead th { color: #888; font-size: 12px; font-weight: bold; line-height: 18px; padding: 9px 24px; } #content tr td { border-top: 1px solid #e7e7e7; padding: 6px 24px; } #content tr.odd td { background: #f2f7fc; } .hentry { margin: 0 0 48px 0; } .home .sticky { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; margin-left: -20px; margin-right: -20px; padding: 18px 20px; } .single .hentry { margin: 0 0 36px 0; } .page-title { color: #000; font-size: 14px; font-weight: bold; margin: 0 0 36px 0; } .page-title span { color: #333; font-size: 16px; font-style: italic; font-weight: normal; } .page-title a:link, .page-title a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .page-title a:active, .page-title a:hover { color: #ff4b33; } #content .entry-title { color: #000; font-size: 21px; font-weight: bold; line-height: 1.3em; margin-bottom: 0; } .entry-title a:link, .entry-title a:visited { color: #000; text-decoration: none; } .entry-title a:active, .entry-title a:hover { color: #ff4b33; } .entry-meta { color: #888; font-size: 12px; } .entry-meta abbr, .entry-utility abbr { border: none; } .entry-meta abbr:hover, .entry-utility abbr:hover { border-bottom: 1px dotted #666; } .entry-content, .entry-summary { clear: both; padding: 12px 0 0 0; } #content .entry-summary p:last-child { margin-bottom: 12px; } .entry-content fieldset { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 0 24px 0; padding: 24px; } .entry-content fieldset legend { background: #fff; color: #000; font-weight: bold; padding: 0 24px; } .entry-content input { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-right: 24px; } .entry-content label { color: #888; font-size: 12px; } .entry-content select { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content sup, .entry-content sub { font-size: 10px; } .entry-content blockquote.left { float: left; margin-left: 0; margin-right: 24px; text-align: right; width: 33%; } .entry-content blockquote.right { float: right; margin-left: 24px; margin-right: 0; text-align: left; width: 33%; } .page-link { clear: both; color: #000; font-weight: bold; margin: 0 0 22px 0; word-spacing: 0.5em; } .page-link a:link, .page-link a:visited { background: #f1f1f1; color: #333; font-weight: normal; padding: 0.5em 0.75em; text-decoration: none; } .home .sticky .page-link a { background: #d9e8f7; } .page-link a:active, .page-link a:hover { color: #ff4b33; } body.page .edit-link { clear: both; display: block; } #entry-author-info { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; clear: both; font-size: 14px; line-height: 20px; margin: 24px 0; overflow: hidden; padding: 18px 20px; } #entry-author-info #author-avatar { background: #fff; border: 1px solid #e7e7e7; float: left; height: 60px; margin: 0 -104px 0 0; padding: 11px; } #entry-author-info #author-description { float: left; margin: 0 0 0 104px; } #entry-author-info h2 { color: #000; font-size: 100%; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } .entry-utility { clear: both; color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } .entry-meta a, .entry-utility a { color: #888; } .entry-meta a:hover, .entry-utility a:hover { color: #ff4b33; } #content .video-player { padding: 0; } /* =Asides -------------------------------------------------------------- */ .home #content .format-aside p, .home #content .category-asides p { font-size: 14px; line-height: 20px; margin-bottom: 10px; margin-top: 0; } .home .hentry.format-aside, .home .hentry.category-asides { padding: 0; } .home #content .format-aside .entry-content, .home #content .category-asides .entry-content { padding-top: 0; } /* =Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .format-gallery .size-thumbnail img, .category-gallery .size-thumbnail img { border: 10px solid #f1f1f1; margin-bottom: 0; } .format-gallery .gallery-thumb, .category-gallery .gallery-thumb { float: left; margin-right: 20px; margin-top: -4px; } .home #content .format-gallery .entry-utility, .home #content .category-gallery .entry-utility { padding-top: 4px; } /* =Attachment pages -------------------------------------------------------------- */ .attachment .entry-content .entry-caption { font-size: 140%; margin-top: 24px; } .attachment .entry-content .nav-previous a:before { content: '\21900a0'; } .attachment .entry-content .nav-next a:after { content: '0a0\2192'; } /* =Images -------------------------------------------------------------- */ /* Resize images to fit the main content area. - Applies only to images uploaded via WordPress by targeting size-* classes. - Other images will be left alone. Use "size-auto" class to apply to other images. */ img.size-auto, img.size-full, img.size-large, img.size-medium, .attachment img { max-width: 100%; /* When images are too wide for containing element, force them to fit. */ height: auto; /* Override height to match resized width for correct aspect ratio. */ } .alignleft, img.alignleft { display: inline; float: left; margin-right: 24px; margin-top: 4px; } .alignright, img.alignright { display: inline; float: right; margin-left: 24px; margin-top: 4px; } .aligncenter, img.aligncenter { clear: both; display: block; margin-left: auto; margin-right: auto; } img.alignleft, img.alignright, img.aligncenter { margin-bottom: 12px; } .wp-caption { background: #f1f1f1; line-height: 18px; margin-bottom: 20px; max-width: 632px !important; /* prevent too-wide images from breaking layout */ padding: 4px; text-align: center; } .wp-caption img { margin: 5px 5px 0; } .wp-caption p.wp-caption-text { color: #888; font-size: 12px; margin: 5px; } .wp-smiley { margin: 0; } .gallery { margin: 0 auto 18px; } .gallery .gallery-item { float: left; margin-top: 0; text-align: center; width: 33%; } .gallery-columns-2 .gallery-item { width: 50%; } .gallery-columns-4 .gallery-item { width: 25%; } .gallery img { border: 2px solid #cfcfcf; } .gallery-columns-2 .attachment-medium { max-width: 92%; height: auto; } .gallery-columns-4 .attachment-thumbnail { max-width: 84%; height: auto; } .gallery .gallery-caption { color: #888; font-size: 12px; margin: 0 0 12px; } .gallery dl { margin: 0; } .gallery img { border: 10px solid #f1f1f1; } .gallery br+br { display: none; } #content .attachment img {/* single attachment images should be centered */ display: block; margin: 0 auto; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .navigation { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; overflow: hidden; } .navigation a:link, .navigation a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .navigation a:active, .navigation a:hover { color: #ff4b33; } .nav-previous { float: left; width: 50%; } .nav-next { float: right; text-align: right; width: 50%; } #nav-above { margin: 0 0 18px 0; } #nav-above { display: none; } .paged #nav-above, .single #nav-above { display: block; } #nav-below { margin: -18px 0 0 0; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ #comments { clear: both; } #comments .navigation { padding: 0 0 18px 0; } h3#comments-title, h3#reply-title { color: #000; font-size: 20px; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } h3#comments-title { padding: 24px 0; } .commentlist { list-style: none; margin: 0; } .commentlist li.comment { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; line-height: 24px; margin: 0 0 24px 0; padding: 0 0 0 56px; position: relative; } .commentlist li:last-child { border-bottom: none; margin-bottom: 0; } #comments .comment-body ul, #comments .comment-body ol { margin-bottom: 18px; } #comments .comment-body p:last-child { margin-bottom: 6px; } #comments .comment-body blockquote p:last-child { margin-bottom: 24px; } .commentlist ol { list-style: decimal; } .commentlist .avatar { position: absolute; top: 4px; left: 0; } .comment-author { } .comment-author cite { color: #000; font-style: normal; font-weight: bold; } .comment-author .says { font-style: italic; } .comment-meta { font-size: 12px; margin: 0 0 18px 0; } .comment-meta a:link, .comment-meta a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .comment-meta a:active, .comment-meta a:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .even { } .commentlist .bypostauthor { } .reply { font-size: 12px; padding: 0 0 24px 0; } .reply a, a.comment-edit-link { color: #888; } .reply a:hover, a.comment-edit-link:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .children { list-style: none; margin: 0; } .commentlist .children li { border: none; margin: 0; } .nopassword, .nocomments { display: none; } #comments .pingback { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; margin-bottom: 18px; padding-bottom: 18px; } .commentlist li.comment+li.pingback { margin-top: -6px; } #comments .pingback p { color: #888; display: block; font-size: 12px; line-height: 18px; margin: 0; } #comments .pingback .url { font-size: 13px; font-style: italic; } /* Comments form */ input[type=submit] { color: #333; } #respond { border-top: 1px solid #e7e7e7; margin: 24px 0; overflow: hidden; position: relative; } #respond p { margin: 0; } #respond .comment-notes { margin-bottom: 1em; } .form-allowed-tags { line-height: 1em; } .children #respond { margin: 0 48px 0 0; } h3#reply-title { margin: 18px 0; } #comments-list #respond { margin: 0 0 18px 0; } #comments-list ul #respond { margin: 0; } #cancel-comment-reply-link { font-size: 12px; font-weight: normal; line-height: 18px; } #respond .required { color: #ff4b33; font-weight: bold; } #respond label { color: #888; font-size: 12px; } #respond input { margin: 0 0 9px; width: 98%; } #respond textarea { width: 98%; } #respond .form-allowed-tags { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } #respond .form-allowed-tags code { font-size: 11px; } #respond .form-submit { margin: 12px 0; } #respond .form-submit input { font-size: 14px; width: auto; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { list-style: none; margin-left: 0; } .widget-area ul ul { list-style: square; margin-left: 1.3em; } .widget-area select { max-width: 100%; } .widget_search #s {/* This keeps the search inputs in line */ width: 60%; } .widget_search label { display: none; } .widget-container { margin: 0 0 18px 0; } .widget-title { color: #222; font-weight: bold; } .widget-area a:link, .widget-area a:visited { text-decoration: none; } .widget-area a:active, .widget-area a:hover { text-decoration: underline; } .widget-area .entry-meta { font-size: 11px; } #wp_tag_cloud div { line-height: 1.6em; } #wp-calendar { width: 100%; } #wp-calendar caption { color: #222; font-size: 14px; font-weight: bold; padding-bottom: 4px; text-align: left; } #wp-calendar thead { font-size: 11px; } #wp-calendar thead th { } #wp-calendar tbody { color: #aaa; } #wp-calendar tbody td { background: #f5f5f5; border: 1px solid #fff; padding: 3px 0 2px; text-align: center; } #wp-calendar tbody .pad { background: none; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: right; } .widget_rss a.rsswidget { color: #000; } .widget_rss a.rsswidget:hover { color: #ff4b33; } .widget_rss .widget-title img { width: 11px; height: 11px; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-left: 0; padding: 0 20px 0 0; } #main .widget-area ul ul { border: none; margin-left: 1.3em; padding: 0; } #primary { } #secondary { } /* Footer widget areas */ #footer-widget-area { } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #footer { margin-bottom: 20px; } #colophon { border-top: 4px solid #000; margin-top: -4px; overflow: hidden; padding: 18px 0; } #site-info { font-weight: bold; } #site-info a { color: #000; text-decoration: none; } #site-generator { font-style: italic; position: relative; } #site-generator a { background: url(images/wordpress.png) center left no-repeat; color: #666; display: inline-block; line-height: 16px; padding-left: 20px; text-decoration: none; } #site-generator a:hover { text-decoration: underline; } img#wpstats { display: block; margin: 0 auto 10px; } /* =Mobile Safari ( iPad, iPhone and iPod Touch ) -------------------------------------------------------------- */ pre { -webkit-text-size-adjust: 140%; } code { -webkit-text-size-adjust: 160%; } #access, .entry-meta, .entry-utility, .navigation, .widget-area { -webkit-text-size-adjust: 120%; } #site-description { -webkit-text-size-adjust: none; } /* =Print Style -------------------------------------------------------------- */ @media print { body { background: none !important; } #wrapper { clear: both !important; display: block !important; float: none !important; position: relative !important; } #header { border-bottom: 2pt solid #000; padding-bottom: 18pt; } #colophon { border-top: 2pt solid #000; } #site-title, #site-description { float: none; line-height: 1.4em; margin: 0; padding: 0; } #site-title { font-size: 13pt; } .entry-content { font-size: 14pt; line-height: 1.6em; } .entry-title { font-size: 21pt; } #access, #branding img, #respond, .comment-edit-link, .edit-link, .navigation, .page-link, .widget-area { display: none !important; } #container, #header, #footer { margin: 0; width: 100%; } #content, .one-column #content { margin: 24pt 0 0; width: 100%; } .wp-caption p { font-size: 11pt; } #site-info, #site-generator { float: none; width: auto; } #colophon { width: auto; } img#wpstats { display: none; } #site-generator a { margin: 0; padding: 0; } #entry-author-info { border: 1px solid #e7e7e7; } #main { display: inline; } .home .sticky { border: none; } } /* Theme Name: Twenty Ten */ /* RTL Basics */ body { direction:rtl; unicode-bidi:embed; } /* LAYOUT: Two-Column (Right) DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: right; margin: 0 0 0 -240px; } #content { margin: 0 20px 36px 280px; } #primary, #secondary { float: left; } #secondary { clear: left; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url, h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, Arial, Tahoma, sans-serif; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #footer-widget-area .widget-area { float: right; margin-left: 20px; margin-right: 0; } #footer-widget-area #fourth { margin-left: 0; } #site-info { float: right; } #site-generator { float: left; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Text elements */ ul, ol { margin: 0 1.5em 18px 0; } blockquote { font-style: normal; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { left: auto; text-indent:-9000px; overflow:hidden; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #site-title { float: right; } #site-description { clear: left; float: left; font-style: normal; } #branding img { float: right; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { float:right; } #access .menu-header, div.menu { margin-right: 12px; margin-left: 0; } #access .menu-header li, div.menu li{ float:right; } #access ul ul { left:auto; right:0; float:right; } #access ul ul ul { left:auto; right:100%; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #content table { text-align: right; margin: 0 0 24px -1px; } .page-title span { font-style:normal; } .entry-title, .entry-meta { clear: right; float: right; margin-left: 68px; margin-right: 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-left: 24px; margin-right:0; } .entry-content blockquote.left { float: right; margin-right: 0; margin-left: 24px; text-align: left; } .entry-content blockquote.right { float: left; margin-right: 24px; margin-left: 0; text-align: right; } #entry-author-info #author-avatar { float: right; margin: 0 0 0 -104px; } #entry-author-info #author-description { float: right; margin: 0 104px 0 0; } /* Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .category-gallery .gallery-thumb { float: right; margin-left:20px; margin-right:0; } /* Images -------------------------------------------------------------- */ #content .gallery .gallery-caption { margin-right: 0; } #content .gallery .gallery-item { float: right; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .nav-previous { float: right; } .nav-next { float: left; text-align:left; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ .commentlist li.comment { padding: 0 56px 0 0; } .commentlist .avatar { right: 0; left: auto; } .comment-author .says, #comments .pingback .url { font-style: normal; } /* Comments form */ .children #respond { margin: 0 0 0 48px; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { margin-right: 0; } .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } #wp-calendar caption { text-align: right; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: left; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-right: 0; padding: 0 0 0 20px; } #main .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #site-generator { font-style:normal; } #site-generator a { background-position: right center; padding-right: 20px; padding-left: 0; } .wordpress-hit-counter {direction:ltr;}
  • هڪ ڏينهن اسلاميه ڪاليج سکر جي اسٽاف روم ۾ ويٺي ويٺي سائين امير گل ڪٽوهر چيو ته اخبارن ۾ ڪالم ته ڏاڍا سٺا ٿا اچن پر ڪجھ عرصي کانپوءِ انهن جو نالو نشان نٿو ملي. پڇيومانس ته انٽرنيٽ تي به نٿا ملن . چيائين اتي به وڌ ۾ وڌ هفتي کان پراڻا نٿا ملن. بس اها ڳاله هئي هي بلاگ ٺاهڻ جي. _____ دعاگو : احمد علي مڱريو Website: ahmed.mangrio.com Email: ahmed@mangrio.com
  • صفحا

