• </* Theme Name: Twenty Ten Theme URI: http://wordpress.org/ Description: The 2010 theme for WordPress is stylish, customizable, simple, and readable -- make it yours with a custom menu, header image, and background. Twenty Ten supports six widgetized areas (two in the sidebar, four in the footer) and featured images (thumbnails for gallery posts and custom header images for posts and pages). It includes stylesheets for print and the admin Visual Editor, special styles for posts in the "Asides" and "Gallery" categories, and has an optional one-column page template that removes the sidebar. Author: the WordPress team Version: 1.3 License: GNU General Public License License URI: license.txt Tags: black, blue, white, two-columns, fixed-width, custom-header, custom-background, threaded-comments, sticky-post, translation-ready, microformats, rtl-language-support, editor-style, custom-menu */ /* =Reset default browser CSS. Based on work by Eric Meyer: http://meyerweb.com/eric/tools/css/reset/index.html -------------------------------------------------------------- */ html, body, div, span, applet, object, iframe, h1, h2, h3, h4, h5, h6, p, blockquote, pre, a, abbr, acronym, address, big, cite, code, del, dfn, em, font, img, ins, kbd, q, s, samp, small, strike, strong, sub, sup, tt, var, b, u, i, center, dl, dt, dd, ol, ul, li, fieldset, form, label, legend, table, caption, tbody, tfoot, thead, tr, th, td { background: transparent; border: 0; margin: 0; padding: 0; vertical-align: baseline; } body { line-height: 1; } h1, h2, h3, h4, h5, h6 { clear: both; font-weight: normal; } ol, ul { list-style: none; } blockquote { quotes: none; } blockquote:before, blockquote:after { content: ''; content: none; } del { text-decoration: line-through; } /* tables still need 'cellspacing="0"' in the markup */ table { border-collapse: collapse; border-spacing: 0; } a img { border: none; } /* =Layout -------------------------------------------------------------- */ /* LAYOUT: Two columns DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: left; margin: 0 -240px 0 0; width: 100%; } #content { margin: 0 280px 0 20px; } #primary, #secondary { float: right; overflow: hidden; width: 220px; } #secondary { clear: right; } #footer { clear: both; width: 100%; } /* LAYOUT: One column, no sidebar DESCRIPTION: One centered column with no sidebar */ .one-column #content { margin: 0 auto; width: 640px; } /* LAYOUT: Full width, no sidebar DESCRIPTION: Full width content with no sidebar; used for attachment pages */ .single-attachment #content { margin: 0 auto; width: 900px; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url { font-family: MB Khursheed, Georgia, "Bitstream Charter", serif; } h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, .wp-caption-text { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } pre { font-family: MB Khursheed, "Courier 10 Pitch", Courier, monospace; } code { font-family: MB Khursheed, Monaco, Consolas, "Andale Mono", "DejaVu Sans Mono", monospace; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #access .menu-header, div.menu, #colophon, #branding, #main, #wrapper { margin: 0 auto; width: 940px; } #wrapper { background: #fff; margin-top: 20px; padding: 0 20px; } /* Structure the footer area */ #footer-widget-area { overflow: hidden; } #footer-widget-area .widget-area { float: left; margin-right: 20px; width: 220px; } #footer-widget-area #fourth { margin-right: 0; } #site-info { float: left; font-size: 14px; font-weight: bold; width: 700px; } #site-generator { float: right; width: 220px; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Main global 'theme' and typographic styles */ body { background: #f1f1f1; } body, input, textarea { color: #666; font-size: 12px; line-height: 18px; } hr { background-color: #e7e7e7; border: 0; clear: both; height: 1px; margin-bottom: 18px; } /* Text elements */ p { margin-bottom: 18px; text-align:justify; } ul { list-style: square; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol { list-style: decimal; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol ol { list-style: upper-alpha; } ol ol ol { list-style: lower-roman; } ol ol ol ol { list-style: lower-alpha; } ul ul, ol ol, ul ol, ol ul { margin-bottom: 0; } dl { margin: 0 0 24px 0; } dt { font-weight: bold; } dd { margin-bottom: 18px; } strong { font-weight: bold; } cite, em, i { font-style: italic; } big { font-size: 131.25%; } ins { background: #ffc; text-decoration: none; } blockquote { font-style: italic; padding: 0 3em; } blockquote cite, blockquote em, blockquote i { font-style: normal; } pre { background: #f7f7f7; color: #222; line-height: 18px; margin-bottom: 18px; overflow: auto; padding: 1.5em; } abbr, acronym { border-bottom: 1px dotted #666; cursor: help; } sup, sub { height: 0; line-height: 1; position: relative; vertical-align: baseline; } sup { bottom: 1ex; } sub { top: .5ex; } input[type="text"], textarea { background: #f9f9f9; border: 1px solid #ccc; box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -moz-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -webkit-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); padding: 2px; } a:link { color: #0066cc; } a:visited { color: #743399; } a:active, a:hover { color: #ff4b33; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { position: absolute; left: -9000px; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #header { padding: 30px 0 0 0; } #site-title { float: left; font-size: 30px; line-height: 36px; margin: 0 0 18px 0; width: 700px; } #site-title a { color: #000; font-weight: bold; text-decoration: none; } #site-description { clear: right; float: right; font-style: italic; margin: 15px 0 18px 0; width: 220px; } /* This is the custom header image */ #branding img { border-top: 4px solid #000; border-bottom: 1px solid #000; display: block; float: left; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { background: #000; display: block; float: left; margin: 0 auto; width: 940px; } #access .menu-header, div.menu { font-size: 13px; margin-left: 12px; width: 928px; } #access .menu-header ul, div.menu ul { list-style: none; margin: 0; } #access .menu-header li, div.menu li { float: left; position: relative; } #access a { color: #aaa; display: block; line-height: 38px; padding: 0 10px; text-decoration: none; } #access ul ul { box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -moz-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -webkit-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); display: none; position: absolute; top: 38px; left: 0; float: left; width: 180px; z-index: 99999; } #access ul ul li { min-width: 180px; } #access ul ul ul { left: 100%; top: 0; } #access ul ul a { background: #333; line-height: 1em; padding: 10px; width: 160px; height: auto; } #access li:hover > a, #access ul ul :hover > a { background: #333; color: #fff; } #access ul li:hover > ul { display: block; } #access ul li.current_page_item > a, #access ul li.current-menu-ancestor > a, #access ul li.current-menu-item > a, #access ul li.current-menu-parent > a { color: #fff; } * html #access ul li.current_page_item a, * html #access ul li.current-menu-ancestor a, * html #access ul li.current-menu-item a, * html #access ul li.current-menu-parent a, * html #access ul li a:hover { color: #fff; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #main { clear: both; overflow: hidden; padding: 40px 0 0 0; } #content { margin-bottom: 36px; } #content, #content input, #content textarea { color: #333; font-size: 16px; line-height: 24px; } #content p, #content ul, #content ol, #content dd, #content pre, #content hr { margin-bottom: 24px; } #content ul ul, #content ol ol, #content ul ol, #content ol ul { margin-bottom: 0; } #content pre, #content kbd, #content tt, #content var { font-size: 15px; line-height: 21px; } #content code { font-size: 13px; } #content dt, #content th { color: #000; } #content h1, #content h2, #content h3, #content h4, #content h5, #content h6 { color: #000; line-height: 1.5em; margin: 0 0 20px 0; } #content table { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 -1px 24px 0; text-align: left; width: 100%; } #content tr th, #content thead th { color: #888; font-size: 12px; font-weight: bold; line-height: 18px; padding: 9px 24px; } #content tr td { border-top: 1px solid #e7e7e7; padding: 6px 24px; } #content tr.odd td { background: #f2f7fc; } .hentry { margin: 0 0 48px 0; } .home .sticky { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; margin-left: -20px; margin-right: -20px; padding: 18px 20px; } .single .hentry { margin: 0 0 36px 0; } .page-title { color: #000; font-size: 14px; font-weight: bold; margin: 0 0 36px 0; } .page-title span { color: #333; font-size: 16px; font-style: italic; font-weight: normal; } .page-title a:link, .page-title a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .page-title a:active, .page-title a:hover { color: #ff4b33; } #content .entry-title { color: #000; font-size: 21px; font-weight: bold; line-height: 1.3em; margin-bottom: 0; } .entry-title a:link, .entry-title a:visited { color: #000; text-decoration: none; } .entry-title a:active, .entry-title a:hover { color: #ff4b33; } .entry-meta { color: #888; font-size: 12px; } .entry-meta abbr, .entry-utility abbr { border: none; } .entry-meta abbr:hover, .entry-utility abbr:hover { border-bottom: 1px dotted #666; } .entry-content, .entry-summary { clear: both; padding: 12px 0 0 0; } #content .entry-summary p:last-child { margin-bottom: 12px; } .entry-content fieldset { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 0 24px 0; padding: 24px; } .entry-content fieldset legend { background: #fff; color: #000; font-weight: bold; padding: 0 24px; } .entry-content input { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-right: 24px; } .entry-content label { color: #888; font-size: 12px; } .entry-content select { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content sup, .entry-content sub { font-size: 10px; } .entry-content blockquote.left { float: left; margin-left: 0; margin-right: 24px; text-align: right; width: 33%; } .entry-content blockquote.right { float: right; margin-left: 24px; margin-right: 0; text-align: left; width: 33%; } .page-link { clear: both; color: #000; font-weight: bold; margin: 0 0 22px 0; word-spacing: 0.5em; } .page-link a:link, .page-link a:visited { background: #f1f1f1; color: #333; font-weight: normal; padding: 0.5em 0.75em; text-decoration: none; } .home .sticky .page-link a { background: #d9e8f7; } .page-link a:active, .page-link a:hover { color: #ff4b33; } body.page .edit-link { clear: both; display: block; } #entry-author-info { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; clear: both; font-size: 14px; line-height: 20px; margin: 24px 0; overflow: hidden; padding: 18px 20px; } #entry-author-info #author-avatar { background: #fff; border: 1px solid #e7e7e7; float: left; height: 60px; margin: 0 -104px 0 0; padding: 11px; } #entry-author-info #author-description { float: left; margin: 0 0 0 104px; } #entry-author-info h2 { color: #000; font-size: 100%; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } .entry-utility { clear: both; color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } .entry-meta a, .entry-utility a { color: #888; } .entry-meta a:hover, .entry-utility a:hover { color: #ff4b33; } #content .video-player { padding: 0; } /* =Asides -------------------------------------------------------------- */ .home #content .format-aside p, .home #content .category-asides p { font-size: 14px; line-height: 20px; margin-bottom: 10px; margin-top: 0; } .home .hentry.format-aside, .home .hentry.category-asides { padding: 0; } .home #content .format-aside .entry-content, .home #content .category-asides .entry-content { padding-top: 0; } /* =Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .format-gallery .size-thumbnail img, .category-gallery .size-thumbnail img { border: 10px solid #f1f1f1; margin-bottom: 0; } .format-gallery .gallery-thumb, .category-gallery .gallery-thumb { float: left; margin-right: 20px; margin-top: -4px; } .home #content .format-gallery .entry-utility, .home #content .category-gallery .entry-utility { padding-top: 4px; } /* =Attachment pages -------------------------------------------------------------- */ .attachment .entry-content .entry-caption { font-size: 140%; margin-top: 24px; } .attachment .entry-content .nav-previous a:before { content: '\21900a0'; } .attachment .entry-content .nav-next a:after { content: '0a0\2192'; } /* =Images -------------------------------------------------------------- */ /* Resize images to fit the main content area. - Applies only to images uploaded via WordPress by targeting size-* classes. - Other images will be left alone. Use "size-auto" class to apply to other images. */ img.size-auto, img.size-full, img.size-large, img.size-medium, .attachment img { max-width: 100%; /* When images are too wide for containing element, force them to fit. */ height: auto; /* Override height to match resized width for correct aspect ratio. */ } .alignleft, img.alignleft { display: inline; float: left; margin-right: 24px; margin-top: 4px; } .alignright, img.alignright { display: inline; float: right; margin-left: 24px; margin-top: 4px; } .aligncenter, img.aligncenter { clear: both; display: block; margin-left: auto; margin-right: auto; } img.alignleft, img.alignright, img.aligncenter { margin-bottom: 12px; } .wp-caption { background: #f1f1f1; line-height: 18px; margin-bottom: 20px; max-width: 632px !important; /* prevent too-wide images from breaking layout */ padding: 4px; text-align: center; } .wp-caption img { margin: 5px 5px 0; } .wp-caption p.wp-caption-text { color: #888; font-size: 12px; margin: 5px; } .wp-smiley { margin: 0; } .gallery { margin: 0 auto 18px; } .gallery .gallery-item { float: left; margin-top: 0; text-align: center; width: 33%; } .gallery-columns-2 .gallery-item { width: 50%; } .gallery-columns-4 .gallery-item { width: 25%; } .gallery img { border: 2px solid #cfcfcf; } .gallery-columns-2 .attachment-medium { max-width: 92%; height: auto; } .gallery-columns-4 .attachment-thumbnail { max-width: 84%; height: auto; } .gallery .gallery-caption { color: #888; font-size: 12px; margin: 0 0 12px; } .gallery dl { margin: 0; } .gallery img { border: 10px solid #f1f1f1; } .gallery br+br { display: none; } #content .attachment img {/* single attachment images should be centered */ display: block; margin: 0 auto; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .navigation { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; overflow: hidden; } .navigation a:link, .navigation a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .navigation a:active, .navigation a:hover { color: #ff4b33; } .nav-previous { float: left; width: 50%; } .nav-next { float: right; text-align: right; width: 50%; } #nav-above { margin: 0 0 18px 0; } #nav-above { display: none; } .paged #nav-above, .single #nav-above { display: block; } #nav-below { margin: -18px 0 0 0; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ #comments { clear: both; } #comments .navigation { padding: 0 0 18px 0; } h3#comments-title, h3#reply-title { color: #000; font-size: 20px; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } h3#comments-title { padding: 24px 0; } .commentlist { list-style: none; margin: 0; } .commentlist li.comment { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; line-height: 24px; margin: 0 0 24px 0; padding: 0 0 0 56px; position: relative; } .commentlist li:last-child { border-bottom: none; margin-bottom: 0; } #comments .comment-body ul, #comments .comment-body ol { margin-bottom: 18px; } #comments .comment-body p:last-child { margin-bottom: 6px; } #comments .comment-body blockquote p:last-child { margin-bottom: 24px; } .commentlist ol { list-style: decimal; } .commentlist .avatar { position: absolute; top: 4px; left: 0; } .comment-author { } .comment-author cite { color: #000; font-style: normal; font-weight: bold; } .comment-author .says { font-style: italic; } .comment-meta { font-size: 12px; margin: 0 0 18px 0; } .comment-meta a:link, .comment-meta a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .comment-meta a:active, .comment-meta a:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .even { } .commentlist .bypostauthor { } .reply { font-size: 12px; padding: 0 0 24px 0; } .reply a, a.comment-edit-link { color: #888; } .reply a:hover, a.comment-edit-link:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .children { list-style: none; margin: 0; } .commentlist .children li { border: none; margin: 0; } .nopassword, .nocomments { display: none; } #comments .pingback { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; margin-bottom: 18px; padding-bottom: 18px; } .commentlist li.comment+li.pingback { margin-top: -6px; } #comments .pingback p { color: #888; display: block; font-size: 12px; line-height: 18px; margin: 0; } #comments .pingback .url { font-size: 13px; font-style: italic; } /* Comments form */ input[type=submit] { color: #333; } #respond { border-top: 1px solid #e7e7e7; margin: 24px 0; overflow: hidden; position: relative; } #respond p { margin: 0; } #respond .comment-notes { margin-bottom: 1em; } .form-allowed-tags { line-height: 1em; } .children #respond { margin: 0 48px 0 0; } h3#reply-title { margin: 18px 0; } #comments-list #respond { margin: 0 0 18px 0; } #comments-list ul #respond { margin: 0; } #cancel-comment-reply-link { font-size: 12px; font-weight: normal; line-height: 18px; } #respond .required { color: #ff4b33; font-weight: bold; } #respond label { color: #888; font-size: 12px; } #respond input { margin: 0 0 9px; width: 98%; } #respond textarea { width: 98%; } #respond .form-allowed-tags { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } #respond .form-allowed-tags code { font-size: 11px; } #respond .form-submit { margin: 12px 0; } #respond .form-submit input { font-size: 14px; width: auto; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { list-style: none; margin-left: 0; } .widget-area ul ul { list-style: square; margin-left: 1.3em; } .widget-area select { max-width: 100%; } .widget_search #s {/* This keeps the search inputs in line */ width: 60%; } .widget_search label { display: none; } .widget-container { margin: 0 0 18px 0; } .widget-title { color: #222; font-weight: bold; } .widget-area a:link, .widget-area a:visited { text-decoration: none; } .widget-area a:active, .widget-area a:hover { text-decoration: underline; } .widget-area .entry-meta { font-size: 11px; } #wp_tag_cloud div { line-height: 1.6em; } #wp-calendar { width: 100%; } #wp-calendar caption { color: #222; font-size: 14px; font-weight: bold; padding-bottom: 4px; text-align: left; } #wp-calendar thead { font-size: 11px; } #wp-calendar thead th { } #wp-calendar tbody { color: #aaa; } #wp-calendar tbody td { background: #f5f5f5; border: 1px solid #fff; padding: 3px 0 2px; text-align: center; } #wp-calendar tbody .pad { background: none; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: right; } .widget_rss a.rsswidget { color: #000; } .widget_rss a.rsswidget:hover { color: #ff4b33; } .widget_rss .widget-title img { width: 11px; height: 11px; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-left: 0; padding: 0 20px 0 0; } #main .widget-area ul ul { border: none; margin-left: 1.3em; padding: 0; } #primary { } #secondary { } /* Footer widget areas */ #footer-widget-area { } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #footer { margin-bottom: 20px; } #colophon { border-top: 4px solid #000; margin-top: -4px; overflow: hidden; padding: 18px 0; } #site-info { font-weight: bold; } #site-info a { color: #000; text-decoration: none; } #site-generator { font-style: italic; position: relative; } #site-generator a { background: url(images/wordpress.png) center left no-repeat; color: #666; display: inline-block; line-height: 16px; padding-left: 20px; text-decoration: none; } #site-generator a:hover { text-decoration: underline; } img#wpstats { display: block; margin: 0 auto 10px; } /* =Mobile Safari ( iPad, iPhone and iPod Touch ) -------------------------------------------------------------- */ pre { -webkit-text-size-adjust: 140%; } code { -webkit-text-size-adjust: 160%; } #access, .entry-meta, .entry-utility, .navigation, .widget-area { -webkit-text-size-adjust: 120%; } #site-description { -webkit-text-size-adjust: none; } /* =Print Style -------------------------------------------------------------- */ @media print { body { background: none !important; } #wrapper { clear: both !important; display: block !important; float: none !important; position: relative !important; } #header { border-bottom: 2pt solid #000; padding-bottom: 18pt; } #colophon { border-top: 2pt solid #000; } #site-title, #site-description { float: none; line-height: 1.4em; margin: 0; padding: 0; } #site-title { font-size: 13pt; } .entry-content { font-size: 14pt; line-height: 1.6em; } .entry-title { font-size: 21pt; } #access, #branding img, #respond, .comment-edit-link, .edit-link, .navigation, .page-link, .widget-area { display: none !important; } #container, #header, #footer { margin: 0; width: 100%; } #content, .one-column #content { margin: 24pt 0 0; width: 100%; } .wp-caption p { font-size: 11pt; } #site-info, #site-generator { float: none; width: auto; } #colophon { width: auto; } img#wpstats { display: none; } #site-generator a { margin: 0; padding: 0; } #entry-author-info { border: 1px solid #e7e7e7; } #main { display: inline; } .home .sticky { border: none; } } /* Theme Name: Twenty Ten */ /* RTL Basics */ body { direction:rtl; unicode-bidi:embed; } /* LAYOUT: Two-Column (Right) DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: right; margin: 0 0 0 -240px; } #content { margin: 0 20px 36px 280px; } #primary, #secondary { float: left; } #secondary { clear: left; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url, h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, Arial, Tahoma, sans-serif; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #footer-widget-area .widget-area { float: right; margin-left: 20px; margin-right: 0; } #footer-widget-area #fourth { margin-left: 0; } #site-info { float: right; } #site-generator { float: left; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Text elements */ ul, ol { margin: 0 1.5em 18px 0; } blockquote { font-style: normal; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { left: auto; text-indent:-9000px; overflow:hidden; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #site-title { float: right; } #site-description { clear: left; float: left; font-style: normal; } #branding img { float: right; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { float:right; } #access .menu-header, div.menu { margin-right: 12px; margin-left: 0; } #access .menu-header li, div.menu li{ float:right; } #access ul ul { left:auto; right:0; float:right; } #access ul ul ul { left:auto; right:100%; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #content table { text-align: right; margin: 0 0 24px -1px; } .page-title span { font-style:normal; } .entry-title, .entry-meta { clear: right; float: right; margin-left: 68px; margin-right: 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-left: 24px; margin-right:0; } .entry-content blockquote.left { float: right; margin-right: 0; margin-left: 24px; text-align: left; } .entry-content blockquote.right { float: left; margin-right: 24px; margin-left: 0; text-align: right; } #entry-author-info #author-avatar { float: right; margin: 0 0 0 -104px; } #entry-author-info #author-description { float: right; margin: 0 104px 0 0; } /* Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .category-gallery .gallery-thumb { float: right; margin-left:20px; margin-right:0; } /* Images -------------------------------------------------------------- */ #content .gallery .gallery-caption { margin-right: 0; } #content .gallery .gallery-item { float: right; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .nav-previous { float: right; } .nav-next { float: left; text-align:left; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ .commentlist li.comment { padding: 0 56px 0 0; } .commentlist .avatar { right: 0; left: auto; } .comment-author .says, #comments .pingback .url { font-style: normal; } /* Comments form */ .children #respond { margin: 0 0 0 48px; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { margin-right: 0; } .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } #wp-calendar caption { text-align: right; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: left; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-right: 0; padding: 0 0 0 20px; } #main .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #site-generator { font-style:normal; } #site-generator a { background-position: right center; padding-right: 20px; padding-left: 0; } .wordpress-hit-counter {direction:ltr;}
  • هڪ ڏينهن اسلاميه ڪاليج سکر جي اسٽاف روم ۾ ويٺي ويٺي سائين امير گل ڪٽوهر چيو ته اخبارن ۾ ڪالم ته ڏاڍا سٺا ٿا اچن پر ڪجھ عرصي کانپوءِ انهن جو نالو نشان نٿو ملي. پڇيومانس ته انٽرنيٽ تي به نٿا ملن . چيائين اتي به وڌ ۾ وڌ هفتي کان پراڻا نٿا ملن. بس اها ڳاله هئي هي بلاگ ٺاهڻ جي. _____ دعاگو : احمد علي مڱريو Website: ahmed.mangrio.com Email: ahmed@mangrio.com
  • صفحا