  • آرڪائوز

  • تازا ليک

  • تازا رايا

    وساريان نه وسرن (5) ڊي سي هاءِ… تي Mohammad Khan Sial
    ڪاوش هائيڊ پارڪ تي heman kumar
    سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک… تي jamila abbassi
    سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک… تي سنڌي ٻولي قومي ٻولي…
    تازي بجيٽ ۽ پسماندگي جي ڏانوڻن… تي Rehman Memon
    هر ڳالهه جي هڪڙي موسم آهي! ليک… تي Munwar ali
    ڏاکڻي پنجاب ۾ دهشتگردن خلاف ام… تي ALLAHDINO BABBAR
    This blog is no more upda… تي Dr Sameena Afghan
    تبديلي ئي آپشن هجڻ گهرجي! ليکڪ… تي Dr Sameena Afghan
    سنڌ مان هندو آبادي جي لڏ پلاڻ… تي Qasim Ali shah
    ايف-آءِ-آر ڪٿي داخل ڪرائجي؟ لي… تي Sunita
    سال 1954 کان وٺي… ليکڪ :… تي Abrar Ali Katpar
    چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب… تي Bilal jan
    چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب… تي Bilal jan
    سنڌ ۾ ايڏي پير پرستي ڇو… تي muntazer soomro
  • بلاگ ڏٺو ويو

    • 17,344 دفعا

ٽارگيٽ ڪلنگ جي روپ ۾ رچايل دهشتگردي آخر مقصد ڇاهي؟ ليکڪ : گل مورو

ڪراچيءَ ۾ ٽارگيٽ ڪلنگ جي سمورن واقعن جي عدالت جاچ ڪرائڻ سان گڏ سنڌ سرڪار ڪراچيءَ ۾ رينجرز کي گرفتارين ۽ تلاشيءَ جا اختيار ڏئي ڇڏيا آهن، جنهن بابت سنڌ جي وڏي وزير، سنڌ جي گهرو وزير ۽ وفاقي وزير داخلا رحمان ملڪ مورڙي جي ماڳ ڪراچيءَ ۾ گڏيل پريس ڪانفرنس ڪندي اهو چيو ته ايئن سمجهيو وڃي ته اڄ کان ٽارگيٽ ڪلنگ جو ڪو به واقعو نه ٿيندو. جيڪڏهن ڪو واقعو ٿيو ته سخت ايڪشن ورتو ويندو. هن ميڊيا بريفنگ ۾ اهو به ميڊيا کي ٻڌايو ويو ته ڊي آءِ جي جي سربراهيءَ ۾ ٽارگيٽ ڪلنگ جي روڪٿام لاءِ ڪرائيمز مينجمينٽ يونٽ پڻ قائم ڪيو ويو آهي. هن يونٽ ذريعي ڏوهارين ۽ دهشتگرد ڪاررواين ڪندڙن تي نظر رکي ويندي ۽ هٿيارن جي روڪٿام لاءِ پڻ ڪوششون ورتيون وينديون. جڏهن ته ٽارگيٽ ڪلنگ واقعن جي تحقيقات به متحده جي قتل ٿي ويل ڪارڪن کان شروع ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو آهي. ڇو ته جنهن ڏينهن مورڙي جي ماڳ ڪراچي ۾ رحمان ملڪ جي روح کي راحت سان سنڌ سرڪار جي وڏڙن سان ميڊيا سامهون ٻوليون، ٻوليون پئي ويون. ان وقت اليڪٽرانڪ ميڊيا جي بريڪنگ نيوز هلي رهي هئي ته ڪراچيءَ جي گارڊن واري علائقي ۾ ٽارگيٽ ڪلنگ دوران متحده جو ڪائونسلر هيلمٽ پاتل ۽ ٻٽ ٻڌل ٽن هٿياربندن سراج کي گوليون هڻي قتل ڪري ڇڏيو. جڏهن ته متحده جي ٻن ٻين ڪارڪنن کي به انهيءَ ئي ڏينهن نشانو بڻايو ويو، جنهن کان پوءِ رينجرس کي اختيار ڏيڻ ۽ عدالتي جاچ جي شروعات به هنن متحده جي ٽن ڪارڪنن جي قتل واري واقعي کان ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو آهي. هونئن به ڪراچي ۾ ٽارگيٽ ڪلنگ جا واقعا ايترا ته وڌي چڪا آهن جو ڪو به ڏينهن يا پهر خالي ناهي جو ڪو واقعو نه ٿيندو هجي. ڏٺو وڃي ته هن مخصوص ۽ معنيٰ خيز ٽارگيٽ ڪلنگ جي انوکن واقعن ۾ هن وقت تائين هڪ سئو کان وڌيڪ سياسي ڪارڪن قتل ٿي چڪا آهن، جنهن ۾ سنڌ اندر سمورين سياسي ڌرين جي ڪارڪنن کي نشانو بڻايو ويو آهي، جنهن ۾ پ پ، متحده، حقيقي، اي اين پي کان وٺي قومپرست پارٽين جي ڪارڪنن کي پڻ وڏي پلاننگ تحت نشانو بڻايو ويو. اهو ٽارگيٽ ڪلنگ وارو سلسلو اڃان جاري آهي. وڏي ڳالهه هڪ سئو کان وڌيڪ ڪارڪن قتل ٿيڻ کانپوءِ به اڃان تائين ملڪي ايجنسيون ڪنهن به واقعي جا مک سبب نه ڳولي سگهي آهي ته اهي ڪهڙيون قوتون آهن جيڪي ڄاڻي واڻي هڪ وڏي راند تحت سڀني سياسي پارٽين جي سياسي ڪارڪنن کي نشانو بڻائي رهيون آهن. لازمي آ ته ان پٺيان ڪا سوچيل ڳجهارت هوندي جنهن تحت هي ڪارروايون ڪراچيءَ ۾ ڪيتري وقت کان ٿي رهيون آهن جو سياسي ڪارڪنن کي پنهنجن گهرن، آفيسن ۽ روڊن رستن تي نشانو بڻايو پيو وڃي. ان مان ثابت ٿئي ٿو ته ڪي مخصوص قوتون ڪراچيءَ ۾ ايندڙ وقت اندر ڪا وڏي راند کيڏڻ پيون چاهين، انهيءَ پسمنظر ۾ ئي هي دهشتگردي جيڪا ٽارگيٽ ڪلنگ جي روپ ۾ ٿي رهي آهي جنهن متعلق ملڪي وزير داخلا رحمان ملڪ جي انهن لفظن مان ئي هنن واقعن جو ڀانڊو کلي پوي ٿو، جنهن چيو آهي ته ٽارگيٽ ڪلنگ ۽ دهشتگردي واقعن ۾ هڪجهڙائي آهي ۽ دهشتگردي ڏاج ۾ مليل آهي! سو هيءَ ڏاج ۾ مليل دهشتگردي جو ئي نتيجو آهي جو اڄ سياسي پارٽين جي ڪارڪنن جي مٿي تي هر وقت موت راڪاس گهمي رهيو آهي.

ان جو مک سبب اهو آهي جو ڪراچيءَ ۾ ٻاهرين لوڌ کي آڻي، شهر جو امن ۽ سُڪون برباد ڪيو ويو ۽ هي سڄو عذاب ڪراچي جي ڌرتي ڌڻين کي ان وقت ڀوڳڻو پيو جڏهن جنرل ضياءَ جي دور حڪومت ۾ سوويت افغان جنگ دوران افغاني پناهگيرن جا رُخ ملڪي مفاد جي نالي ۾ ڪراچيءَ جو رُخ ڪرايو ويو. هنن ئي افغاني پناهگيرن هتي اچي جيڪو هٿيارن ۽ منشيات جو وڏي کان وڏو ڪاروبار شروع ڪيو، ان جي ڪري ڪراچيءَ جو امن داءَ تي لڳڻ شروع ٿيو. ان جو ئي نتيجو نڪتو جو هاڻي ڪراچيءَ اندر هٿيارن جا انبار ايترا ته ڪٺي ٿي چڪا آهن جو سمجهه ۾ ڪا به ڳالهه نٿي اچي ته اهي لکن جي تعداد ۾ غيرقانوني هٿيار جيڪي غيرقانوني طور وڏي منصوبابنديءَ سان آندا ويا. اهي هٿ ڪرڻ لاءِ ڪا لاڀائتي جستجو ڇو نه ڪئي وئي. يارن جا ڪي ٻيا مقصد آهن! لازمي آ ته هنن هٿيارن کي آڻڻ ۾ به ڪي قوتون ملوث هونديون. انهن قوتن کي وائکو ڪرڻ سان ئي اصل حقيقتن جي ڄاڻ پوندي ته اهي ڪهڙا چهرا هيا جن پنهنجي مخصوص مفادن جي ڪري سنڌ جي روشنين واري شهر ڪراچيءَ جي دنيا جهان جي يتيمن جو گهر ڇو بڻايو ۽ دنيا جهان جي بارود کي هتي ڇو آندو ويو. اهي ئي سوال هن وقت به جواب طلبين ٿا. ڇو ته جيڪڏهن سوويت افغان جنگ وقت افغاني پناهگيرن کي لکن جي تعداد ۾ آڻي بارود جا انبار نه ڪٺي ڪيا وڃن ها ته اڄ ڪراچيءَ جي ههڙي صورتحال نه هجي ها جو هن وقت هر گهٽي کان وٺي هر خدا جي بستيءَ تائين پارا چنار جو ڏيک ڏئي رهي آهي ۽ هر دور حڪومت ۾ ڪراچيءَ ۾ امن امان جو سبب ڄاڻائي رينجرس کي مالي معاونت سان گڏ اختيار به ملندا رهيا. ان جي باوجود اڄ ڏينهن تائين ڪراچي هٿيارن ۽ ڌارين جي آبادڪاري کان پاڪ شهر نه ٿي سگهيو. جڏهن ته هر سال سنڌ سرڪار جيڪا به آئي اها امن جي نالي ۾ رينجرس کي سنڌ جي وسيلن مان پالندي ته رهي پر امن ڪڏهن به نه ٿي سگهيو. هن وقت جڏهن هنن ٽارگيٽ ڪلنگ جي واقعي تي عدالتي تحقيقات جو فيصلو ٿيو آهي ته ان جي سمورن رُخن کي سامهون رکي جاچ ٿيڻ گهرجي ۽ جن جن پارٽين جا سياسي ڪارڪن نشانو بڻيا آهن انهن جي وارثن کان وٺي سياسي قيادتن جا بيان به رڪارڊ ٿيڻ گهرجن ته جيئن اهو معلوم ٿي سگهي ته اهڙي ڪهڙيون قوتون ۽ منحوس چهرا آهن جن مورڙي جي ماڳ ڪراچيءَ جو سڪون ئي ڦٽائي ڇڏيو آهي، جنهن جي ڪري هن وقت سموريون سياسي ڌريون پڻ خوف ۾ مبتلا آهن. ڇو ته سياسي پارٽيون ئي سماج جي بهتري لاءِ سوچينديون ۽ فيصلا ڪنديون آهن. سو هن دهشتگرديءَ واري دور ۾ سنڌ جي سياسي ڪارڪنن کي نشانو بڻائن ڪنهن نه ڪنهن ڳجهي راند جي منصوبابندي نظر اچي ٿي. ٿي سگهي ٿو ته وري ڪراچي جو سڪون ڦٽايو وڃي. ان لاءِ ٽارگيٽ ڪلنگ جي روپ ۾ رچالي دهشتگرديءَ جو انت آڻڻ لاءِ غير جانبداراڻي عدالتي تحقيقات ٿيڻ گهرجي ته اهو واضح ٿيڻ گهرجي ته ٽارگيٽ ڪلنگ جي روپ ۾ دهشتگردي ڪهڙا مخصوص چهرا رچائي رهيو آهي ۽ انهن جو مقصد ڪهڙو آهي!

اڃا به چئو ٿا وفادار ناهيون ليکڪ : عبدالوحيد ڪٽپر

اليڪٽرانڪ توڙي پرنٽ ميڊيا تي اسان ۽ اوهان سڀني ڏٺو ۽ پڙهيو ته جڏهن پنجاب جي اسيمبليءَ اندر سنڌ کي سندس جائز حقن مطابق پاڻي ڏيڻ واري ڳالهه اُٿي. تڏهن ڇا ڇا نه چيو ويو ۽ هن ملڪ جي چونڊيل صدر جي برخلاف ڇا نه چيو ويو.

نه فقط ايترو پر پنجاب جي سينئر وزير ته دڙڪو ڏنو ته هو وزارت تان ئي استعيفيٰ ڏيندو پر پنجاب جو هڪڙو پاڻيءَ جو ڦرو به سنڌ کي ڪو نه ڏنو ويندو!

خبر اٿوَ ته اهو همراهه ڪير هيو؟ پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي کٽي ايندڙ ايم ايل اي هائو، هڪڙو جيالو ۽ وڏو پيپلو!

هڪڙي پراڻي چوڻي آ ته هڪڙي قديم ۽ وڏي لئي جي وڻ جي چوٽيءَ تي هڪڙي ننڍڙي ڦوسڙي ويٺي هئي، سو جڏهن اڏرڻ جي ڪيائين تڏهن لئي جي وڻ کي چيائين ته ”ابا، پاڻُ جهل جو مان هاڻي اُڏرڻ ٿي گهران“. تنهن تي لئي وراڻي ڏني ته: ”مائي تو جيتريون ڪيتريون ئي ننڍڙيون ڦوسڙيون توڙي وڏا وڏا پکي منهنجي چوٽيءَ تي اچي ويٺا ۽ اڏري هليا ويا، پر منهنجي صحت تي ڪو به فرق ڪو نه پيو. سو تون هڪڙي پتڪڙي ڦوسڙي جي ويهين ته ڇا ۽ اڏرين ته ڇا ڀلي اڏري وڃ“.

سو صاحبو، هن هڪڙي وزير صاحب جي استعيفا ڏيڻ سان پڻ هيڏي ساري وڏي لئي وانگر پارٽيءَ جي صحت تي ڪو به اثر ڪونه پوندو.

پر هن همراهه جي مٿين تقرير مان اها ته خبر پئي ته پنجابيءَ جي دل آخر ته پنجابيءَ جي آ.” هووي ايڪ ته ڀانوين ڏون ۽ جي ڏون ته هي جهڳو ۽ تون “.

اوهان کي ياد ڏياريان ته جڏهن پنجاب جي اڳوڻي گورنر  مسٽر مصطفيٰ کر پيپلز پارٽي ڇڏي هئي، تڏهن نعرو هنيو هيائين ته: ”سنڌي وزيراعظم نه کپي“ ۽ اشارو هيس شهيد ذوالفقار علي ڀٽي ڏانهن.

پر ٻئي پاسي وري اسان جي سنڌ اسيمبليءَ جي هال ۾ وري سنڌ حڪومت جي ئي پاڻيءَ واري وزير صاحب حڪومت جي پاليسيءَ جي وضاحت ڪندي اعلان ڪيو ته سال 1991ع واري ٺاهه مطابق اسان جي سنڌ کي ٺيڪ ٺاڪ ۽ برابر پاڻي پيو ملي. هاڻي ڇا عرض ڪجي.

اڙي سائين! اوهان ٿورڙي تڪليف وٺي پنهنجيءَ ايئرڪنڊيشنڊ وڏي گاڏيءَ ۾ چڙهي وڃي سنڌو درياهه جي  پل تي ڪار مان هيٺ لهي درياهه شاهه جو ديدار ڪيو ته اوهان کي ڇوليون هڻندڙ سنڌو ننديءَ جي بدران سندس پيٽ ئي سڪي ٺوٺ ٿيل نظر ايندو جو هاڻي ته سندس زمين ئي خشڪيءَ جي ڪري ڦاٽي پئي آ جو اها چيڪي مٽي آ.