  • آرڪائوز

  • تازا ليک

  • تازا رايا

    وساريان نه وسرن (5) ڊي سي هاءِ… تي Mohammad Khan Sial
    ڪاوش هائيڊ پارڪ تي heman kumar
    سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک… تي jamila abbassi
    سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک… تي سنڌي ٻولي قومي ٻولي…
    تازي بجيٽ ۽ پسماندگي جي ڏانوڻن… تي Rehman Memon
    هر ڳالهه جي هڪڙي موسم آهي! ليک… تي Munwar ali
    ڏاکڻي پنجاب ۾ دهشتگردن خلاف ام… تي ALLAHDINO BABBAR
    This blog is no more upda… تي Dr Sameena Afghan
    تبديلي ئي آپشن هجڻ گهرجي! ليکڪ… تي Dr Sameena Afghan
    سنڌ مان هندو آبادي جي لڏ پلاڻ… تي Qasim Ali shah
    ايف-آءِ-آر ڪٿي داخل ڪرائجي؟ لي… تي Sunita
    سال 1954 کان وٺي… ليکڪ :… تي Abrar Ali Katpar
    چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب… تي Bilal jan
    چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب… تي Bilal jan
    سنڌ ۾ ايڏي پير پرستي ڇو… تي muntazer soomro
  • بلاگ ڏٺو ويو

    • 17,456 دفعا

سفر نامو ممبئي کان پوني ليکڪ : الطاف شيخ

– ممبئي -2350 ڪلو ميٽر

ممبئي سورت شهر کان 280 کن  ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ آهي. ممبئي شهر پهچڻ تي ڪار جي آڊوميٽر ۾ 2350 ڪلوميٽر ٿيا. ممبئي (جيڪو انگريزن جي ڏينهن ۾ بمبئي سڏيو ويو ٿي) مهاراشٽرا رياست ۾ آهي جيڪا انڊيا جي وڏين رياستن مان هڪ آهي. تمام گهڻي آدمشماري واري ۽ واپار وڙي ۽ ناڻي جي ڏيتي ليتي کان تمام گهڻي اهم رياست آهي. ممبئي مهاراشٽرا جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي مرهٺي ۽ هندي زبان عام ڳالهائي وڃي ٿي. بمبئي(مبئي ) ڌارين لاءِ بالي ووڊ جي فلمي دنيا، چوپاٽي تي ڀيل پوري کائڻ، سمنڊ جو ڪنارو، ڳاڙهي رنگ جون ڊبل ڊيڪر بسون، ڪماٿيپورا علائقي جو چڪلو، شهر جا شراب خانا ۽ شاپنگ جو ٻيو نالو پڻ آهي.

ممبئي دراصل ست کن ٻيٽن جو مجموعو آهي جيئن کڻي چئجي ته جپان، فلپين ۽ انڊونيشيا آهي. پر انهن ملڪن ۾ وڏا  ۽گهڻا ٻيٽ اچي وڃن ٿا ۽ بمبئي شهر ۾ منهوڙي جهڙا يا ان کان ٿورا وڏيرا ٻيٽ آهن. هنن ٻيٽن تي ڪنهن زماني ۾ ڪولي قوم جا مهاڻا رهيا ٿي جن جون جهوپڙيون اڃا به بمبئي شهر جي هڪ سامونڊي ڪناري تي قائم آهن جيئن هاڪس بي ۽ سئنڊش پٽ ڪراچي ۾ اڄڪلهه خوبصورت ۽ مارڊرن بنگلا (Huts)ٺهڻ جي باوجود هتي جي اصلي مهاڻن جو ڪڪ ڳوٺ ۽ ان ۾ ٺهيل پراڻيون جھوپڙيون موجود آهن.

بمبئي جي هنن ٻيٽن تي هندن جي مختلف گهراڻن جي حڪومت هلندي رهي ۽ پوءِ چوڏهين صدي ۾ مسلمانن جي حملي بعد انهن جي حوالي ٿيا ۽ پوءِ سورهين صدي ۾ گجرات جي سلطان 1534ع ۾ هي ٻيٽ پورچو گالين حوالي ڪيا.

پورچو گالين انهن ٻيٽن تي خاص ڌيان نه ڏنو ۽ ائين ويران رهيا. پورن 127 سالن بعد (سن 1661ع ۾) پورچو گال جي بادشاهه جي ڌي ڪئٿرين جي شادي انگلينڊ جي شهزادي چارلس سان ٿيڻ تي ڏيج ۾ بمبئي انگريزن کي ڏنو ويو.انگلينڊ جي حڪومتي چئن سالن بعد (1665ع ۾ ) اهي ٻيٽ ٽن سالن لاءِ ايسٽ انڊيا ڪمپني وارن کي ڏهه پائونڊ سالياني مسواڙ تي ڏنا. ان بعد بمبئي يڪدم وڌڻ ويجھڻ لڳي. بمبئي جو بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه هجڻ ڪري جهازن کي اچڻ وڃڻ ۾ سهوليت ٿي. ايسٽ ڪمپني وارن ننڍي کنڊ توڙي اوسي پاسي جي ملڪن جي ماڻهن کي هتي رهڻ جي اجازت ڏني. هنن امن امان ۽ مذهب جي آزادي ڏني. نتيجي ۾ سنڌي ۽گجراتي هندو واپاري، سک  ۽پنجابي چوڪيدار ۽ سپاهي، ايران کان پارسي. پورچوگالين جي ڊپ کان ڏکڻ ڏي ڀڄي ويل هندو هتي اچي رهڻ لڳا. (انگريزن پينانگ ۽ سنگاپور جهڙن ٻيٽن کي به اڳتي هلي ائين وڌايو جيڪي هن کان صديون اڳ مهاڻن جون ويران وستيون هيون.) ويهن سالن اندر بمبئي ايڏو سٺو شهر ۽ مشغول بندرگاهه ٿي ويو جو ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجي پريزيڊنسي سورت شهر مان شفٽ ڪري بمبئي آندي. بمبئي جو مشهور قلعو 1720ع ۾ ٺهرايو ويو ۽ بمبئي جي ستن ننڍن ٻيٽن کي ملائڻ لاءِ سڄي Land reclaimation  جو ڪم هلندو رهيو. يعني هِتان هُتان مٽي کڻي يا جبل ٽڪريون ڀڃي انهن جي مٽي ۽ پٿرن سان ٻيٽن جي وچ وارو سامونڊي حصو ڀريندا رهيا جيئن اهي سامونڊي گهٽيون مٽي سان ڀرجي باقي ٻيٽن سان ملي يڪي ڌرتي ٿي وڃي، جيئن اڄ جو بمبئي نظر اچي ٿو.

بمبئي جو وڌڻ ۽ مشهور ٿيڻ 1853ع کان پوءِ ٿيو جڏهن انڊيا جي پهرين ريلوي لائين بمبئي کان ٿانا تائين ٺهي راس ٿي ۽ ڪل وارن جهازن (آگبوٽن) جو اچڻ شروع ٿيو هو. ٻئي سال 1854ع ۾ بمبئي ۾ ڪپهه جا ڪارخانا لڳايا ويا. 1869ع ۾ سئيزڪئنال کلڻ ۽ بمبئي جي بندرگاهه کي  وڏو ڪرڻ سان بمبئي جا وارا نيارا ٿي ويا. بمبئي جيڪو پهرين ستن ٻيٽن تي مشتمل هو هاڻ هڪ يڪو ٻيٽ آهي جيڪو پلين ذريعي باق سرزمين (Mainland) مهاراشٽرا رياست سان مليل آهي، بمبئي جو اهم ، امير ۽ گھماگهي وارو حصو سندس ڏاکڻو پوڇڙ آهي جيڪو ڪولابا سڏجي ٿو جتي بمبئي ايندڙ هر سياح، گھمڻ جو شوقين  ۽ مسافر پهچيو وڃي. مشهور هوٽل تاج محل ۽ Gateway to india به هتي ڪولابا ۾ آهي.

ڪولابا واري علائقي جي اتر وارو علائقو فورٽ سڏجي ٿو جتي ڪنهن زماني ۾ انگريزن قلعو ٺهرايو هو جيڪو پوءِ ڊهي ويو پر اهو هنڌ اڄ به فورٽ سڏجي ٿو  جتي ڪراچي جي صدر  ۽بولٽن مارڪيٽ وارن علائقن وانگر انگريزن جي ڏينهن جون Colonial عمارتون آهن. جنرل پوسٽ آفيس، وڪٽوريا ٽرمينس ۽ ٻين آفيسن جون عمارتون ۽ بئنڪون هتي آهن. بمبئي جي وڏي ريلوي اسٽيشن چرچ گيٽ (جنهن جو هاڻ نئون نالو چنتامن ديش مکهه ٽرمينس آهي) پڻ هتي آهي. اڳيان اولهه  ۾مئرين ڊرائيو آهي جيڪا اڪثر انڊين فلمن ۾ ڏيکاري ويندي آهي، سمنڊ جي ڪناري تي ڪلفٽن جي سي ويو ڊرائيو وانگر ٺهيل هي ڊگهو رستو تمام سهڻو لڳي ٿو جنهن تي اڪثر هيرو ۽ هيروئن ڊوڙندي يا دوگانو ڳائيندي نظر ايندا آهن، يعني فلمن ۾. اڳيان چوپاٽي بيچ ۽ مالابارهل جون اوچيون رهائشي عمارتون  ۽فليٽ آهن. هي سڄو علائقو ڏکڻ بمبئي سڏجي ٿو. (پاڻي واري جهاز ۾ اچڻ وقت پهرين اهو علائقو نظر اچي ٿو ۽ اسان جا جهاز گهڻو ڪري ڪولابا وٽ ايندا آهن يا ساسون ڊاڪ ۾ مرمت ٿيندا آهن.)

چوپاٽي وٽ ڪملا نهرو پارڪ آهي ۽ اولهه ۾ مالابارهل، مٿي اتر طرف بمبئي جا ٻيا علائقا ورلي، ماهيم، جوهوچيمبور وغيره آهن. ورلي ۽ باندرا جي وچ ۾ دادر آهي. بمبئي شهر جا هي علائقا ائين آهن جيئن اسان وٽ ڪلفٽن، ڊفينس، صدر، باٿ آئلينڊ، ناظم آباد، گلشن وغيره ”جوهو“ ۽ انڌيري وٽ بمبئي جا ٻه هوائي اڏا سحر ايئرپورٽ ۽ سانٽا ڪروز آهن.

دهلي ۽ ڪلڪتي وانگر بمبئي به اهڙو شهر آهي جيڪو هڪ يا ٻن ڏينهن ۾ ته ڏسي نٿو سگهجي. هن لاءِ جيترا ڏينهن هجن ٿورا آهن. بمبئي انڊيا جو مهانگو شهر چيپ وڃي ٿو جو هتي رهائش کان وٺي کاڌو پيتو ۽ سواري مهانگي آهي. وري به جيڪي ڪجهه سستيون هوٽلون آهن اهي آهن: ڪولابا ۾ ” دي سالويشن آرمي ريڊ شيلڊ هاسٽل،“ نوروجي فريدون جي روڊ تي هوٽل وولگاٽو، مير ويدر روڊ تي ڪارلٽن هوٽل، ڪولابا ڪازوي وٽ مٿراداس اسٽيٽ بلڊنگ ۾ اپولو گيسٽ هائوس، اوليور روڊ تي بينٽلي هوٽل ۽ ان کان علاوه ٻيون آهن: هوٽل موتي انٽرنيشنل، سي شور هوٽل، انڊيا گيسٽ هائوس، ماريالاج،YWCA…. وغيره. اهي سڀ ڪولابا ۾ آهن. فورٽ واري علائيقي جو ڪجهه سستيون هوٽلون هن ريت آهن. هوٽل لارينس، بينظير هوٽل، ماناما، فرنانڊز گيسٽ هائوس، هوٽل سٽي پليس، YMCA … وغيره.

– پوني – 2510ڪلوميٽر

بمبئي کان پوني ايڏو پري ناهي. ريل رستي 180 ڪلوميٽرٿئي ٿو نه ته باءِ روڊ 160 کن ميل- اها  ٻي ڳالهه آهي ته بمبئي (ممبئي)مان مسافر ڪٿان ٿو نڪري، جيئن ڪراچي کان حيدرآباد. پر ڪو سهراب ڳوٺ يا نارٿ ناظم آباد مان نڪرندو ته هن کي ماڙيپور يا ڪياماڙي واري کان  حيدرآباد ويهارو کن ميل ويجهو پوندو. پوني لاءِ روزاني ٻه ريل گاڏيون دکن ڪوئين  ۽ دکن ايڪسپريس بمبئي کان روانيون ٿين ٿيون.

مرهٺن جو وڏو ليڊر شيواجي پوني ۾ ننڍو ٿي وڏو ٿيو. پوني شهر 1599ع ۾ هن جي ڏاڏي حوالي ٿيو هو جيڪو پوءِ برهمن پيشوا فئملي جي طاقت جو مرڪز رهيو تان جو 1817ع ۾ انگريزن هن شهر تي  قبضو ڪيو. سمنڊ جي سطح کان ڪافي مٿي هجڻ ڪري پوني جي آبهوا بمبئي وانگر گھميل  ۽ ٻوساٽيل ناهي. دورابجي سپر مارڪيٽ جي ڀر ۾ هڪ فاسٽ فوڊ ۾ ٻه اسي سالن جون پارسي جاڙيون ڀيڻيون آهستي آهستي برگر کي ننڍا چڪ هڻي چٻاڙي رهيون هيون. سندن نالا جارو  ۽ دينو سکيا هو. هو خوش هيون ته هو انڊيا ۾ ڄايون  ۽ پوني شهر ۾ وڏيون ٿيون. هنن کي دهلي جي سياستدانن تي سخت چڙ هئي ته هو مختلف مذهبن ۽ زبان ڳالهائيندڙن جي وچ ۾ نفرتون پيدا ٿا ڪن.

پوني ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا ۽ اسپتالون آهن. ڪجهه ته حيدرآباد سنڌ کان انڊيا لڏي آيل ساڌو واسواڻي به ٺهرايا آهن پر انگريز ن جي ڏينهن کان پونو تعليمي ڳالهين کان مشهور آهي. هتي جي يونيورسٽي انگلينڊ جي آڪسفورڊ جي اسٽائيل جي هجڻ ڪري ان کيOxford of east سڏين ٿا. (پوني جو ايگريڪلچر ڪاليج ۽ هاڻي يونيورسٽي تمام پراڻي آهي جتان منهنجي والد صاحب گل محمد شيخ 1942ع ۾ بي. ايس سي ڪئي.

پوني ۾ ايندڙ ڪيترن مغربي سياحن جي دلچسپي ڀڳوان رجنيش جو آشرم آهي جيڪو Osho commune internationalسڏجي ٿو. پوني شهر مٿا  ۽ مولا ندين جا ميلاپ وٽ آهي. اسان جهڙن ڌارين ماڻهن جي رهائش لاءِ گهٽ اگهه واريون هوٽلون  ۽ريسٽونٽون ريلوي اسٽيشن وٽ ئي آهن. ڪجهه هوٽلون نهرو اسٽيڊيم جي ڀرسان سوار گيٽ بس وٽ آهن.

پوني ۾ گانڌي نيشنل ميموريم ڏسڻ وٽان آهي. اهو 1892ع  ۾امام سلطان محمد شاهه آغا خان ٽئين ٺهرايو هو  ۽ 1956ع تائين آغا خان جو محل هو ان بعد ان کي اسڪول ٺاهيو ويو. 1969ع ۾ اها عمارت آغا خان چوٿين انڊيا جي حڪومت کي ڏئي ڇڏي.