هاڻي  انهيءَ سنڌو نديءَ مان تيز رفتار سان ابتو ويندڙ پلو ڪو نه ڏسندؤ. هاڻي توهان سنڌو ندي کي ڪچي کي سيراب ڪندي ڪو نه ڏسندؤ. هاڻي توهان سنڌو نديءَ جي ڊيلٽا ۾مٺي پاڻيءَ جي بدران سمنڊ جي وير ايندي ڏسندؤ. هاڻي توهان درياهه شاهه ۽ اها مڇي ڪو نه ڏسندؤ. هاڻي اها سنڌو ندي جنهن جي مٺي پاڻيءَ جي ڪري ئي اسان سڀ سنڌي زندهه ۽آباد آهيون، اها ندي هاڻي پاڻيءَ سان ڀرجي ڪو نه وهندي ڏسندؤ. پوءِ سنڌي ويچارا ڪاڏي وڃن.

هڪڙي پاسي اهو ”پاڪستان کپي“ چئي چئي ٿڪجي پيا آهيون ته ٻئي پاسي وري اهي حال آهن ته پوءِ هو مهربان. ”اڃان به چون ٿا ته وفادار ناهيون“.

پر جي اسان وفادار ناهيون ته توهان وري ڪهڙا دلدار آهيو.

وساريان نه وسرن…(12) ”سائين علي مردان شاهه ”رقصم“ ۽ جان احمد کُهري جو افسوسناڪ قتل“ ليکڪ : احمد خان جمالي

ـ1971ع ۾ ڊسمبر جي 16 تاريخ تي بنگلاديش وجود ۾ آيو ۽ 20 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو ”نئين پاڪستان“ جي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر طور اقتدار سنڀاليو.

بنگلاديش جي آزادي جي دوران هڪ طرف جماعت اسلامي جي ذيلي تنظيمن جن ۾ گهڻائي بهارين جي هئي. ”الشمس“ ۽ البدر جي نالي سان مغربي پاڪستان جي فوج سان هر طرح جو سهڪار ڪيو. جڏهن ته ”مُڪتي باهني“ جي نالي سان قائم ڪيل ويڙهاڪ تنظيم بنگلاديش جي آزادي ۾ مکيه ڪردار ادا ڪيو. اوڀر پاڪستان ۾ پاڪستاني فوج جي قيادت ڪندڙ جنرل نيازي ڀارتي فوج جي فاتح ڪمانڊر جنرل اروڙا جي اڳيان جڏهن هٿيار ڦٽا ڪيا ته اهو منظور انتهائي عبرتناڪ هو.

عوامي ليگ ڪميونسٽ پارٽي، نيشنل عوامي پارٽي ۽ ٻين جماعتن جيتوڻيڪ بنگلاديش جي نوجوانن ۽ عوام کي پرامن رهڻ ۽ تشدد کان پاسو ڪرڻ جون اپيلون ڪيون پر ان جي باوجود انتقام جي آگ ۾ جلندڙ مڪتي باهني جي ويڙهاڪن، خاص ڪري ”قادر صديقي“ ڪيترن ئي ”آزادي مخالف“ ۽ پاڪستان آرمي سان سهڪار ڪندڙ بهارين کي بيرحميءَ سان قتل ڪري ڇڏيو.

هڪ طرف ”بهارين“ پنهنجو پاڻ کي سچو ۽ پڪو پاڪستاني قرار ڏيندي ”نئين پاڪستان“ منتقل ڪرڻ لاءِ واويلا ڪئي ته ٻئي طرف بنگلاديش سرڪار پڻ ان ”مٿي جي سور“ مان جند ڇڏائڻ لاءِ پاڪستاني قيادت تي زور ڀريو، جڏهن ته پاڪستان ۾ جماعت  اسلامي ۽ هڪ متعصب لساني ٽولي پڻ هاءِ گهوڙا مچائي ڏني ته ”انهن بهارين کي پاڪستاني هجڻ جي سزا ڏني پئي وڃي“.

اوڀر پاڪستان جو حصو پاڪستان جو اڪثريتي علائقو هو، اهي بهاري پاڪستان ٺهڻ وقت ڀارت جي بهار صوبي مان سنوان سڌا مشرقي پاڪستان ۾ وڃي آباد ٿيا هئا. يعني هنن پاڪستان جو هيءُ حصو ته ڏٺو ئي ڪو نه هو ۽ نه ئي سندن واسطو ڪنهن طرف پاڪستان جي هن حصي سان هو. ان ڪري اُهي هن حصي جا رهواسي يا شهري هجڻ جي دعويٰ ڪرڻ ۾ آخر ڪيئن درست تسليم ڪجن؟؟ ان کانسواءِ پنهنجي مرضيءَ سان بهار مان لڏي بنگال ۾ آباد ٿيڻ کانپوءِ هر طرح سان هنن جو اهو فرض هو ته اُهي اتان جي رهواسين سان گڏجي رهن ها. بنگال جي مفادن کي پنهنجو مفاد سمجهن ها ۽ سياسي، سماجي، اقتصادي ۽ معاشرتي لحاظ کان پنهنجون وفاداريون اتان جي حقيقي ۽ درست سياسي قوتن سان جوڙي رکن ها يا گهٽ ۾ گهٽ خاموش رهن ها پر هن اتان جي اڪثريتي عوام جي نمائندگي ڪندڙ جماعتن جي بدران ”پاڪ آرمي“ جي آپريشن ڪندڙ اهلڪارن سان”وفاداري“ ڪرڻ کي ترجيح ڏني. يعني هنن اتان جي ڌرتي ۽ عوام سان جُڙڻ جي بدران هوا ۾ لٽڪيل حملا ڪندڙ گروهه سان ٻانهن ٻيلي ٿيڻ جي روش اختيار ڪري پنهنجي لاءِ پاڻ ”ڪيمپن ۾ رهڻ“ جون حالتون پيدا ڪيون.

ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪومت تي ان وقت چئن پاسن کان دٻاءُ هو ته سندس حڪومت ڪيئن به ڪري ڌرتي کان اکڙيل انهن اجنبي خاندانن کي پاڪستان گهرائي ۽ پاڪستان ۾ آباد ڪرڻ جي آڙ ۾ سنڌ ۾ گهر ٺهرائي آباد ڪري.

ظاهر آهي ته سنڌ جي سڀني وطن دوست ۽ انصاف پسند قوتن ”انهن مطالبن“ ۽ دٻاءَ جي مخالفت ۽ مزاحمت ڪئي. سڄي سنڌ ۾ ”بهاري نه کپن“ جا نعرا لڳندا ۽ احتجاج ٿيندا رهيا.

انهن ئي حالتن ۾ آئين ٺهيو، منظور به ٿيو پر جڏهن ان وقت سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ سرڪار سنڌي زبان جي سلسلي ۾ ٺهراءُ بحال ڪيو ته مختلف سياسي ۽ لساني ڌرين ۽ ڳجهين قوتن گڏجي سنڌ ۾ ٻوليءَ جا فساد ڪرايا. انهن فسادن ۾ نه صرف ڪيترائي ڪونڌر قربان ٿيا پر سنڌ ۾ لساني بنيادن تي نفرت پڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪئي جيڪا مستقبل جي لاءِ وڌيڪ هاڃيڪار ثابت ٿي.

پيپلز پارٽي جي هر پهرين حڪومت ۾ تعليمي ادارن مان فارغ ٿيندڙ نوجوانن کي وڏي تعداد ۾ مختلف وفاقي توڙي صوبائي ادارن ۾ روزگار جو حق ملڻ شروع ٿيو. جيئن ته سنڌ جون سموريون اهم شاگرد جماعتون سلجهيل، تجربيڪار ۽ بردبار ڪيڊر کان محروم ٿي رهيون هيون ۽ اهو خال شهرت چاهيندڙ، جوشيلن ۽ لاٺڙين والارڻ شروع ڪيو هو، ان ڪري شاگرد جماعتن ۽ ڪارڪنن جي وچ ۾ پڻ هڪٻئي جي لاءِ ”رقابت“ ۽ ”دشمني“ جو ماحول پلجڻ لڳو.

بنگلاديش ۾ هار کاڌل اسٽيبلشمينٽ جي نئين حڪمت عملي تحت ايجنسين نه صرف شاگرد ۽ سياسي جماعتن ۾ مداخلت شروع ڪئي پر منفي غيرصحتمند ۽ غيرسياسي لاڙن کي سگهارو بنائڻ ۾ خاص دلچسپي ورتي.

يوسف جکراڻي ۽ اسرار سرڪي به ان دور ۾ جيئي  سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جا سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ اهم اڳواڻ ليکيا ويندا هئا. يوسف جکراڻي، ان وقت سائين غلام مصطفيٰ شاهه کي به ويجهو هو ته سنڌ جي ان وقت جي وڏي وزير سان به ڪنهن نه ڪنهن طرح رابطو ۽ واسطو هو.

بدقسمتيءَ سان اها تلخ حقيقت هئي ته يوسف جکراڻي جي قيادت ۾ شاگردن جو هڪ اهڙو گروپ ان وقت جيئي سنڌ سان لاڳاپيل هو،جنهن کان عام شاگرد ڇرڪندا هئا۽ پري ڀڄندا هئا.

اهڙي طرح شاگردن جو هڪ ٻيو اهڙو ئي گروپ وري انجنيئرنگ ڪاليج ۾ پير منور جي سربراهيءَ ۾ موجود هو، جنهن کان پڻ عام شاگر ٽهندا ۽ ڊڄندا هئا. وڏي بدقمستي اها هئي جو مٿي بيان ڪيل ٻئي گروپ هڪٻئي جا ”مخالف“ هئا.

انهن ڏينهن ۾ ڊاڪٽر افغان کي اسلام آباد ۾ وفاقي سيڪريٽري طور بدلي ڪيو ويو هو ۽ سندس جاءِ تي ڊاڪٽر اي ايف عباسي صاحب (A.F.Abbasi) صاحب ڪاليج جو پرنسيپال هو. ڊاڪٽر عباسي پڻ تمام لائق، محنتي ۽ ايماندار انسان هو.

هڪ ڏينهن انجنيئرنگ ڪاليج جي امتحانن جي تاريخ يا رزلٽ جي سلسلي ۾ ڪاليج جي شاگردن، ڪاليج ۾ جنرل باڊي گهرائي هئي. ان جنرل باڊيءَ ۾ ڪنهن معمولي ڳالهه تان غازي بروهي ۽ سائين شاهنوار شاهه جي وچ ۾ تلخ ڪلامي ٿي پئي. غازي بروهي جو تعلق پير منور وارن سان هو، جڏهن ته سائين شاهنوار شاهه جو واسطو يوسف جکراڻي سان هو.

ان تلخي جي نتيجي ۾ ٻنهي گروهن جي وچ ۾ ”انا“ جو مسئلو پيدا ٿي پيو.

ڪاليج ۾ ٿيل جهڙپ جي خبر جڏهن يوسف جکراڻي کي پئي ته هو باهه ٿي ويو ۽ چند دوستن سان اچي ڪاليج پهتو، ان دوران سڀ شاگرد ٽڙي پکڙي ويا هئا. يوسف ڪاليج جي ڪينٽين ۾ به آيو پر اتي به سندس ”متحارب“ گروپ جو ڪو به سرگرم شاگرد موجود نه هو. ڪينٽين کان ٻاهر نڪتو ته سندس نظر غني درس تي پئي جيڪو ان وقت ڪاليج جي اسٽوڊنٽس يونين جو جنرل سيڪريٽري هو. غني درس جي دوستي ته ضرور پير منور گروپ جي ڪجهه ساٿين سان هئي پر هو اهڙي فسادي ماحول ۽ جهڳڙن کان پري ڀڄندڙ هو.

يوسف جکراڻي غني درس تي فائر ڪيا، پر هو ڪافي پري هو. اتفاق سان ڊاڪٽر عباسي به ان وقت ڪاليج اچي رهيو هو، جنهن غني درس کي ڪار ۾ ويهاري، ڪار کي ڀڄائي، پاڻ کي به ته غني درس کي به بچايو، ڇاڪاڻ جو ان دوران يوسف جکراڻي ڪار تي به فائر ڪري رهيو هو.

ان کانپوءِ يوسف جکراڻي، سر سيد هاسٽل ۾ غازي بروهي جي ڪمري تي آيو، پر غازي ان وقت هاسٽل ۾ نه هو. آءٌ به ان وقت سر سيد هاسٽل ۾ ئي رهندو هوس. يوسف سان به سٺي دعا سلام هئي ته پير منور وارن سان به سٺا تعلقات هئا. مون يوسف جکراڻي کي هٿ ٻڌي چيو ته ”يوسف اوهان کي سنڌ جو قسم آهي ته ايئن نه ڪيو ۽ پاڻ ۾نه وڙهو“. پر جيئن ته يوسف ان وقت سخت ڪاوڙ ۾ هو ان ڪري منهنجي ڳالهه ٻڌي اڻ ٻڌي ڪري هاسٽل مان هليو ويو.

تاءَ واري ان ماحول ۾ هاڻي ٻئي گروپ ٽولو، ٽولو ٺاهي هلندا هئا. ڪوشش اها هئي ته هڪٻئي جي سامهون نه اچن ۽ ايئن ڪافي ڏينهن بلڪه مهينا گذري ويا.

پير منور، عيسيٰ جمالي ۽ سائين بخش لغاري وارا جڏهن انجنيئرنگ ڪاليج مان پاس ڪري وڃي نوڪرين سان لڳا ۽ يوسف جکراڻي پڻ جڏهن يونيورسٽي مان آخري سال جي امتحان مان فارغ ٿيو ته هڪ رات يوسف جکراڻي، اسرار سرڪي، شاهنواز شاهه ۽ سندس ساٿين رات جو انٽرنيشنل هاسٽل جي ان ڪمري ۾وڃي فائرنگ ڪئي جنهن ۾ سندن مخالف گروپ سان واسطو رکندڙ علي مردان شاهه، جان احمدکُهرو ۽ عبدالمجيد جمالي ۽ سندس ٻيا ڪجهه دوست ويٺل هئا. فائرنگ جي نتيجي ۾ علي مردان شاهه ۽ جان احمد کُهرو گذاري ويا جڏهن ته عبدالمجيد جمالي سخت زخمي ٿيو، جنهن کي پيٽ ۾ گولي لڳي هئي.

رات جو وقت هو ۽ ڪافي رات گذري چڪي هئي، انجنيئرنگ ڪاليج جو شاگرد آفتاب ميمڻ ان وقت انٽرنيشنل هاسٽل ۾ رهندو هو، اهو ڀڄندو ڀڄندو مون وٽ سر سيد هاسٽل آيو ۽ سڄي ڳالهه ٻڌايائين. علي نواز ڪلهوڙو ان وقت انٽرنيشنل هاسٽل جو ”پرو ووسٽ“ هو.

مون سائين پير مظهرالحق کي فون ڪئي، سڄي افسوسناڪ صورتحال کان آگاهه ڪيو ۽ کيس فورن ايمبولينس، انٽرنيشنل هاسٽل ۾ موڪلڻ ۽ رت جو انتظام ڪرڻ لاءِ عرض ڪيو. پير مظهرالحق ان وقت سنڌ يونيورسٽي جي هاسٽلن جو انچارج هو يا غلام مصطفيٰ شاهه جو پي آر او هو. اسان به لياقت ميڊيڪل ڪاليج ڄامشورو اسپتال پهتاسين ته پير مظهر به اتي موجود هو. ڏاڍو غمگين ۽ پريشان هو، مونکي چيائين ته ”توکي ڪيترو چوندو هوس ته هنن ٻنهي ڌرين جو ٺاهه ڪراءِ“.

سائين پير مظهر جي ڳالهه ته پنهنجي جاءِ تي درست پر ان ماحول ۾ منهنجي ڪير به ٻڌڻ لاءِ تيار نه هو، ڇا ڪجي.

سڄي يونيورسٽي ۽ ڪاليج جو مجموعي ماحول ”اُداس“ ۽ ”ڏکارو“ هو. سڀني جي زبان مان اهو جملو پئي نڪتو ته ”ايئن نه ٿئي ها ته بهتر هو!!“

سائين علي مردان شاهه، نوان جتوئي جو رهواسي هو، خوبصورت، جذباتي ۽ عجيب نوجوان هو. پيپلز پارٽي جو حمايتي هوندو هو. مون وٽ اڪثر هاسٽل ۾ ايندو هو. هڪ دفعي بهارين جي مسئلي کي چيائين ته احمد خان دل چوي ٿي ته ”بهارين جي پهرين جهاز کي آءٌ پاڻ بم سان اڏايان“، ”ٻُڌاءِ ته ان لاءِ ڇا ڪيان“.

شاعر به هو، سندس تخلص رقصم هو. سندس ٻيو هڪ ڀاءُ هو جيڪو ڪجهه ڪجهه ”مجذوب“ قسم جو محسوس ٿيندو هو.

سائين علي مردان شاهه جو والد جڏهن ڄامشوري سندس ”خاموش جسم“ کڻڻ لاءِ آيو ته ڏاڍو، ڏاڍو ڏک ڪيائين ۽ غلام مصطفيٰ شاهه کي ڏوراپا ڏنائين. علي مردان شاهه جي والد، معاوضو وٺڻ کان به انڪار ڪيو هو ۽ چيائين ته ”منهنجو پُٽ شهيد آهي“. علي مردان شاهه جو والد بيشڪ بهادر ۽ هڪ سٺو ”پيءُ“ هو. علي مردان شاهه پنهنجي اباڻي ڳوٺ ۾ دفن آهي. اڄ مٿس ميلا به لڳن پيا ته سندس شاعري به ڳائجي پئي.

علي احمد کُهرو، دادو جو رهواسي هو، ماءُ پيءُ جو اڪيلو پُٽ هو، غريب خاندان سان سندس واسطو هو. غربت به ايتري جو ڪاليج ۽ هاسٽل جا خرچ به نه ڀري سگهندو هو. جيئن ته علي مردان شاهه به تعليم دادو ۾ حاصل ڪئي هئي، ان ڪري ٻنهي جي پاڻ ۾ سُٺي دوستي هئي. هن افسوسناڪ واقعي سڄي سنڌ، خاص طور تي شاگرد تحريڪ کي ”جمهوري“ وڌو.

تنظيمي لحاظ کان عبدالمجيد جمالي جو واسطو به جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن سان هو پر سندس دوستي علي مردان شاهه وارن سان به هئي ته هو شاگردن جي پاڻ ۾ وڙهڻ جي پڻ خلاف هو، پر ان حملي ۾ پاڻ به زخمي ٿي پيو.

مون کي ياد آهي ته اسپتال مان فارغ ٿيڻ ۽ ڪجهه صحتياب ٿيڻ کانپوءِ هڪ ڏينهن آءٌ ۽ عبدالمجيد گڏجي ڪراچي آياسين، ڇاڪاڻ ته اسان حفيظ پيرزادي واري ڪيس ۾ ضمانت تي آزاد هئاسين پر پوءِ به وقت بوقت ٽربيونل ۾ شنوائي تي وڃڻو پوندو هو. اسان جڏهن ڪراچي پهتاسين ته عبدالمجيد جمالي چيو ته ”سائين جي ايم سيد کي سلام ڪندا هلون“.

اسان جڏهن حيدر منزل پهتاسين ۽ سائين سان رسمي حال احوال ڪياسين  ته ڳالهين جي دوران سائينءَ، مجيد کي چيو ته ”پاڻ ۾ ٺهي وڃو“، ڀلا وڌيڪ نه ته ”شاهنوار شاهه سان ٺهي وڃو“. مجيد جمالي، سائين جي ان خواهش جي موٽ ۾ خاموش رهيو پر ملاقات کانپوءِ ٻاهر اچي ڏک ڪيائين.

ان وقت اُهي افواهه پڻ هليا هئا ته جيڪڏهن ان رات اها واردات نه ٿئي ها ۽ ايئن اهو جهيڙو ختم ٿي وڃي ها ته ڪجهه ڏينهن اندر، يوسف جکراڻي کي ڊي ايس پي جا آرڊر ملڻ وارا هئا. ان خبر يا افواهه ۾ ڪيتري صداقت هئي، ان سلسلي ۾ وڌيڪ ڪا به ڄاڻ يا پڪ نه آهي.

بهرحال، ان دردناڪ واردات جي نتيجي ۾ ڪيس به داخل ٿيا ته گرفتاريون به ٿيون پر نتيجو ڪو به نه نڪتو. ڪيس ”ڪٻاڙخاني“ جي حوالي ٿي ويا، انصاف اڏامي ويو. علي مردان شاهه ۽ جان احمد جي والدين جي ”اميدن“ جا ڏيئا اجهامي ويا پر قتل جي اها واردات دوستن کي به روئاريندي رهندي ته مجرمن کي پڻ پڇتاءُ ۽ پشيمانيءَ جي احساس هيٺ هميشه تڙپائيندي رهندي.

علي مردان شاهه جو ٻهڪندڙ چهرو ۽ جان احمد کُهري جو معصوم خاموش چهرو اڄ به جڏهن اکين اڳيان ايندو آهي ته سچ پچ ته سندن ”ابدي جدائي“ تي يقين به نه ايندو آهي ته دل به ڏاڍي ماندي ۽ وياڪل وياڪل ٿي پوندي آهي.

ڏسو ته انجنيئرنگ ڪاليج ۾ معمولي تلخي ڪنهن جي ڪنهن جي وچ ۾ ٿي ته ان جو هانءُ ڏاريندڙ نزلو وري ڪنهن تي ڪريو؟!