1992ع ۾ مهاتما گانڌي جڏهن ” انڊيا ڇڏيو“ Quit indiaا تحريڪ تي بمبئي ۾ تقرير ڪئي ته انگريز سرڪار هن  کي ۽ ٻين تحريڪ جي ليڊرن کي هن عمارت ۾ ٻن سالن لاءِ اندر رکيو. گانڌي جي زال ڪمتوربا  ۽گانڌي جو پراڻو سيڪريٽري مهاديو ڀائي ڏيسائي هن قيد دوران گذاري ويا. هنن ٻنهي جي خاڪ (سمڌي) هن عمارت جي باغ ۾ ٺهيل مقبرن ۾ آهي. انگريزن فلم ”گانڌي“ ۾ به هي عمارت ڏيکاريل آهي.پوني جون ڪجهه سستيون پر بهتر هوٽلون هن ريت آهن: ولسن گارڊنس ۾ هوٽل هوم لئنڊ، اتي ئي هوٽل النڪار  ۽ ملن لاج  ۽ اڳتي اسٽيشن جي سامهون ساسون روڊ تي دي نيشنل هوٽل، ڪناٽ روڊ جي پاسي هوٽل شاليمار، مهاتما گانڌي روڊ وٽ گرانڊ هوٽل  ۽ هوٽل ساراس وغيره.

استادن جي ڀرتي روڪي ورلڊ بئنڪ اڇو چِٺو پيش ڪيو آهي : عبرت ايڊيٽوريل

سنڌ ۾ تازو استادن جي ڀرتيءَ واري ٽيسٽ ٿي گذري هئي، جنهن ۾ سنڌ جا لکين بيروزگار نوجوان- عورتون توڙي مرد ٽيسٽ ۾ويٺا هئا. هاڻي ورلڊ بئنڪ ان ٽيسٽ ۽ نتيجن تي اعتراض واري ڀرتيون روڪي ڇڏيون آهن. سنڌ ۾ تيرنهن هزار پنج سؤ استادن جي ڀرتيءَ وارو معاملو اسان جي ادارن جي نااهليءَ جي ڪري رولڙي جو شڪار ٿي ويو آهي، لکين نوجوان اڃا به وڌيڪ دربدر ٿيندا ۽ سندن تذليل ڪئي ويندي.

ورلڊ بئنڪ سنڌ يونيورسٽيءَ جي ورتل ٽيسٽ تي عدم اطمينان ڏيکاريو آهي. سندن بقول ته ٽيسٽ ۾ کين اميدوارن پاران ڪاپيءَ جون شڪايتون مليون آهن. ورلڊ بئنڪ ڪاپيون ٻيهر چيڪ ڪرڻ جي ڳالهه ڪري ڇڏي آهي،

سنڌ يونيورسٽيءَ کان اميدوارن جون ڪاپيون ۽ نتيجا طلب ڪيا ويا آهن ۽ آن لائن پاران امڪان ڏيکاريو پيو وڃي ته ٽيسٽ جا نتيجا رد ڪري اڃا ٽين ٽيسٽ به وٺي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ورلڊ بئنڪ پاران اعتراض واري ٽيون ڀيرو به ٽيسٽ ورتي وئي ته سچ پچ ته اهو اسان جي ادارن جي ڪارڪردگي جو اڇو چٺو هوندو. ان کان پوءِ آخر اسان ڪيئن ثابت ڪنداسين ته اسان واقعي به اهل، ذميوار، محنتي ۽ بااُصول قوم آهيون.

سنڌ جي تعليمي ادارن سان جيتري زيادتي ٻاهرين ڪئي آهي، ان کان وڌيڪ اسان جي پنهنجن ڪامورن ڪئي آهي. سنڌ يونيورسٽي جڏهن پهريون ڀيرو ئي پرچو آئوٽ ٿيڻ جي ڪري ٽيسٽ ملتوي ڪئي هئي، تڏهن ئي حد ٿي چڪي هئي. حيرت آهي ته ٻيهر ٽيسٽ وٺڻ جو ڪم به وري ان ئي اداري سرانجام ڏنو جنهن اداري کان پرچو آئوٽ ٿيو. ان بابت تحقيق ته اڃا تائين رولڙي جو شڪار آهي. ٻه ڀيرا ٽيسٽ وٺڻ کان پوءِ به جيڪڏهن ڪو ادارو ۽ ان جي انتظاميا ڪاپي ۽ ڪرپشن کي روڪي نه ٿي سگهي ته پوءِ نه فقط ان تي سواليه نشان لڳائڻ جي ضرورت آهي، پر سندس خلاف جوڳي ڪارروائي به ڪرڻ گهرجي.

پر هتي ته ڪم ئي ابتڙ هلي رهيو آهي، جو نااهلي ثابت ڪرڻ تي اسان جي ڪامورن کي نوازيو پيو وڃي. مثال طور ان ئي سنڌ يونيورسٽي جي وائيس چانسلر کي چوٿون ڀيرو وي سي طور ايڪسٽينشن ڏنو ويو آهي ۽ اهو به تڏهن جڏهن سنڌ يونيورسٽي پيپر آئوٽ ڪري بلنڊر ڪري چُڪي هئي. ڪجهه ئي ڏينهن اڳ اسان جو تعليم وارو وزير پير مظهرالحق چئي رهيو هو ته ورلڊ بئنڪ اسان جي امتحاني نظام تي ڀروسو نه ٿي ڪري. جڏهن ته بيانن کان وڌي ڪري به ڪم ڪرڻ جي ضرورت آهي. جيستائين ڪرپشن جو روڳ لڳل رهندو، ايستائين سلسلو ائين ئي هلندو رهندو. اسان جي خيال ۾ اهو سخت قدم اسان جي ڪامورن ۽ ادارن خلاف عالمي بئنڪ جو هڪ مؤقف آهي، هڪ سنجيده اعتراض آهي، جي انهن کي پنهنجون ”ڪيٽيون“ هلائڻ مان ڪجهه فرصت هُجي ته هڪ شرم جي نگاهه پاڻ تي به وجهن. سنڌ يونيورسٽي جي پنهنجي اندر ڪيترائي مسئلا ٿيندا رهن ٿا، هيءَ سنڌ جي واحد وڏي عوامي يونيورسٽي آهي جتي غريب غربي جو ٻار پڙهي سگهي ٿو، پر پراون جي ساٿ سان پنهنجن جيڪو هن اداري جو حشر ڪيو آهي، اهو به لڪيل نه آهي. پر فڪر جي ڳالهه هيءَ آهي ته لکن جي تعداد ۾ بيروزگار نوجوانن جي تذليل ٿي رهي آهي ۽ کين وڏي ڌڻ جو هڪ معمولي حصو هئڻ جو احساس ٿي رهيو آهي جنهن ڌڻ جو ڪو ڌنار نه آهي، جنهن کي جيئن جڏهن به خيال اچي ٿو اُن کي هڪلي ٿو. پهريون ڀيرو ٽيسٽ ملتوي ٿيڻ تي انهن بيروزگارن کي وڏو مالي نقصان ٿيو هو، پري پري کان ڪهي آيل لکين نوجوانن کي ٻيهر امتحاني سينٽرن تي گهرايو ويو. کين يونيورسٽي انتظاميا ۽ سنڌ حڪومت حرجاڻو ڀري ڏيڻ جي پابند هئي، اُن باوجود اُها ناانصافي روا رکي وئي. هاڻي جڏهن ٽيون ڀيرو اعتراض واري ٽيسٽ وٺڻ جا امڪان پيدا ٿي رهيا آهن ته سوچيو اهو سمورو عمل پاڻ هڪ عذاب کان گهٽ نه آهي، غربت جي اٿاهه گهرائين ۾ غرق ٿيل نوجوانن کي وڏو مالي نقصان پهچندو ۽ سندس روزگار حاصل ڪرڻ واري اميد جو به الائي ڇا ٿيندو؟

اسان سمجهون ٿا ته حڪومت کي فوري طور تي ان معاملي جو نوٽيس وٺڻ گهرجي. هن سموري عمل ۾ ملوث اداري ۽ ان جي ذميدارن خلاف فوري طور تحقيقات ڪري جلد کان جلد ان تحقيق جو نتيجو عوام آڏو پڌرو ڪيو وڃي ته جيئن کين به خبر پوي ته سندن ڏوهي ڪير آهن

سنڌ حڪومت ۽ سنڌ يونيورسٽي جي ڪيريئر ۾ هي سڀ کان وڏو بلنڊر آهي، ان داغ کي ڌوئڻ ايترو آسان ڪونهي.