ان ڪري ”نفرت“، ”انتقام“ ۽ ”انا“ بدران سهپ، محبت، پنهنجائپ ۽ درگذر ڪرڻ ۾ ڪيڏو نه مزو آهي. ڪيڏو نه سڪون آهي!! ڪاش انسان منفي احساسن کي اڀارن جي بدران انسان جي مثبت ۽ انسان

نوٽ ڪرڻ جهڙيون ڳالهيون ليکڪ : زرار پيرزادو

سنڌ جي مجموعي تباهي جا ڪارڻ صرف سامراج، پنجاب ۽ اسٽيبلشمينٽ ئي ناهن پر ڪجهه اسان پاڻ به ذميوار آهيون. پنهنجي سنڌ اندر سنڌي حڪومتون سنڌي وزير، سرڪاري ادارا ۽ انهن ادارن ۾ ڪم ڪندڙ وڏا سنڌي آفيسر توڙي ننڍا ملازم به ڪم جي حساب سان ڪک ٻيڻو ڪرڻ لاءِ تيار ناهن هوندا. سنڌي ماستر پنهنجن ڳوٺن جي اسڪولن ۾ پڙهائڻ نٿا وڃن، سنڌي ڊاڪٽر اسپتالن ۾ ويهڻ لاءِ تيار ناهن، زرعي فيلڊ آفيسر پنهنجيون سون ورنيون زمينون ڏسڻ نٿا وڃن، آبپاشي ملازم آهن ته واهن ۽ ڪئنالن ۾ پوندڙ گهارن ۽ انهن گهارن وگهي ٻڏندڙ ڳوٺن کي بچائڻ جي ڪا ڊيوٽي ادا نٿا ڪن. هتي گهر ويٺي مفت پگهارون کڻڻ جو رواج آهي. پنهنجي سنڌ ۽ پنهنجن سنڌي ماڻهن جي خدمت جو جذبو اسان سنڌين ۾ به ناهي. پر جيڪڏهن ڪم ڪرڻ جو جذبو هجي محنت ڪجي ته سنڌ ۽ سنڌي ماڻهو به عالمي سطح تي پاڻ مڃائي سگهن ٿا، پنهنجو نانءُ ڪڍي سگهن ٿا. جيئن ماحوليات جي وزارت وڻڪاري مهم جي شروعات ڪندي ڪالهه ٺٽي ضلعي جي ڪيٽي بندر جي علائقي ۾ هڪ ڏينهن اندر پنجن لکن کان مٿي تمر جا وڻ لڳائي هندستان جو هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ وڻ لڳائڻ جو عالمي رڪارڊ ٽوڙي ڇڏيو آهي. پر نوٽ ڪرڻ جي ڳالهه اها آهي ته ماڻهو پڇن ٿا ته انهن لکين وڻن کي آباد ڪرڻ لاءِ پاڻي ڪٿان ايندو؟! پنجاب طرفان 91 واري معاهدي تحت گهربل پاڻي نه ملڻ ڪري ئي سنڌو ڊيلٽا ۾ ورهين کان آباد تمر جا لکين وڻ تباهه ۽ برباد ٿي چُڪا آهن.

سوات ۽ مالاڪنڊ ڊويزن ۾ طالبان خلاف ٿيل آپريشن جي مڪمل ٿيڻ کانپوءِ متاثر علائقن مان لڏي ويلن جي خيرن سان وري پنهنجن علائقن ۽ اجهن ڏانهن واپسي جو سفر شروع ٿي ويو آهي. انهيءَ آپريشن ڪري متاثرن جي سڀ کان وڏي لڏ جڏهن سنڌ اچي لٿي هئي ته تڏهن ئي سنڌ جي قومپرست پارٽين، ساڃاهه وند ڌرين توڙي سنڌي ميڊيا جو خيال هو ته سنڌ حڪومت آپريشن متاثرن کي ڪنهن ٻئي صوبي ۾ رهائي اتي انهن جي ڀلي هر ممڪن مدد ڪري پر سنڌ ۾ غير ضروري طور تي گهرائي رهائڻ جي غلطي نه ڪئي وڃي ڇاڪاڻ ته اهي وري واپس وڃڻ جو نالو ئي نه وٺندا. حڪومت جڏهن پوءِ به ڌارين کي سنڌ اندر آندو ته ان عمل خلاف سخت مزاحمت ڪئي وئي. البته سنڌ حڪومت جو تڏهن اهو چوڻ هو ته ”جيڪي به متاثرآيل آهن سي عارضي طور تي آيل آهن سندن باقاعدي رجسٽريشن ڪئي وئي آهي ۽ جڏهن حالات بهتر ٿيندا ته ان رجسٽريشن تحت ئي سندن هر قيمت تي واپسي ممڪن بڻائي ويندي. بهرحال هاڻي واپسي جو وقت اچي ويو آهي ۽ سڄي ملڪ مان متاثر خاندان پنهنجن علائقن ڏانهن واپس وڃي رهيا آهن پر نوٽ ڪرڻ جي ڳالهه اها آهي ته سنڌ ۾ آيل 60 هزار متاثرن جي اڃا واپسي شروع نه ٿي آهي.

انڌير ننگري ۽ چرٻٽ راجا! ليکڪ : سيد گدا حسين شاهه بخاري

ڪميشن ڪلچر، ڪرپشن ۽ رشوت خوري اسان جي ملڪ جي انتظامي ڍانچي کي ڪوڙهه جي مرض جيان وڪوڙي وئي آهي. ملڪ جو ڪو به اهڙو شعبو نظر نٿو اچي جيڪو ان موذي مرض کان بچيل هجي. وزير، مشير، پارليامينٽ ۽ بيورڪريٽس کان وٺي ڪلارڪ تائين ملڪ جي انتظامي سرشتي جا واڳ ڌڻي ملڪي خزاني ۽ وسيلن کي مال غنيمت سمجهي ٻنهي هٿن سان لُٽي رهيا آهن. ”انڌير ننگري ۽ چرٻٽ راجا“ ۽ جيڪو ڏاڍو سو گابو جهڙين چوڻين جي حقيقي تصوير پيش ڪندڙ اڄ جي دور ۾ ڪو به اهڙو شعبو نظر نٿو اچي جتي عام ماڻهو جا جائز مسئلا ۽ جائز ڪم جائز ۽ آسان طريقي بغير رشوت جي حل ٿيندي نظر اچن، پر کاتي ۾ انتظامي عهدن تي فائز ڪامورن کان وٺي ننڍي کان ننڍيا ملازم ڪرپشن ۽ رشوت خوريءَ سان پنهنجا کيسا ڀرڻ کي پنهنجو موروثي حق سمجهندي لُٽ جي بازار گرم ڪيون ويٺا آهن. ايمانداري، سچائي، ديانتداري، فرض شناسي، خوف خدا ۽ حب الوطني جهڙين انمول، صفتن کان وانجهيل نااهل ۽ ڪرپٽ انتظاميا ملڪ جي بنيادن کي کوکلو ڪرڻ ۾ ڪا ڪسر باقي ناهي ڇڏي.

آءِ ايم ايف، ورلڊ بئنڪ ۽ ايشين بئنڪ وغيره جهڙن بين الاقوامي مالياتي ادارن کان ڏکين شرطن ۽ ڳري وياج تي اربين کربين رپيا حاصل ڪيا قرض جو تقريبن 60 سيڪڙو ڪميشن ۽ ڪرپشن جي نظر ٿيو وڃي. جڏهن ته بقايا 40 سيڪڙو ملڪ جي ترقي ۽ عوام جي ڀلائيءَ جي نالي ۾ سياسي رشوت طور من پسند ماڻهن کي ترقياتي اسڪيمون ڏئي انهن جي ڏنل ووٽن جو حق ادا ڪيو وڃي ٿو. مالياتي ادارن کان ڳري وياج ۽ مشروط طريقي سان حاصل ڪيل قرضن مان هڪ طرف ترقياتي ڪمن جا ڄار وڇائڻ جون دعوائون پيون ٿيون ته ٻئي طرف بجلي تان سبسڊي ختم ڪرڻ سميت پئٽروليم ۽ ٻين مصنوعات تي اضافي ٽيڪس لڳائي مالياتي ادارن جي آقائن کي خوش ڪيو پيو وڃي. نتيجي ۾ اڳ ۾ ئي مهانگائيءَ جي چڪيءَ ۾ پيسجندڙ عوام لاءِ ساهه ۽ جسم جو رشتو بحال رکڻ جي جنگ اڃان وڌيڪ جوکائتي ٿيندي پئي وڃي. ملڪ جي مشهور زمانه کاتن جي انتظامي اهليت ۽ ڪارڪردگيءَ جو مختصر جائزو.

1) پبلڪ هيلٿ ۽ سوشل سيڪٽر: پبلڪ هيلٿ ۽ سوشل سيڪٽر جي ترقيءَ جي مد ۾ اربين رپين جي بجيٽ مختص ڪئي وڃي ٿي، جنهن مان اڌ کان وڌيڪ رقم وزيرن، مشيرن ۽ ڪامورن جي ڪميشن ڪٽوتي کانپوءِ بقايا رقم عوام جي ترقي ۽ ڀلائيءَ جي نالي ۾ خرچ ٿئي ٿي جنهن ۾ به وري ٺيڪيدارن جي روزي روٽي شامل آهي، جن جي مرضي آهي ته اهي تعميراتي ڪمن ۾ بجريءَ بجاءِ واري ۽ روڊس وغيره ۾ واريءَ بجاءِ مٽي ۽ غير معياري پٿر جي استعمال سميت ڪارپيٽ ڪن نه ڪن هو مرضيءَ جا مختار آهن. ڇو ته ڪوالٽي چيڪ ڪرڻ وارا ۽ بل پاس ڪرڻ وارا ته کٽئي ليکي اڳ ۾ پنهنجو حصو پتي وٺي چڪا آهن ته پوءِ معيار ۽ مقرر وقت ۾ ڪم جي تڪميل انهن جي مٿي جو سُور ڇو هجڻ کپي. نتيجي ۾ اهي اعليٰ معيار ۽ ايمانداريءَ سان ٺهيل عمارتون ۽ روڊ رستا ٿوري ئي عرصي ۾ زبون حاليءَ جو شڪار ٿي وڃن ٿا جنهن ڪري سال ٻن ۾ انهن جي مرمت اڻٽر ٿيو پوي ۽ ڪامورن جي ڪميشن ۽ ٺيڪيدارن جي روزي کري!