پوليس ۾ ”پٽي ڀائي ڪلچر“ ۽ ترقي پسند پارٽيءَ جي ايف آءِ آر ليکڪ : عاجز جمالي

عاجز جمالي

عاجز جمالي

سنڌ ترقي پسند پارٽي جي ڪارڪنن جي قتل جي الزام هيٺ سنڌ جي گهرو وزير ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا، ٻن پوليس آفيسرن ۽ ٽن ايس ايڇ اوز خلاف سهراب ڳوٺ ٿاڻي جي اُن ڪتاب ۾ ايف آءِ آر داخل ٿي آهي، جنهن ۾ هر قسم جي ڏوهن بابت هڪ صفحو ڀري اُهو ڪاٽيو ويندو آهي. ايف آءِ آر داخل نه ٿيندي آهي پر ڪاٽي به ويندي آهي. هيءَ ايف آءِ آر به ڪاٽي وئي. سرڪار چواڻي ٻن ۽ ترقي پسند پارٽي چواڻي ٽن ڪارڪنن جي قتل جي هي ايف آءِ آر آهي. هڪ ايف آءِ آر ڪجهه ڏينهن اڳ پوليس پاڻ پنهنجي فرياد تي داخل ڪئي ۽ ٻي آيف آءِ آر ملير جي ضلعي عدالت جي حُڪم تي داخل ٿي آهي. جنهن ۾ سنڌ سرڪار جي گهرو وزارت کي به ڌر ڄاڻايو ويو آهي. 10 جُون تي سنڌ ترقي پسند پارٽيءَ پاران سوات ۽ ٻين علائقن مان متاثر ٿي ايندڙ ڌارين جي آمد خلاف پارٽي جي سربراهه ڊاڪٽر قادر مگسيءَ جي اڳواڻي ۾ ريلي ۽ ڌرڻو رٿيل هُئو. ڌرڻي ۾ شرڪت لاءِ مختلف علائقن مان منجهند ڌاري قافلا نڪرڻ شروع ٿيا. گڏاپ ٿاڻي، سهراب ڳوٺ ۽ گلشن معمار ٿاڻن جي حدن ۾ پوليس ۽ ترقي پسند پارٽي جي ڪارڪنن وچ ۾ چڪريون ٿيون، فائرنگ جو سلسلو ٿيو، نتيجي ۾ گڏاپ جو مقامي رهاڪو برات ڪلمتي ۽ محمد حسن مگسي قتل ٿي ويا. گلشن اقبال ٽول پلازه ۽ مختلف علائقن ۾ قافلن کي روڪيو به ويو پر گورنر هائوس چوڪ وٽ قادر مگسي قافلن جو جلوس ساڻ ڪري پي آءِ ڊي سي هائوس چوڪ تائين پهتو. ڌرڻو به هنيو، بعد ۾ وزيراعليٰ هائوس ۾ ڊاڪٽر قادر مگسي ٻين اڳواڻن سميت ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا سان ملاقات ڪئي. هڪ ياداشت نامو پيش ڪيو. ڪارڪنن جي قتل واري واقعي بابت ڊي آءِ جي خواجا جي اڳواڻي ۾ ڪميٽي جوڙي وئي. ڪميٽي جي رپورٽ کان اڳ برات ڪلمتيءَ ملير جي ضلعي عدالت ۾ ايف آءِ آر داخل ڪرڻ لاءِ پٽيشن داخل ڪئي، جنهن ۾ گهرو وزير کي به واقعي ۾ ڌر ڄاڻايو ويو. ڄاڻايل پٽيشن جي پهرين جولاءِ تي شنوائي هُئي پر شنوائي کان هڪ ڏينهن اڳ تحقيقاتي آفيسر اي ڊي خواجا جي رپورٽ تي رات جو سهراب ڳوٺ ٿاڻي تي هڪ ايف آءِ آر داخل ٿي، جنهن ۾ هڪ ڊي ايس پي ۽ ٽن ايس ايڇ اوز کي ڌر ڄاڻايو ويو. عدالت ۾ شنوائي دوران سنڌ ترقي پسند پارٽيءَ ڄاڻايل ايف آءِ آر تي عدم اطمينان جو اظهار ڪندي چيو ته ايف آءِ آر ۾ نرم الزام هنيا ويا ۽ اصل ماڻهن کي شامل نه ڪيو ويو. ان کان پوءِ عدالت ٻيهر ايف آءِ آر جو حُڪم ڏنو. هاڻي ايف آءِ آر ته ڪٽجي وئي، سوال اهي ته ڇا ٿيندو يا ڇا ٿيڻ گهرجي؟ هڪ ڳالهه ته چٽي آهي، پوليس جي گوليءَ سان ٻه يا ٽي ماڻهو مارجي ويا. احتجاج ڪرڻ، ريلي ڪڍڻ يا جلوس ڪڍڻ ڪو ايڏو وڏو گناهه ناهي جو گولي هلائي وڃي. هن کان اڳ يا پوءِ ڪراچيءَ ۾ وڏا وڏا احتجاج ٿيندا رهيا. گذريل آچر تي جماعت اسلاميءَ جي گو آمريڪا گو ريليءَ ۾ هزارين ماڻهو شريڪ هُئا، سڄي ڪراچيءَ مان قافلا آيا هُئا، ڪنهن کي به ڪونه روڪيو ويو. قانوني ماهرن جو چوڻ آهي ته ايف آءِ آر داخل ٿيڻ کان پوءِ ان جي تحقيقات ٿيندي آهي پر اڄ تائين ڪو هڪ به پوليس وارو هن ڪيس ۾ گرفتار نه ٿيو، نه ڪي ڪو معطل ٿيو آهي. پر ڪنهن عام ڪوڙي ايف آءِ آر ۾ به نامزد ڏوهاري کي پوليس گرفتار ڪرڻ ۾ دير نه ڪندي آهي. گذريل مضمون ۾ پاڻ پوليس آفيسر جي ظلمن جو داستان لکيو هُئو. ڇا ايئن ممڪن آهي ته ڪو شهري ڪنهن شهري خلاف وڃي ايف آءِ آر داخل ڪرائي ته پوليس ان ماڻهوءَ کي گرفتار ڪرڻ ۾ دير ڪندي، جنهن خلاف ايف آءِ آر هوندي. ٻيو نه ته پئسا وٺي کيس روپوش قرار ڏيئي ڇڏيندي. پر هن ڪيس ۾ نامزد ڪو به ماڻهو روپوش به ناهي ۽ ڪو به ماڻهو گرفتار به ناهي. ڏوهه ٿيو آهي، ڀل ذوالفقار مرزا جي نالي کي سياست جو بنياد سمجهيو وڃي پر خود هڪ پوليس آفيسر جيڪا تحقيقاتي رپورٽ ڏني آهي ان تي به عمل ڪونه ٿيو. يعني ڊي ايس پي سهراب ڳوٺ افتخار لوڌي ۽ ٽن ٿاڻن جي ايس ايڇ اوز خلاف به ڪارروائي نه ٿي جن کي ڊي آءِ جي اي ڊي خواجا پنهنجي رپورٽ ۾ ڏوهاري ڄاڻايو ۽ ان رپورٽ جي بنياد تي سندن خلاف ايف آءِ آر داخل ٿي. پوليس هن ڪيس ۾ ڪو به قدم کڻي ڏيکاري ها ته شايد متاثر ڌر کي ڪجهه ڪارروائي جو يقين ٿئي ها پر پوليس اهو ساڳيو ”پٽي ڀائي“ وارو ڪردار ئي ادا ڪري پئي. ڪو به ”پٽي ڀائي“ باقي ماڻهن کان پوليس آڏو معتبر هوندو آهي. اهڙي روش سبب پوليس جو ادارو عام شهرين وٽ همدرديون ۽ پاڻ لاءِ احساس وڃائي رهيو آهي. پوليس آرڊر 2002ع هڪ ڀيرو وري بحث جو موضوع بڻجي رهيو آهي، ڇو ته مڪاني ادارن جو نظام تبديل ٿي رهيو آهي ته پوءِ پوليس آرڊر ۾ به ترميم ٿيندي. ڇو جو پوليس آرڊر ۽ نئين مڪاني ادارن جي نظام ۾ رڳو پوليس کي ناظم جي ڪنٽرول جو مسئلو ناهي پر ٻيون به ڪيتريون ئي پيچيدگيون پيدا ٿينديون. موجوده حڪومت خود اِها ڳالهه مڃي رهي آهي ته پوليس ۾ جاچ ۽ آپريشن جا شعبا الڳ الڳ ٿيڻ سبب مسئلا وڌيا آهن. ٻئي طرف پراڻو ڪمشنري نظام پڻ بحال ڪرڻ لاءِ سوچيو پيو وڃي. ڪمشنر ۽ ڊپٽي ڪمشنر کي جوڊيشل اختيار پڻ هوندا آهن. پوليس جو ڪردار گذريل ڏهه سالن دوران بهتر نه ٿيو ۽ نئين پوليس آرڊر اچڻ کان پوءِ پوليس اهلڪار کان وٺي آفيسر تائين عوام دوستيءَ جو عنصر گهٽ ٿي ويو آهي. ڪميونٽي پوليس جو تصور ڏاڍو سٺو رهيو پر ڪراچي ۾ شهري سرڪار ڪميونٽي پوليس جي نالي تي سيڪٽرز ۽ يونٽس جا ڪارڪن ڀرتي ڪري ڇڏيا. سنڌ پوليس کان وڌيڪ دهشت هن شهر ۾ ”ڪارڪن پوليس“ جي آهي. پڙهندڙن کي چڱي ريت ياد هوندو ته ڪجهه عرصو اڳ جڏهن ايم ڪيو ايم جي سربراهه الطاف حسين آءِ جي سنڌ ۽ ڪراچي پوليس جي سربراهه کي لينڊ مافيا جو حصو سمجهي سندن بدليءَ جو مطالبو ڪيو هئو ته ڪراچي پوليس جو سربراهه (سي سي پي او) وسيم احمد معافي جو طلبگار بڻجي لنڊن پهچي ويو هُئو. آءِ جي سنڌ اڄ سوڌو ”اڻ وڻندڙ“ آهي. هڪ طرف پوليس کي سياسي مامرن ۾ وچڙايو پيو وڃي ته ٻئي طرف وري پوليس کي پنهنجي مرضيءَ جو اختيار ملي ٿو ته پوءِ ايئن ئي ٿئي ٿو جيئن گڏاپ ۾ 10-جُون تي ٿيو. يا ڪجهه عرصو اڳ ڄامشوري ٽول پلازه تي سنڌ يونائٽيڊ پارٽي جي احتجاج تي فائرنگ جي صورت ۾ ٿيو. پر جيڪڏهن ڪراچي شهر ۾ سرعام فائرنگ ۾ لاڙڪاڻي جا ٻه نوجوان مارجي ٿا وڃن ته ان ڪيس جي تحقيقات به ڄڻ گناهه جي کاتي ۾ هُجي. پوليس جا هي ٻٽا معيار آهن. هر احتجاج لاءِ الڳ معيار، هر پارٽيءَ لاءِ الڳ معيار، هر قوميت لاءِ الڳ معيار، هر شخص لاءِ جهڙوڪر الڳ قانون ته پوءِ ماڻهن جو پوليس تي اعتماد ڪيئن ٿي سگهي ٿو. پوءِ ظاهر آهي ته ماڻهو هڪ ايماندار پوليس آفيسر جي تحقيقاتي رپورٽ تي به يقين ڪونه ڪندا. هونئن به عدالتي شنوائي واري رات پوليس جي مدعيت ۾ ايف آءِ آر داخل ڪرڻ جو هڪ مقصد اهو به هُئو ته عدالت کي ٻڌائي سگهجي ته ايف آءِ آر داخل ٿي چُڪي آهي پر مقتول برات جا وارث موجود آهن. سندس ڀاءُ جي مدعيت ۾ ايف آءِ آر ڇو نه ٿيڻ گهرجي. جيڪا بعد ۾ بهرحال عدالت جي حڪم تي ئي ٿي. سي سي پي او ڪراچي وسيم احمد چواڻي هن واقعي بابت ڊي آءِ جي غلام قادر ٿيٻو جي اڳواڻي ۾ تحقيقاتي ڪميٽي جوڙي وئي آهي. سوال آهي ته جاچ ان ساڳي آفيسر کان به ڪرائي سگهجي پئي جنهن ڪارڪنن جي قتل بابت جاچ ڪئي. ڪيس ۾ ڪير ملوث آهي، اُهو ته اي ڊي خواجا ٻڌائي ڇڏيو ٻيهر هڪ ٻئي ڊي آءِ جيءَ جي اڳواڻي ۾ ڪميٽي جوڙڻ جو مطلب شايد اِهو هجي ته اڳتي هلي اي ڊي خواجا جي رپورٽ کي غلط ثابت ڪرڻ يا ڪيس جو ڪو ٻيو پهلو ڳولڻ. جيئن هن واقعي کان پوءِ ڪجهه سرڪاري وزير اهو چوندا رهيا ته ترقي پسند پارٽي جي ڪارڪنن وٽ هٿيار هُئا، جي اِها ڳالهه صحيح آهي ته پوليس هٿياربندن کي گرفتار ڇو نه ڪيو ۽ اي ڊي خواجا پوليس وارن کي ڏوهاري قرار ڇو ڏنو؟

ڪيس کي ظاهر آهي ته منجهايو ويندو، ٻه ٻه تحقيقاتي ڪميٽيون، ٻه ٻه ايف آءِ آرز، هڪ روايتي پوليس جو انداز، ته جيترو معاملو مُنجهندو جوابدارن کي فائدو پوندو، شايد هن ڪيس ۾ به اڳتي هلي ايئن ئي ٿئي. پر سي سي پي او چواڻي ته گهرو وزير ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا خود کيس چيو آهي ته هن ڪيس جي انصاف ڀري جاچ ٿيڻ گهرجي. سندس چواڻي ته سرڪار سيشن ڪورٽ جي فيصلي خلاف هاءِ ڪورٽ ۾ وڃي پئي سگهي پر سرڪار ائين نه ڪيو. بهرحال اِهو امڪان شايد اڃا به رهي ته ڪا نه ڪا ڌر هن کان وڏي عدالت ۾ وڃي. ترقي پسند پارٽيءَ جيتوڻيڪ ايف آءِ آر داخل ٿيڻ تي اطمينان جو اظهار ڪندي جوابدارن جي گرفتاريءَ جو مطالبو ڪيو آهي. ممڪن آهي ته ان ڏس ۾ اڳتي هلي احتجاج جو سلسلو به شروع ٿئي پر جيڪڏهن سياسي ڪارڪنن جي قتل ۾ ڪي پوليس وارا گرفتار ٿين ۽ انهن کي سزائون به ملن ته شايد پوليس جي روش تبديل ٿئي. دهشتگرد، ڌاڙيل، ڏوهاري، سياسي ڪارڪن ۽ عام ماڻهوءَ سان روش ۾ فرق هجڻ گهرجي. پر اسان وٽ پوليس جي سڀ کان وڌيڪ عتاب جو شڪار عام ماڻهو ۽ سياسي ڪارڪن بڻجي ٿو. ظاهر آهي ته پوليس جو ادارو گهرو وزارت جي ماتحت آهي. اُن جي هر برائي گهرو وزارت جي کاتي ۾ هوندي. اسان جڏهن سنڌ پوليس جون پگهارون پنجاب پوليس برابر ڪرڻ، پوليس وارن کي سهولتون ڏيڻ، عزت ڀري نوڪري گذارڻ لاءِ بهتر ماحول ڏيڻ جي ڳالهه ڪندا آهيون، اُن وقت ايماندار پوليس واري جو تصور هوندو پر ظلم ڪندڙ پوليس وارن خلاف جاچ به ٿيڻ گهرجي. ماڻهن تي گوليون هلائيندڙ پوليس وارن کي سزائون به ملڻ گهرجن.


ڪهڙي سنڌ…….! ليکڪ : عمر قاضي

ڪنهن دوست مهڻي نما صلاح ڏيندي چيو ته، ”اوهان ته سنڌ کي وساري ويٺا آهيو. سنڌ تي ڪجهه لکو!“

۽ مون بلڪل بيخياليءَ مان پڇيو ته ”ڪهڙي سنڌ؟“

ان وقت منهنجي ذهن ۾ ڪجهه به ڪو نه هو. پر هاڻي جڏهن رات لڙيءَ وقت لکڻ ويٺو آهيان ته پنهنجي سوال تي سوچي رهيو آهيان ۽ مون کي ياد اچي رهيو آهي، اهو خليل جبران، جنهن جي آڏو ڪجهه اهڙو ئي سوال آيو هو، تڏهن ئي ته هن لکيو هو ته:

”لبنان هڪ ناهي

لبنان ٻه آهن!

هڪ لبنان اوهان جو آهي

۽ ٻيو لبنان منهنجو آهي.

اوهان جو لبنان هڪ منجهيل مامرو آهي

۽ منهنجو لبنان پاڪيزه حسن جي سادي حقيقت!

اوهان جو لبنان اوڀر ۽ اولهه جي ماڻهن جي ورڇ آهي

منهنجو لبنان پکين جو اهو وڳر آهي

جيڪي ان وقت آسمان ۾ نظر ايندا آهن

جڏهن ڌنار پنهنجا ڌڻ ڪاهي چراگاهن ڏانهن ويندا آهن

يا جڏهن هو سج لٿي مهل واپس ايندا آهن!

ڇا اوهان ۾ اهو چوڻ جي جرئت آهي ته

منهنجي زندگي منهنجي وطن جي رڳن ۾ رت جو ڦڙو هئي

ان جي اکين جو ڳوڙهو هئي،

ان جي چپن جي مرڪ هئي!“

مان يقين سان ته نه ٿو چئي سگهان پر مون کي پڪو شڪ آهي ته جڏهن مون ”ڪهڙي سنڌ؟“ چيو ته ان مهل منهنجي تحت الشعور ۾ جبران جي ان لکڻيءَ جو اڻچٽو ئي سهي پر هڪ عڪس هو.

ساڳي طرح مان جڏهن هاڻي سوچي رهيو آهيان تڏهن مون کي محسوس ٿي رهيو آهي ته نه رڳو جبران کي پر هر حساس ۽ تخليقي انسان کي اهو محسوس ٿيندو رهندو آهي ته هن جو وطن اهو ناهي،

جنهن وطن جون ڳالهيون ويڪائو سياستدان ڪندا آهن.

جنهن وطن تي نااهل حڪمران حڪومتون ڪندا آهن.

جنهن وطن جا ماڻهو پنهنجي هم وطنن جو خون هاريندا آهن.

عورتن جو ڳچيون وڍيندا آهن ۽ پکين کي بندوقن جون گوليون هڻي ماريندا آهن.

ان ڪري مان ان وطن کي پنهنجو وطن ڪيئن چوان؟

جتي غلاميءَ هڪ گار ناهي

پر روزگار آهي!!

مان ان وطن کي پنهنجو وطن ڪيئن سڏيان

جتي محبت عبادت ناهي

پر هڪ جرم آهي!

نه منهنجو وطن اهو ناهي

جنهن جي بج بج مان انسانيت جي خون جي ڌپ اچي ٿي

جنهن کي لومڙيءَ جو دماغ

گدڙ جي دل

۽ بگهڙ جي بي رحمي آهي!

منهنجو وطن ته ڪويل جي اها ڪوڪ آهي

جيڪا جهنگ جي دل ۾ تڏهن به وڄندي رهندي آهي

جڏهن اها وڻ جي ٽاريءَ تان اڏامي ويندي آهي!

منهنجو وطن لاڙ ۽ اتر جي ورڇ ناهي

اهو ته هڪ پينگهه جو جهوٽو آهي

ٻن نيڻن جي نهار آهي

۽ ٻن چپن جي چمي آهي!

مان ان وطن کي ڊس اون ڪيان ٿو

ان کان پنهنجي بيزاريءَ جو اعلان ڪيان ٿو

ان کي پنهنجي وطن خلاف کڙو ڪيل محاذ تصور ڪيان ٿو

جنهن وطن ۾ وڏيرا شوق سان غداريون ڪندا آهن

۽ وطن فروشن جون جهوليون ووٽن سان ڀريون وينديون آهن!

جتي حقدارن کي حقن بدران پوليس جا ڏنڊا ملندا آهن

۽ مجرم مڇون وٽي گهمندا آهن!

اهو وطن منهنجو وطن ڪيئن ٿو ٿي سگهي؟

جتي عورتن کي وڪرو ڪيو وڃي

۽ ٻارن کان مزدوري ڪرائي وڃي

۽ لاڪپن ۾ بي پهچ انسانن کي ڪٺل ڪڪڙين وانگر ٽنگيو وڃي!

اهو وطن منهنجو ناهي

جتي جاهل سک ۾ رهندا هجن

۽ عالمن کي ذليل ڪيو وڃي

عاشقن تي ڪيس داخل ڪيا وڃن

۽ مئي نوشيءَ کي حقارت سان ڏٺو وڃي

۽ انسانن جي خون کي چوسڻ جو مطلب

ڪامياب ڪاروبار هجي!

منهنجو وطن ٻٻر جو ڪنڊو ناهي

اهو ته ڪنڊن ۾ ٽڙيل اهو پيلو گل آهي

جيڪو هر لقاءَ کي ٻار وانگر حيرت سان ڏسندو آهي!

منهنجو وطن!

چالاڪ بيوروڪريٽ ناهي

اهو ڪنهن چيف جو چمچو ناهي

اهو ته هڪ ڪيف آهي

مستي آهي

سرور آهي

اهو سزا ناهي!!

اها سزا جيڪا ڪنهن چڱي عمل تي ملندي هجي

جيڪا چاهت جي ڏوهه سبب چهبڪ جي صورت ۾

ان نياڻيءَ جي پٺيءَ تي پوي

جيڪا ڪڪوريل اکين سان

پيار جو پهريون خواب ڏسندي آهي!!

منهنجو وطن قربانيءَ جو اهو ڍور ناهي

جنهن جا حصا ورهايا وڃن!

منهنجو وطن ته هڪ گيت آهي

هوا جو جهلڪو آهي

نديءَ ۾ لڙهندڙ پرديسي گل آهي

ڪنهن خوبصورت چهري تي اڏامندڙ بانوري چڳ آهي

اها اک آهي، جنهن جو سرمو روئڻ سبب آلو ٿي وڃي!!

منهنجو وطن انهن لڪيرن جو نالو ناهي

جن کي فوجي سرحدون سڏيندا آهن

منهنجو وطن ته اها تصوير آهي

جيڪا ننڍڙا ٻار

پنهنجي نازڪ هٿن سان ٺاهيندا آهن!

منهنجو وطن ڪوڙو واعدو ناهي

اهو ته اهڙو وچن آهي

جيڪو مسڪرائيندو سوريءَ تي چڙهي ويندو آهي!

منهنجو وطن مداريءَ جو تماشو ناهي!

اهو محنت ڪش جي هٿن وانگر مقدس

۽ شڪ کان بالاتر آهي!!

ان ماءُ جي لولي آهي

جنهن جو پٽ قتل ڪيو وڃي

ان عورت جي نڪ جي ڦلي آهي

جنهن تي ڪارپ جو ڪوڙو الزام هنيو وڃي!

۽ ان يتيم ٻار جو ڳوڙهو آهي

جنهن کي ٻڌايو وڃي ته

”تنهنجي ماءُ حج تي وئي آهي“

منهنجو وطن ڪهڙو آهي؟

ان جو پتو شايد مون کي به ناهي

مون کي صرف ايترو معلوم آهي

ته منهنجي وطن جو نالو ”سنڌ“ آهي.

اها سنڌ جيڪا اياز جي شاعريءَ ۾ آهي

اها سنڌ جيڪا ڪارونجهر جي ڪوڪرا ڪندڙ مورن جي صدائن ۾ آهي!

اها سنڌ جيڪا سيوهڻ ويندي

ان پهاڙي موڙ تي آهي

جنهن کي ياد ڪندي حسن درس لکيو هو ته

”تون جا پاڻ پکيءَ جهڙي آن

لڪي شاهه صدر ۾ ملندينءَ

گونگي شام جبل ۾ گڏبئينءَ“

جيڪا رات جو دير سان ڀٽ شاهه تي وڄندڙ تنبورن جي تارن سان الجهي پوندي آهي!

جيڪا ڪينجهر جي ڪناري

چري چنڊ وانگر ان نوريءَ کي ڳولهيندي آهي

جنهن جو تماچي ڪڏهن به ڪو نه اچڻ جي لاءِ هليو ويو آهي!

منهنجي سنڌ مارئيءَ جي لوئي ناهي

پر ان جي جبر آڏو انڪار آهي

سسئيءَ جي فرياد ناهي

پر هن جي پيرن جو زخم آهي!

اها مومل جي بغاوت آهي

۽ اهو آخري جام آهي

جيڪو موکي پاڻ ڀري پيئي

۽ متارا ان جي لاش تي ماتم ڪندا رهن!

منهنجي سنڌ اهو ڳاڙهو ڪارپيٽ ناهي

جيڪو آمر حڪمرانن جي آمد وقت وڇايو ويندو آهي!

منهنجي سنڌ لاهوت جي طرف ويندڙ اها اداس واٽ آهي

جنهن کي ڏسي لطيف پنهنجيون روئيندڙ وايون لکيون هيون!!

منهنجي سنڌ سجاده نشين جي حجري ۾

ٿيندڙ مجري دوران هارجي پيل ولائيتي بوتل جو پيگ ناهي

اها ته ان مواليءَ جو سوٽو آهي

جنهن جي مرڪ کي ڏسي

دنيا جو سمورو ٺٺ

ٺڪر جي ٿانءَ وانگر ٽٽي ٽڪرا ٿي پوندو آهي!

تون مون کان منهنجي وطن جي باري ۾ پڇين ٿو؟

اچ اچي ڏس موهن جي دڙي تي

الوپ ٿيندڙ صبح جو آخري ستارو!!

۽ ٻڌ ان تڏ جي تنوار

جنهن کي سموري ماحول جي

وحشتناڪ خاموشي به ماٺ نه ڪرائي سگهندي آهي!!

منهنجو وطن حاسد ليکڪن جي انهن سازشن جو نالو ناهي

جيڪي هو قلم سان ڪندا آهن!!

منهنجو وطن ته هنجن جو اهو رسامو آهي

جنهن سبب هو ڏاڍو ڏور اڏامي ويندا آهن!!

ڪجهه لوڀين جون ڪاميابيون

منهنجو وطن ٿي نه ٿيون سگهن!!

منهنجو وطن ته هڪ اهڙي هار آهي

جنهن تان جاهلن جون هزارين جيتون گهوري سگهجن ٿيون!!

منهنجو وطن منزل ناهي

هڪ سفر آهي

هڪ اهڙي ڊگهي ياترا

جنهن جي لاءِ واٽ جو هر موڙ هرکي سوچيندو آهي

ڪاش! اها هڪ رات لاءِ ئي سهي

پر مون وٽ قيام ڪري!!

هڪ سنڌ انهن جي آهي

۽ ٻي سنڌ منهنجي آهي

هڪ وطن انهن جو آهي

۽ ٻيو وطن منهنجو آهي

هِن وطن ۽ هُن وطن جي وچ ۾

موجود فرق صرف اها اک ڏسي سگهي ٿي

جيڪا اک ان فرق کي سڃاڻي سگهي

جيڪو فرق ڪرسي ۽ قربانيءَ جي وچ ۾ آهي!

منهنجي سنڌ صدارت ناهي

منهنجي سنڌ شهادت آهي!

هن وقت رات لڙي آهي

هن وقت اسلام آباد ۾ گدڙ ڪوڪون ڪري رهيا آهن

۽ نئين ديريءَ جي نڀ تي خاموش چنڊ ڪنهن گهري سوچ ۾ گم آهي!

۽ مان سوچي رهيو آهيان

پنهنجي ان سنڌ تي

جنهن جون اکيون نئين ڄاول ٻار جي اکين جيان ٻوٽيل آهن!!


حڪومت ۽ عوام ۾ ويڇا وڌائڻ واريون سازشون ڪير پيو ڪري؟ ليکڪ : مرتضيٰ سيال

صورتحال اُن حد تائين سنگين ٿي وئي آهي جو ماڻهو بجليءَ جي بل جيترا پئسا نه هئڻ ڪري سخت مايوسيءَ جو شڪار ٿي خودڪشي ڪري رهيا آهن. فيصل آباد جي هڪ شخص اُن ڪري پاڻ کي باهه ڏئي ڇڏي جو وٽس بجليءَ جو بل ڀرڻ جيترا پئسا نه هئا. بجلي جا ڳرا بل ڀرڻ هاڻي ڪنهن جي به وس ۾ ناهي رهيو. اڃان ته بجلي جي اگهن ۾ 17 سيڪڙو واري واڌ عمل ۾ ناهي آئي، جيڪڏهن بجليءَ جا اگهه ٻيهر وڌيا ته ماڻهن جي اڪثريت کي بجليءَ جو بل ڀرڻ لاءِ زندگيءَ جي ٻين ضرورتن کي گهٽائڻو پوندو. ماڻهو يا ته ٻه ويلا ماني کائي سگهن ٿا يا بجلي جو بل ڀري سگهن ٿا، ڪو به شريف ماڻهو ٻئي ڪم گڏ نه ٿو ڪري سگهي. ملڪ ۾ اڳ ئي تمام گهڻي بيروزگاري آهي، ڪرپشن عروج تي آهي ۽ پورو نظام تباهه ٿي چڪو آهي. جيڪڏهن يوٽيلٽي چارجز ماڻهن جي پهچ کان مٿي هليا ويندا ته يقينن ڪرپشن ۽ چوريءَ ۾ به واڌارو ايندو ۽ سماج مان قانون جي رهيل سهيل حڪمراني به موڪلائي ويندي. نظام جي تبديلي وارو خواب ته تعبير ماڻي نه سگهيو پر قاعدن ۽ قانون جو ٿورو گهڻو نالو نشان به نه رهي ته پوءِ صورتحال ڇا بيهندي؟!

شين کي حقيقت پسندي ۽ ميرٽ جي بنياد تي ڏسڻ بجاءِ اڃان تائين ايڊهاڪ ازم وارين پاليسين تي عمل ٿي رهيو آهي. مسئلن ۽ چئلينجن کي منهن ڏيڻ توڙي ترقيءَ جي منزلن ڏانهن وڌڻ لاءِ ننڍي مدي وارين رٿابندين سان گڏوگڏ ڊگهي مدي واريون رٿابنديون به ڪيون وينديون آهن جيڪي مستقبل جي امڪاني مسئلن کي منهن ڏيڻ توڙي وڌيڪ سهولتون پيدا ڪرڻ لاءِ هونديون آهن. اها اسان جي نااهلي آهي جو اسين اُن وقت سوچڻ شروع ڪندا آهيون جڏهن مسئلا ڳچيءَ ۾ پوڻ شروع ٿيندا آهن. ناقص رٿابندي ۽ غلط پاليسين جو ئي نتيجو آهي جو دنيا ترقيءَ ڏانهن وڌي رهي آهي ۽ اسين مسئلن جي ڄار ۾ ڦاسندا پيا وڃون.