2) پوليس کاتو: پنهنجي پوليس کاتي جو ته وري جواب ئي ناهي جوابدار ٻاهر ۽ فريادي اندر! جيستائين ڀوتارن جو خط نه ايندو تيستائين خون جي ايف آءِ آر به داخل ٿيندي پر ڀوتارن جي چٺيءَ تي لٺ باٺي جو ڪيس به ڪي ئي قلم لاڳو ڪري چالان ڪرڻ ۾ دير نه ڪندا، ڇو ته ايس ايڇ او صاحب ڀوتارن جو خاص ماڻهو جو آهي ٻه سال لائين ۾ رهڻ کانپوءِ مس ته ڀوتارن جي ڀلائيءَ سان ڪو ٿاڻو مليو اٿس. پوءِ ڀوتارن جي ڪمداري ته ڪرڻي پئي پوندس. جڙتو مقابلن ۾ بيگناهه ماڻهن جو خون وهائڻ پنهنجي حقن جي حاصلات لاءِ پرامن جلوس ۽ ڌرڻن تي سڌيون گوليون هڻي پاڻ کي توبچي سمجهندڙ قانون جا رکوالا ڪنهن واردات جي ترت اطلاع باوجود جاءِ واردات تي ڪي ئي ڪلاڪ دير سان پهچڻ ۾ ئي پنهنجي عافيت سمجهن ٿا.

3) واپڊا (پيپڪو): واپڊا کاتي جي انتظامي اهليت ۽ احسن ڪارڪردگي ته ڪنهن کان به ڳجهي ناهي. 23 ڪلاڪن مان 8 ڪلاڪ به بجلي مشڪل سان هلي مٿان وري بغير ريڊنگ ڏسڻ جي اور بلنگ ۽ ڊٽيڪشن بلن جي آزار صارفين جي چيلهه چٻي ڪري ڇڏي آهي. سياسي مداخلت ۽ انتظامي نااهلي سبب لائين لاس، بجلي چوري ۽ گهٽ رڪوري سبب بجلي کاتو هميشه انتظامي ۽ مالي گهوٽالي جو شڪار رهيو آهي. هڪ طرف هڪ بلب ۽ هڪ پکو هلائيندڙ صارف 6 کان 7 سئو رپيا ماهوار بل ڀرڻ تي مجبور آهي ته ٻئي طرف سياستدان، وزيرن، مشيرن ۽ ڀوتارن جي نادري حڪمن سان ڳوٺن جا ڳوٺ مفت ۾ بجلي ٻارن ٿا. ان کان علاوه واپڊا عملي جي ملي ڀڳت سان ڪنڍا ڪنيڪشن ذريعي بجلي چوري به ڪا نئين ڳالهه ناهي. شهرن ۾ 2 کان 3 هزار رپيا ماهوار منٿلي عيوض واپڊا عملو ايئرڪنڊيشنر هلائڻ جي اجازت ڏئي سيزنل ڌنڌو ڪري ٿو.

4) روينيو کاتو: روينيو کاتو ڪمائيءَ جي حوالي سان سڀني کاتن جو سردار سمجهيو وڃي ٿو. شل نه ڪنهن کاتيدار جو ڪم پوي! تپيدار صاحب المعروف ”ميان“ کلم کلا پنهنجي آفيس المعروف ”ديري“ تي فرد سرٽيفڪيٽ، فوتي کاتو مٽائڻ، داخلا رکرائڻ ۽ پاس بل ٺهرائڻ وغيره جهڙن ڪمن جي ريٽ لسٽ رکيون ويٺا آهن. ڪوٽوار حضرات کاتيدارن جا کيسا خالي ڪرڻ جا ماهر سمجهيا وڃن ٿا. ان کان علاوه کاتيدارن کي رشوت (خرچي) عيوض ڍل ۽ محصول جي هزارين رپيا رعايت ڏيڻ سندن کاٻي هٿ جو کيل آهي. باقي رهيو مختيارڪار صاحب اهو ته صرف پنهنجي صحيح جا پئسا وٺندو آهي جيڪو ان جو حق آهي، باقي کاتيدار ڄاڻن ۽ تپيدار صاحب جو تنهن سان ڇا!

5) صحت کاتو: صحت کاتي ۾ اي ڊي او ۽ ٽي ايڇ او وغيره جهڙن انتظامي عهدن تي سياسي بنيادن تي مقرر آفيسرن جي هڪ هٽي سبب انتظامي بحران عروج تي آهي. سرڪاري اسپتالن خاص ڪري بيسڪ هيلٿ يونٽ ۾ ڪو به ايم بي بي ايس ڊاڪٽر ڊيوٽي ڪرڻ لاءِ تيار ناهي ۽ اهي بي ايڇ يو ايس ڊسپينسرس ۽ ٽئڪنيشنس وغيره جي رحم وڪرم تي هلن ٿا. ڪيتريون ئي رائل فيمليز سان تعلق رکندڙ ليڊي هيلٿ ورڪرس سورس سفارش ذريعي گهر ويٺي پگهار کڻن ٿيون جن کان ڪو به پڇڻ وارو ڪونهي. سرڪاري اسپتالن ۾ عام ماڻهو کي ڊسپوزل سرنج مفت ۾ ملڻ به ڪنهن غنيمت کان گهٽ ناهي. دوائن جي خريداريءَ جي مد ۾ ڪروڙين رپيا ايندڙ بجيٽ مان لوڪل ۽ غيرمعياري دوائن جي ڪمپنين سان معاهدا ڪري لکين رپيا ڪميشن حاصل ڪئي وڃي ٿي. ان کان علاوه ٻاهرين ملڪن مان ملندڙ ايڊ مان هلندڙ مختلف پروگرامس جهڙوڪ اي پي آءِ ۽ پوليو مهم وغيره ۾ لکين رپين جي ڪرپشن ٿئي ٿي، اهوئي سبب آهي جو اهڙن ادارن جا ڪلارڪ به ٿوري عرصي ۾ ڪروڙ پتي بڻجي وڃن ٿا. رهي آڊٽ ته انهن کي به گهرجي ٿو جيڪڏهن لکن مان ڪجهه هزار انهن کي شيئر مليو ته ڪارا به اڇا!ٰ

6) ايريگيشن کاتو: ايريگيشن وارا به پنهنجو مٽ پاڻ آهن. جيڪڏهن ڪو داروغو صاحب ڪڻڪ جي ٻوريءَ تي راضي ٿي پوي ته غيرآباد به آباد ۽ جيڪڏهن ڪنهن ڳالهه تي ڏمرجي پوي ته منڍ وارا به پاڻ کي پڇڙيءَ ۾ سمجهي! ايس ڊي او صاحب ۽ داروغو جيڪڏهن راضي ته پوءِ ڇا ڪندو قاضي! پوءِ جيئن وڻيو پاڻي وهو. شاخ مان ونجي پٽيو، واهه پٽيو، لول هڻو يا کڻي شاخ ئي پاڻ ڏي ورايو!

7) تعليم کاتو: تعليم کاتي جي سڻڀن انتظامي عهدن تي سياسي طور مقرر ٿيل ڪامورا پنهنجي تڪ جي ڀوتارن جي ڪمداري ڪرڻ ۾ پورا آهن. انهن کي ان ڪمداري ۽ نادري حڪم جي بجاءِ آوريءَ مان فرصت ملي ته هو تعليم جي ترقي ۽ بهتريءَ لاءِ پنهنجو ڪردار ادا ڪن. نتيجي ۾ تعليم کاتي ۾ بيجا سياسي مداخلت، ڪرپشن، اقرباپوري نااهل ۽ ڪرپٽ انتظاميا جي ناقص مانيٽرنگ ۽ مينجمينٽ سبب اسان جي تعليم ڏينهون ڏينهن زوال پذير ٿيندي پئي وڃي ۽ اسين سڀ خاموش تماشائي بڻيل آهيون.

8) پوسٽل کاتو: مني آرڊر کان وٺي تازو حڪومت طرفان بينظير انڪم سپورٽ پروگرام تحت غريب عورتن کي ملندڙ ماهوار هڪ هزار رپيا وظيفو جي ادائگي تي پوسٽ ماسٽرس کلي عام ڪميشن وٺن ٿا جن کان ڪو به پڇڻ وارو ناهي. پوسٽل سروس جي حالت اها آرڊنري لفافي جو پنهنجي منزل تي پهچڻ ته ڪنهن معجزي کان گهٽ ناهي پر رجسٽري ۽ يو ايم ايس ذريعي معقول رقم جي ادائگي باوجود موڪليل ڊاڪ کي پهچڻ ۾ ڪيترائي ڏينهن لڳي وڃن ٿا يا ته مورڳو ٽپال ئي گم ٿيو وڃي!

مٿي بيان ڪيل حقيقتن جي پسمنظر ۾ سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ته آخر ان بحران جي سنگينيءَ جو ڪير ذميوار آهي؟ ۽ ان مدي خارج نظام کي ڪيئن تبديل ڪجي؟ ان جو جواب نهايت آسان آهي ته اسان کي غفلت جي ننڊ مان سجاڳ ٿي انفراديت جي خول مان نڪري اجتماعي بهتريءَ لاءِ پنهنجي پنهنجي ڪردار جو تعين ڪرڻو پوندو. نهين عن المنڪر جي فلسفي ۽ تعليم تي عمل ڪندي همٿ، جرئت، بهادري ۽ نيڪ نيتي سان حق ۽ سچ جي سدا بلند ڪرڻ پوندي. ”هرڪو پاڻ ڄاڻي“، ”سڀ ٺيڪ آهي“ ۽ رڳو ”منهنجي پير پڄاءِ“ جهڙي مدي خارج سوچ جو قبلو درست ڪرڻو پوندو. ظلم، جبر، ڏاڍ، استحصال، ناانصافي ۽ سماجي اڻبرابري جي خاتمي لاءِ اسان کي متحد ٿي مرده سماج کي فعال ڪري انصاف، امن ۽ حقن جي حاصلات لاءِ عملي جدوجهد ڪرڻي پوندي. سماج فردن جي ميڙ جو نالو آهي ۽ سڌريل سماج ئي قومن جي ترقيءَ جو اهڃاڻ ۽ ضامن هجي ٿي. تنهن ڪري سڀ کان پهريان اسان سڀني کي فردن فردن پنهنجي گريبان ۾ جهاتي پائي پنهنجو احتساب ڪرڻو پوندو ته ڇا اسان انفرادي طور بحيثيت هڪ ڀاءُ، پيءُ، ماءُ، ڀيڻ، پٽ، ڌيءَ، دوست ۽ پاڙيسريءَ جي ۽ سماجي طور بحيثيت استاد، شاگرد، ڊاڪٽر، انجنيئر، سياستدان، شاعر، اديب ۽ ليکڪ وغيره پنهنجا فرض پنهنجون ذميواريون ايمانداري، ديانتداري، فرض شناسي ۽ نيڪ نيتي سان سرانجام ڏئي رهيا آهيون؟ جنهن ڏينهن اسين پنهنجي انفرادي ڪردار ۽ انفرادي ذميوارين کي ايمانداري سچائي ۽ حب الوطني جي جذبي سان سرشار ٿي نڀائڻ جو وچن ڪيو. آءٌ يقين سان چوان ٿو اهو ڏينهن هن مدي خارج نظام جي تبديلي جو ڏينهن هوندو ۽ پوءِ

سنڌ اسيمبلي کي غير قانوني ڪمن کان بچائجي : عوامي آواز ايڊيٽوريل

سنڌ صوبي ۾ جڏهن به پ پ جي حڪومت ايندي آهي ته صوبي جا ماڻهو انهيءَ حڪومت کي عوامي مسئلن جي حل جي هڪ اميد سمجهندا آهن. انهي ۾ عوامي خيال آهي ته پ پ جا عوامي نمائندا ڪيتري قدر عوام جي مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ دلچسپي وٺندا آهن. ٻئي پاسي پ پ جي حڪومت اچڻ سان ئي آمرانا خيالن ۾ ڪم ڪندڙ نوڪر شاهي جمهوريت کي نقصان پهچائڻ شروع ڪري ڇڏيندي آهي. انهي سلسلي ۾ سنڌ اسيمبلي جي سيڪريٽري هادي بخش ٻرڙي جي غير قانوني ڀرتين خلاف خبرون سامهون آيون آهن. خبر موجب سنڌ اسيمبلي جي دپٽي سيڪريٽري ڪنيز سراج فاطمه پريس ڪانفرنس کي خطاب ڪندي اها ڳالهه پڌري ڪئي آهي ته سنڌ اسيمبلي جو سيڪريٽري هادي بخش بڙدي پنهنجي 4 پٽن ۽ 70 برادري جي ماڻهن کي اسيمبلي ۾ غير قانوني طور ڀرتي ڪيو آهي. ڊپٽي سيڪريٽري ٻڌايو ته ٻرڙي پنهنجي پٽ کي قانون ۾ ڦير ڦار ڪري 19 گريڊ ۾ ڀرتي ڪرائي ٻين سينيئر آفيسرن جي حق تلفي ڪئي آهي. سنڌ اسيمبلي ۾ اهڙي خبر ڳڻتي جوڳي آهي. جنهن ۾ اسپيڪر سنڌ اسيمبلي ۽ ڊپٽي اسپيڪر سنڌ اسيمبلي کي تحقيقات ڪرائڻ کپي. اهڙي غير قانوني حرڪتن کان پاسيرو ٿي سنڌ اسيمبلي جو وقار بگاڙيندڙن خلاف ڪارروائي ۽ جاچ به سنڌ حڪومت جي ذميداري آهي. اميد آهي ته نوڪر شاهي جي هن حرڪت کي وڏي زوير سميت سنڌ اسيمبلي جا ذميدار ماڻهو جاچ ڪرائي اصل حقيقت عوام آڏو آڻيندا ۽ اهڙي غير قانوني حرڪتن کان سنڌ جي ٻين ادارن کي بچائڻ جا اپاءَ وٺندا.

پاڻيءَ جي تڪرار کي مستقل حل ڪرڻ جي ضرورت : عوامي آواز ايڊيٽوريل

خبر موجب ”پاڻي تڪرار“ نبيرڻ لاءِ گڏيل مفادن واري ڪائونسل جوڙڻ جو فيصلو ٿي چڪو آهي. انهيءَ ڏس ۾ وفاق صوبن کان ٺاهه طلب ڪيا آهن. خبر مطابق پاڻي جي تڪرار کي نبيرڻ لاءِ 91ع واري ٺاهه کي سڀني لاءِ هڪ مرڪزي نقطو بڻايو ويو آهي.

صوبن وچ ۾ پاڻي جي تڪرار جو معاملو ڊگهي عرصي کان هڪ اهڙو موضوع ٿي ويو آهي جيڪو زراعت جي پيداوار کي مسلسل نقصان پهچائي رهيو آهي، انهيءَ سلسلي ۾ وفاق ڪيترن ئي سالن کان صوبن ۾ موجود پاڻي جي ورڇ ختم ڪرائڻ لاءِ سرگرم آهي پر اڃا تائين پاڻي جي تڪرار جو مسئلو حل نه ٿي سگهيو آهي. اها ڳالهه سڀئي ٿا ڄاڻن ته پاڪستان هڪ زرعي ملڪ آهي، جنهن جي ناڻي ڪمائڻ ۽ آبادي جي خوراڪ جي پورت ڪرڻ زراعتي پيداوار جو اهم ڪم آهي. زراعت جي هن اهميت کي ملڪي سطح تي حڪومتن هميشه پنهنجي مفادن ۾ قربان ڪيو آهي. پاڻي جي ان تڪرار کي هندستاني دشمني ۾ ڏسڻ کان علاوه پاڪستان ۾ سياسي استحڪام جو نه هجڻ به اهم ڳالهه آهي، پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ جڏهن عوامي ووٽن سان چونڊيل حڪومتون آيون آهن، ته هنن جي هميشه اها ڪوشش رهي آهي ته هو صوبن وچ ۾ سٺا تعلقات بحال رکي پنهنجي وفاقي حڪومت کي مضبوط ڪن. ٻئي پاسي چونڊيل حڪومت جي مجبوري آئين تحت حڪومت ۽ صوبن وچ ۾ تعلقات رکڻ به ضروري هوندو آهي. جڏهن ته پاڪستان جي نظام ۾ فوجي آمرن جي مداخلت ۽ بار بار سياسي نظام کي ٽوڙڻ وارو عمل به صوبن وچ ۾ بهتر تعلقات نه ٿيڻ جو اهم سبب رهيا آهن.

پاڪستان جي جمهوري سياسي نظام ۾ جيتوڻيڪ آئين  کي پئمال ڪيو ويو آهي، آئين ۾ ترميمون ڪيون ويون آهن، پر تنهن هوندي به سياسي حڪومتن جي اها ڪوشش رهي آهي ته هو تڪراري معاملن کي حل ڪرڻ ڏانهن پنهنجون ڪوششون جاري رکنديون آهن.

8 سالن جي جنرل مشرف واري فوجي حڪومت کانپوءِ سياسي نظام هيٺ آيل پ پ جي حڪومت پنهنجي طور اها ڪوشش ڪئي آهي ته هو صوبن وچ تعلقات کي بهتر ڪري، انهيءَ ڏس ۾ سڀني صوبائي وڏن وزيرن جو اجلاس گهرائڻ ۽ ان ۾ مڪاني ادارن کي ختم ڪرڻ وارو فيصلو اهم ۽ سٺو مثال آهي تازو صدر آصف زرداري ڪراچي ۾ سنڌ جي پاڻيءَ جي کوٽ تي نوٽيس وٺندي ارسا کي هدايت ڪئي هئي ته هو سنڌ جي حصي جو پاڻي سنڌ کي ڏيڻ جا قدم وٺي، جنهن تي پنجاب صوبي جي ڪجهه دوستن وچ ۾ غلط فهميون پيدا ٿيون ۽ ”پاڻيءَ جي هيءَ تڪراري“ ڳالهه هڪ حل نه ٿيڻ وارو مسئلو پيو لڳي. هاڻي جيڪا خبر آئي آهي انهيءَ موجب 8 رڪني گڏيل مفادن جي ڪائونسل ۾ چئني صوبن جا وڏا وزير ۽ هر صوبي مان هڪ وفاقي وزير کي ميمبر طور چونڊي ڪائونسل ۾ شامل ڪيو ويندو. جڏهن ته وزيراعظم انهيءَ ڪائونسل جو سربراهه هوندو، انهي ڪائونسل ۾ چئني صوبن مان هڪ هڪ پاڻيءَ جو ماهر به شامل ڪيو ويندو. انهيءَ ڏس ۾ فوري طور تي وفاقي وزيرن ۽ ماهرن جا نالا ڏيڻ جي هدايت پڻ ڪئي وئي آهي. اسان سمجهون ٿا ته سنڌ جي پيداوار تي پاڻي جي گهٽتائي هڪ عذاب جوڳي ٿي وئي آهي. سنڌ جا درياهه، واهه سڪي هڪ پٽ جو منظر پيش ڪري رهيا آهن، جڏهن ته زراعتي فصل پاڻي جي کوٽ سبب مسلسل متاثر ٿي رهي آهي، انهيءَ ڪري سنڌ جو آبادگار ۽ زراعتي پيشي سان لاڳاپيل ماڻهو پريشان آهن، ساڳئي وقت فصلن کي نقصان پهچڻ کان علاوه فصلن ۾ گهٽتائي ٿيڻ جا خدشا به ظاهر ٿي رهيا آهن. صدر زرداري جي اعلان بعد به اڃا تائين سنڌ جي زمينن کي پاڻي نه مليو آهي، جنهن سان آبادگارن جي پريشاني وڌي رهي آهي.

وفاقي حڪومت ماضي ۾ به پاڻيءَ جي تڪراري مسئلي کي حل ڪرڻ جا واعدا ڪيا آهن، پر اهو اهم مسئلو اڃا تائين ڪنهن حل طرف نه وڃي سگهيو آهي، هينئر به اهو اهم مسئلو ڪائونسل جي گڏجڻ ۽ ميٽنگن ۾ گم ٿيڻ جوڳو نظر اچي رهيو آهي. پي پي جي وفاقي حڪومت کي پاڻي جو تڪراري مسئلو حل ڪري هڪ اهڙو مثال ڪرڻ کپي جيڪا پاڪستان جي اڳتي جي سياست ۽ جمهوريت لاءِ هڪ سٺو آغاز ثابت ٿئي. اميد ته پاڻي جي تڪراري مسئلي کي حل ڪرڻ ۾ وفاقي حڪومت سنجيدگي ڏيکاريندي.

پاڻيءَ جي تڪراري مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ هندستان سان سفارتي تعلقات بهتر ڪرڻ جي به ضرورت آهي. انهيءَ ڏس ۾ مصر ۾ ٿيل اڻ ڌري ڪانفرنس ۾ وزيراعظم گيلاني ۽ هندستاني وزيراعظم من موهن جي ملاقات اهم ڪردار ادا ڪري ٿي سگهي. وزيراعظم گيلاني ۽ من موهن جي هي ملاقات پاڪستان ۾ پاڻي جي تڪرار واري مسئلي کي حل ڪرڻ ۾ هڪ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي. وفاقي حڪومت کي گهرجي ته پاڻي جي اهم مسئلي کي اجلاسن جي ور چڙهڻ کان باز رکي ۽ عملي اپاءَ وٺي سنڌ ۽ ٻين صوبن جي پاڻيءَ جو مسئلو ترت بنيادن تي حل ڪري.