بجلي ڪونهي، پاڻي ڪونهي، امن امان ڪونهي، انصاف ڪونهي، سـُـک ڪونهي! عوام جي چونڊيل جمهوري حڪومت جي حڪمراني ۾ اهي شيون ميسر نه ٿيون ٿين ته ٻئي ڪهڙي دؤر ۾ ميسر ٿينديون!؟ ڪجهه ماڻهن جو خيال آهي ته “سـُـٺي حڪمراني نه هئڻ ڪري مسئلن مان نڪرڻ جو دڳ نه پيو ملي.” هڪڙن جو وري اهو خيال آهي ته “آمريتي قوتون سازشن ۾ مصروف آهن ۽ جمهوري حڪومت کي ناڪام ڪري پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ گهرن ٿيون.” سنجيدگي سان جائزو وٺبو ته ٻنهين ڳالهين ۾ وزن نظر ايندو. منهنجو خيال آهي هڪ ئي وقت ٻئي شيون معاملن کي سڌاري طرف وڃڻ نه ٿيون ڏين. آمريتي قوتن پاران سازشون به ٿي رهيون آهن ته ساڳي وقت سٺي حڪمراني جي به کوٽ نظر اچي رهي آهي. ملڪ ۾ جڏهن به جمهوري حڪومت قائم ٿي آهي ته غير جمهوري قوتن پنهنجا ڪات ڪهاڙا تيز ڪري جمهوريت جي ٻوٽي کي وڌڻ ويجهڻ ئي نه ڏنو آهي. پاڪستان جي سياسي تاريخ اسان جي سامهون آهي جنهن ۾ سازشن جا بدترين مثال موجود آهن. اهي سازشي ٽولا هينئر به سرگرم آهن پر سوال اهو آهي ته ڇا موجوده حڪومت انهن سازشن کان اڻڄاڻ آهي؟ ۽ جيڪڏهن اڻڄاڻ ناهي ته ڇا بهتر حڪمراني سان سازشي ٽولن سان منهن نه ٿو ڏئي سگهجي؟ آئون سمجهان ٿو ته قانون جي حڪمراني، ميرٽ، انصاف ۽ بهتر رٿابنديءَ سان ماڻهن جا مسئلا به حل ٿي سگهن ٿا ۽ سٺي حڪمراني به قائم ٿي سگهي ٿي. سازشن کي منهن ڏيڻ جو به اهو ئي سگهارو طريقو آهي. ڪنهن ڏاهي چيو هو ته “دشمن کان بدلي وٺڻ جو بهترين طريقو اهو آهي ته پنهنجن نيڪين ۾ واڌارو ڪريو.” جتي سازشون هـُـجن، جتي جمهوريت جي رستي ۾ رڪاوٽون کڙيون ڪرڻ جون ڪوششون ٿينديون هـُـجن، جتي عوام ۽ حڪومت ۾ ويڇا وڌائڻ لاءِ ڪم ٿيندو هـُـجي اُتي حڪومت کي وڌيڪ بهتر پاليسيون ٺاهڻ گهرجن، عوام جي بنيادي مسئلن کي ترجيحي بنيادن تي حل ڪري عوام جو اعتماد حاصل ڪرڻ جون ڪوششون ڪرڻ گهرجن ۽ قاعدن قانونن تي عمل ڪرائڻ لاءِ ميرٽ، ايمانداري ۽ اصولن کي اهميت ڏيڻ گهرجي. جڏهن ائين ٿيندو ته نه رڳو سازشون ناڪام ٿينديون پر جمهوريت جي ٻوٽي کي وڌڻ ويجهڻ لاءِ سازگار ماحول به ميسر ٿي سگهندو. عوام آزار ۾ هـُـجي، قانون تماشائي بڻيل هجي، ڪو به ڪنهن جو مسئلو حل ڪرڻ لاءِ تيار نه هجي، واعدا ۽ اعلان پنهنجي معنيٰ وڃائي ويهن ۽ غير يقيني واري صورتحال پيدا ٿي وڃي ته حڪومت ڪيئن هلندي ۽ جمهوريت جو سفر ڪيئن جاري رهي سگهندو!؟

ڪراچيءَ ۾ بجليءَ جي ڊگهي بريڪ ڊائون تي ڪراچي اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪارپوريشن (ڪي اِي ايس سي) خلاف جاچ ڪميٽي جيڪا رپورٽ ڏني آهي اُن ۾ ڪي اِي ايس سي انتظاميه کي تبديل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويئي آهي. بجلي جي حوالي سان سڄي پاڪستان ۾ جيڪا صورتحال ۽ انتظاميه جو جيڪو حال آهي اُهو ڪي اِي ايس سي انتظاميه کان مختلف ڪونهي. مافيا جو روپ اختيار ڪري ويل سڄي انتظاميه توڙي سسٽم کي تبديل ڪرڻ جي ضرورت آهي. بجلي وارا ماڻهن سان جيڪا جٺ ڪري رهيا آهن اها انسان دشمني جي انتها آهي، جائز ڪمن لاءِ به ماڻهن جي تذليل ڪئي وڃي ٿي، معمولي ڪمن لاءِ ٻه مهينا ماڻهن کي خوار خراب ٿيڻو پوي ٿو ماڻهن وٽ بي قاعدگين جا ڊاڪيومينٽري پروف موجود آهن پر ڪو به دانهون ٻـُـڌڻ ۽ ازالو ڪرڻ وارو ڪونهي. آفيسن جا ڌڪا کائيندڙ مسڪين ماڻهن چڙ ۾ اهو چوڻ شروع ڪيو آهي ته “جيڪڏهن هن جمهوري ۽ عوامي دؤر ۾ به اسان سان جٺيون ٿي رهيون آهن ته اهڙي جمهوريت کان اسان جي بس ڀلي آهي.” خبر ناهي ته حڪومتي ايوانن ۾ ويٺل حڪمرانن تائين اهي حقيقتون پهچن به ٿيون الائي نه پر هر نئون ڏينهن پاڻ سان نوان مسئلا کڻي نروار ٿئي ٿو. ماڻهن جي زندگي تمام ڏکي ٿي ويئي آهي ۽ رليف توڙي حالتن جي بهتري وارا سڀئي واعدا پنهنجو اثر وڃائي رهيا آهن.

اقتداري دنيا جي پـُـر آسائش ماحول ۾ ويٺل اسان جا اڳواڻ ڇا سوچي رهيا آهن سا ته خبر ناهي پر عوام جنهن انداز سان سوچڻ شروع ڪيو آهي اهو حڪومت جي حق ۾ بلڪل ناهي. نظام بدلائڻ وارو خواب ته پورو نه پيو ٿئي پر نظام وڌيڪ خراب ٿيندي نظر اچي رهيو آهي. هر جمهوريت پسند ماڻهو مايوس آهي ڇا لاءِ ته هن جمهوري حڪومت جي ناڪامي اسان سڀني جي ناڪامي هوندي. هينئر به جمهوريت مضبوط ٿي نه سگهي ۽ عوام کي رليف نه ملي سگهيو ته شايد اڳتي هلي وڌيڪ ڏکين حالتن کي منهن ڏيڻو پوندو. هونئن ته هميشه روايتي طور اهو چيو ويندو آهي ته “ملڪ نازڪ دؤر مان گذري رهيو آهي” پر هينئر واقعي ئي صورتحال ڏاڍي نازڪ آهي. انتظار ڊگهو ٿي ويو آهي ۽ رليف بجاءِ وڌيڪ بار عوام جو ساهه ڪڍي رهيو آهي. امتحاني صورتحال مان نڪرڻ لاءِ تمام وڏي دانشمندي ۽ تدبر جي ضرورت آهي. عوام مٿان وڌل ناقابل برداشت بار کي گهٽائي عوام جو اعتماد بحال ڪرڻ جي ضرورت آهي. جمهوريت جو مستقبل عوام جي اعتماد بحال ٿيڻ سان ئي مشروط آهي. خسارا پورا ڪرڻ لاءِ حڪومت پنهنجا اجايا خرچ گهٽائي ۽ ادارن جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائي. خسارا پورا ڪرڻ لاءِ عوام تي بار وجهڻ غلط ئي نه پر ناڪامي به تصور ڪيو ويندو. عوام سان ڪيل سڀئي واعدا پورا ڪيا وڃن ۽ قانون توڙي انصاف جي حڪمراني کي يقيني بڻائي سڀئي عوامي معاملا ميرٽ جي بنياد تي اُڪلايا وڃن. بجيٽ ۾ لڳايل ٽئڪسن تي ٻيهر غور ويچار ڪيو وڃي ۽ عوام جي حالتن کي نظر ۾ رکي فيصلا ڪيا وڃن. وڌايل تيل قيمتون واپس ورتيون وڃن. بجلي جا اگهه گهٽايا وڃن ۽ بجلي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ کي ختم ڪرڻ جا تڪڙا اپاءُ وٺي عوام کي آزار واري ڪيفيت مان ٻاهر ڪڍڻ کي يقيني بڻايو وڃي.


واپڊا جي بدمعاشين جو چيف جسٽس ڪڏهن نوٽيس وٺندو؟ ليکڪ : رزاق کٽي

پاڪستان ۾ واپڊا هن وقت اهڙو ادارو آهي، جنهن کي 24 ڪلاڪن دوران هر گذرندڙ گهڙي ۾ ڪوبه اهڙو لمحو ناهي، جنهن ۾ هن ملڪ جو عوام ياد نٿو ڪري. لفظ واپڊا اصل ۾ بجلي فراهم ڪندڙ اداري جي طور استعمال ٿئي ٿو، پر هاڻي ان جي جاءِ ڪمپنين ورتي آهي. جن ۾ حيسڪو، ڪيسڪو، فيسڪو وغيره وغيره شامل آهن. گذريل ڳچ مهينن کان هلندڙ لوڊشيڊنگ جو عذاب هاڻي عادت ۾ تبديل ٿي ويو آهي ۽ لوڊشيڊنگ جي طئه ٿيل وقتن تي ئي ماڻهو هاڻ پنهنجي روزاني جي ڪم ڪارن جا وهنوار وغيره طئي ڪري ٿو. جيڪڏهن بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپني، لوڊشيڊنگ جو شيڊول تبديل ڪري ڇڏي ته اوهان کي پنهنجا شيڊول تبديل ڪرڻا پوندا ۽ ان سڄي عمل دوران اوهان کي ڪيتري تڪليف مان گذرڻو پوندو. بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپني ان سان ٻڌل ناهي. جڏهن ته غير اعلانيا لوڊشيڊنگ ته انهي وهنوار ۾ اسان شامل ئي نٿا ڪريون.

بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپنيون جيئن ته بجلي وڪرو ڪندڙ ادارا آهن ۽ بجلي خريد ڪندڙ (صارف) هنن جا گراهڪ آهن. سڄي دنيا ۾ هڪ اصول اهو طئه ٿيل آهي ته جيڪو به واپار هجي اهو شفاف هجي ۽ جيترو وڏو خريدار هجي ان جي عزت به ايتري ئي وڌيڪ ٿيڻ گهرجي. ڇاڪاڻ ته وڌيڪ خريداري ڪندڙ گراهڪ مان نفعو وڌيڪ حاصل ٿيندو آهي. ان ڪري ان جي حيثيت به ٻين گراهڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهم ٿئي ٿي. پر هتي حساب ئي ابتو آهي. جنهن ماڻهو جي گهر يا دڪان تي ميٽر لڳل ناهي اهو آجو آهي. واهپيدار جي پريشاني شروع تڏهن ٿئي ٿي جڏهن هو ميٽر لڳائي هر مهيني بل ادا ڪري ٿو. بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپني جو رويو پنهنجي صارف سان چور ۽ پوليس وارو آهي، ڪنهن مهل اضافي ريڊنگ موڪلي پئسا وصول ڪيا وڃن ٿا، ڪنهن مهل کيس چور قرار ڏئي رقم وصول ڪئي وڃي ٿي. اسان وٽ 99 سيڪڙو صارف بجلي جي بل جي آمد وقت رڳو ان ڳالهه ۾ پريشان هوندا آهن ته بل ڪيترو آيو آهي، جنهن ۾ بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپني جو نمائندو اوهان جي گهر يا آفيس تي بجلي جو بل ڏئي وڃي ٿو ته ان وقت اوهان جي پهرين نظر بجلي جي بل جي تر ۾ درج ٿيل ان رقم ڏانهن ويندي آهي. جيڪا طئه ٿيل تاريخ تي جمع ڪرائڻي آهي. ان بعد اوهان مقرر ٿيل تاريخ تي بل جمع نه ٿيڻ جي صورت ۾ ڏنڊ واي رقم تي نظر ڊوڙايو ٿا. جيڪڏهن اوهان جو بل درست آيل آهي ته ٺيڪ ۽ جيڪڏهن اوور ريڊنگ ٿيل آهي ته ڄڻ اوهان لاءِ نئين پريشاني شروع ٿي وئي ۽ پوءِ آفيسن جا چڪر پيا هڻو. روز آفيس وارا نئون ڪوڙ هڻندا ۽ اوهان جو مسئلو حل نه ٿيندو. هاڻ جيئن ته بجلي خريد ڪرڻ جو دڪان هڪ آهي. ان ڪري اوهان وٽ ٻي ڪا واهه به ناهي. ماڻهو وڃي ته ڪيڏانهن وڃي.

زيادتين جو داستان رڳو اتي ئي ختم ٿي وڃي تڏهن به کڻي خلق خدا پنهنجي رب جو شڪر ادا ڪري. پر جيڪڏهن اوهان بجلي جو بل سامهون رکو ۽ پوءِ ويهي اندازو لڳايو ته بدمعاشي جي حالت ڇا آهي؟ شهرن ۾ ڪوبه اهڙو گهر ناهي، جتي ٽي وي ڏسڻ لاءِ ڪيبل سروس نه لڳل هجي ۽ هر مهيني ڪيبل آپريٽر اوهان کان 200 کان 300 رپيا مهينو ڪيبل في جي مد ۾ وصول ڪري ٿو. پر پاڪستان ٽيلي ويزن نه ڏسڻ جي في به واپڊا وارا هر مهيني 25 رپيا وصول ڪن ٿا، جڏهن ته ٻهراڙين ۾ گهرن اندر ڪيبل ته هڪ طرف 20 سيڪڙو ماڻهن وٽ ٽي وي به نه آهن، پر انهن کان به پي ٽي وي جي مد ۾ 25 رپيا في مهينو وصول ڪيو وڃي ٿو، جنهن مهل اوهان بجلي جو ڪنيڪشن لڳرايو ٿا. ان وقت رشوت کان علاوه سمورين شين جي رقم وصول ڪئي وڃي ٿي. پر اوهان جي بل ۾ هميشه ميٽر جو ڪرايو وصول ڪيو وڃي ٿو. ڪمرشل بلن ۾ انڪم ٽيڪس جي رقم سدائين وصول ڪئي وڃي ۽ 90 سيڪڙو ماڻهن جي اها رقم سالياني انڪم ٽيڪس ۾ ري فنڊ به نٿي ٿئي. ڇاڪاڻ ته اهي ماڻهو انڪم ٽيڪس جمع نٿا ڪرائين يا ان جي دائري ۾ نٿا اچن ۽ هاڻي اها خبر پئي آهي ته رهيل 10 سيڪڙو ماڻهن، جيڪي اها رقم ري فنڊ ڪرائيندا هئا انهن کي به واپس نه ٿيندي. نيلم جهلم سرچارج جو نئون ڊرامو شروع ڪيو ويو آهي. هن وقت منهنجي سامهون هڪ گهر جو ۽ هڪ آفيس جو بل پيل آهي، جنهن ۾ آفيس واري ڪنڪيشن تي نيلم جهلم سرچارج 7 رپيا 10 پئسا ۽ گهرواري ڪنيڪشن تي 30 رپيا 30 پئسا وصول ڪئي وئي آهي. جنرل سيلز ٽيڪس ۾ 218 رپيا ۽ اليڪٽرڪ سٽي ڊيوٽي ۾ 8 رپيا 69 پئسا وصول ڪيا ويا آهن. 303 يونٽن جي انهي بل ۾ بجلي جي ڪل رقم 1345 رپيا آهي. جڏهن ته بل جي رقم 1636 رپيا آهي. حيرت جهڙي ڳالهه اها آهي ته بل جي جمع ڪرائڻ جي آخري تاريخ 2 جولاءِ لکيل آهي. پر مقامي سب ڊويزن گذريل ٻن سالن کان نئون طريقو اختيار ڪيو آهي. هنن جي سب ڊويزن جا جيڪي به بل ايندا آهن ان تي هڪ ماڻهو آخري تاريخ مٿان مارڪر گهمائي ان کي ڊاهي ڇڏيندو آهي ۽ ٻيو ماڻهو تاريخ واري ٺپي ذريعي 4 کان 6 ڏينهن اڳ جي تاريخ هڻندو آهي ۽ هن بل تي 26 جون جي آخري تاريخ لکيل آهي. مهيني جي آخري تاريخ ۾ پگهاردار طبقي جا کيسا خالي هوندا آهن ۽ مارڪيٽ ۾ ڪاروبار گهٽ هوندو آهي، سڀني جي لين دين گهٽجي ويندي آهي. ان صورتحال ۾ ويچارا بجلي جا واهپيدار وڃن ته ڪيڏانهن وڃن. جڏهن ته بجلي جي مهانگي ٿيڻ وارو اشو اڃا ئي ڌار آهي. گذريل سال ساڳئي مهيني ۾ جيڪو بل آيو هو ان جي رقم 1216 رپيا آهي ۽ هن سال جيڪو بل آيو آهي ان جي رقم 1636 رپيا آهي. ملڪ جي لکين واهيپيدارن کان جنهن انداز ذريعي اربين رپيا بدمعاشي ڪري وصول ڪيا وڃن ٿا، ان جو ڪوبه حساب ڪتاب ناهي. ماڻهو وڃن ته ڪيڏانهن وڃن، جن ماڻهن جي اختيار هٿ وس آهي اهي هن ملڪ جو اهڙو رعايت يافته طبقو آهن جن لاءِ لوڊشيڊنگ ان ڪري به مسئلو ناهي ته جيڪڏهن بجلي ناهي ته جنريٽر هلن ٿا. بلن جي ادائگي هنن جو اشو ئي ناهي. ان ڪري هو لوڊشيڊنگ ۽ بلن جي ادائگي وارن ٻنهي عذابن کان آجا آهن.

ملڪ جو چيف جسٽس، جسٽس افتخار محمد چوڌري انهي عذاب جو پاڻ مرادو نوٽيس وٺي بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپنين جي چڱن مڙسن کي طلب ڪري گهٽ ۾ گهٽ ان ڳالهه جي ته پڇا ڪري ته هنن فراڊ ذريعي عوام کان ڪيتري رقم وصول ڪئي آهي؟

خالي سٽن جي خاموشي…. ليکڪ : نبيله

مون شروعاتي سٽن تي لکڻ جو سوچيو پئي پر جي شروعاتي سٽن تي ڪجهه به نه لکان، تڏهن به چئي ٿو سگهجي ته خالي سٽن جي خاموشي ئي منهنجي دل جي موسم جو تفصيلي اظهار آهي. خالي سٽون ئي منهنجي ڳالهين جي عڪاسي آهن، نقش آهن، چٽ آهن ۽ زريءَ جي ڪشيده ڪاري آهن. پر هينئر جنهن مهل جولاءِ جا جوڀن جي نشي ۾ چور ڏينهن ٽهڪي رهيا آهن ۽ پکي چهڪڻ بجاءِ سهڪي رهيا آهن ۽ اهڙي سانتيڪي منڊل ۾ رکي رکي سانت جي سيني ۾ خنجر جئين پري کان ايندڙ انهي سٽ جي آواز جو پڙاڏو ٿو اچي:

“ڇڏ نه خالي پنو ڪفن جهڙو”

اهو صرف مون کي ٿو لڳي، سانت ۾ ته ڪو آواز نه ٿو گونجي. اهو منهنجو تصور آهي، تصور جيڪو تنبورو آهي، جنهن جي تارن کي يادن جون آڱريون وڄائن ٿيون ۽ ڪو عڪس تارن مان سرن جي صورت ۾ نڪري فضا ۾ تحليل ٿي وڃي ٿو ۽ رات جي ستارن ۾ ٽمڪڻ ٿو لڳي.

اکيون آگم جي اُميد کڻي اُڀ جي ڪينواس ۾ وڃي اٽڪيون آهن، اُڀ جي ڪينواس تي ڪنهن ڪنهن مهل مصوري ٿي ڏسجي، مصوري جيڪا روئي ته روئي به سگهي ٿي. روئي ته وسڪار ٿي وڃي، کلي ته کنوڻ ٿي وڃي ۽ گجگوڙ انهي مصوري جون اوڇنگارون ٿي لڳي! مون چوڻ چاهيو هو…. ڪجهه ٻڌائڻ چاهيو هو.. پر اهي سڀ ڳالهيون ذهن مان فرار ٿي چڪيون هيون جيڪي مون ٻڌائڻ ٿي چاهيون.

ائين ئي ٿيندو آهي ڪڏهن ڪڏهن ڪيئي ڳالهيون، خيال، سوچون، سوال، يادون، ملال ذهن ۾ گڏ ٿي ويندا آهن ۽ پوءِ ڪي شيون ڀانئيندي فرار ٿي وينديون آهن ۽ اهڙي ڳالهه جي ايف آءِ آر ڪنهن تي ۽ ڪٿي ڪٽرائي به ته نه ٿي سگهجي نه!؟

يادن جي آڪاش تي تارا تارا ڳالهيون پکڙجي ويون آهن، مون کي دل جو ننڍڙو انگل ياد آيو آهي، دل ننڍڙا ننڍڙا عجيب انگل ٿي ڪري، ڪڏهن ڪڏهن دل به! دل به ڪو دادلو ٻار آهي ۽ دادلا ٻار دڙڪن تي دهلجي ويندا آهن، هيسجي ويندا آهن ۽ اهڙين ڳالهين تي مون دل کي ڪڏهن به دڙڪا ناهن ڏنا. دل منهنجي دوست آهي، سچ به ته روح ۾ رهيل ننڍڙو ٻار (منهنجو بچپنو) مون کي وڏو ٿيڻ ئي نه ٿو ڏئي!! “مان ماضي ۾ ئي جيئان ٿي. ماضي جو مستقبل آهي”. مون کي ياد آهي، دل کي خبر آهي.

“جستجو ڪيڏي ڪيئي مون دل مگر

درد جي درگاهه ۾ گم ٿي وئي”.

“ هاڻي مون دل کي ڌيرج جي ڌاڳي ۾ هي ڳالهه پروئي ڏيڻ جو سوچيو آهي. دل! جيڪي ننڍا ننڍا انگل پورا نه ٿين پوءِ اهي به وڏا لڳندا آهن. پهاڙن جيڏا، پهاڙ جن جا پنڌ اوکا هوندا آهن، اهڙا پنڌ تنهنجي منهنجي وس جي ڳالهه ناهن ۽ گهڻن جي وس جي ڳالهه ناهن!!

ڪڏهن ڪڏهن مون کي هڪ ڪانٽيڪٽ نمبر سـُـجهندو آهي، جتان ڳالهين جي هڙن مان بارش جون هوائون اينديون آهن. هن دفعي مون محسوس ڪيو ڳالهين جي هڙن ۾ سانجهين جون صدائون هيون، ڪانٽيڪٽ جي انهي ذريعي “بارش جي هوا جهڙين ڳالهين جون هڙون” ڳڙڪائي کاڌيون ۽ مون تائين بس “سانجهي جي صدا” جهڙي ماٺ پهتي. مون ڪجهه سمجهيو، ڪجهه نه سمجهيو! مايوسي هاڻا اهي پل ياد آيا جڏهن هڪ دلداري جي آڱر سنئين گس جو ڏس ڏيندي چيو هو: اُٿ تنهنجي ئي مستقبل وارن ڪلهن تي تنهنجي وڏن جي ماضي جو بار اچڻو آهي. اُٿ توکي حال جي رستن تان هلي اڻ ڏٺي مستقبل ڏي هلڻو آهي. پنهنجي ڌيان جي پرين کي ماڻهن جي انهن ڳالهين وٽان هٽائي ڇڏ جيڪي تنهنجي ارادي جي پيرن ۾ ڏانوڻ بڻجن. ٻڌايو مون کي جيئڻ لاءِ جڳ ملن، تڏهن به انهي احسان جو بدلو چڪائي سگهبو مون کان؟

مون سوچيو آهي رات جي پڌر تي جڏهن چنڊ پرنور پتيون نڇاور ڪندو، سوچن جي رٿ تي چڙهي محبت جي مڌو شالا وادين جي سير تي وڃبو، جتي ديس جي درد تي اجرڪن جون اکيون رت ناهن ڳاڙينديون، جتي ديس جا جهنڊا سيس نماڻي ويچارن ۾ وڪوڙيل نه هوندا ۽ جتي لهو ڳاڙيندڙ اخبارون نه هونديون. پريم جون پچارون هونديون، خبرون هونديون کـِـل خوشي جون!! دلين ۾ پريم ريت رائج هئڻ گهرجي. ڪو تيلي ٻاري دل تي رکي دل کي دُکائي ته ڀلي دُکائي، پر چپن جون مرڪون ميرانجهڙيون نه ٿيڻ گهرجن، رَت جي رشتن ۾ ڏارون نه پوڻ گهرجن، ڏک سک جا هي روحاني رشتا نه ڇڄڻ گهرجن. سهپ، ساڃاهه ۽ سڪ هٿان نه وڃي شل.