• </* Theme Name: Twenty Ten Theme URI: http://wordpress.org/ Description: The 2010 theme for WordPress is stylish, customizable, simple, and readable -- make it yours with a custom menu, header image, and background. Twenty Ten supports six widgetized areas (two in the sidebar, four in the footer) and featured images (thumbnails for gallery posts and custom header images for posts and pages). It includes stylesheets for print and the admin Visual Editor, special styles for posts in the "Asides" and "Gallery" categories, and has an optional one-column page template that removes the sidebar. Author: the WordPress team Version: 1.3 License: GNU General Public License License URI: license.txt Tags: black, blue, white, two-columns, fixed-width, custom-header, custom-background, threaded-comments, sticky-post, translation-ready, microformats, rtl-language-support, editor-style, custom-menu */ /* =Reset default browser CSS. Based on work by Eric Meyer: http://meyerweb.com/eric/tools/css/reset/index.html -------------------------------------------------------------- */ html, body, div, span, applet, object, iframe, h1, h2, h3, h4, h5, h6, p, blockquote, pre, a, abbr, acronym, address, big, cite, code, del, dfn, em, font, img, ins, kbd, q, s, samp, small, strike, strong, sub, sup, tt, var, b, u, i, center, dl, dt, dd, ol, ul, li, fieldset, form, label, legend, table, caption, tbody, tfoot, thead, tr, th, td { background: transparent; border: 0; margin: 0; padding: 0; vertical-align: baseline; } body { line-height: 1; } h1, h2, h3, h4, h5, h6 { clear: both; font-weight: normal; } ol, ul { list-style: none; } blockquote { quotes: none; } blockquote:before, blockquote:after { content: ''; content: none; } del { text-decoration: line-through; } /* tables still need 'cellspacing="0"' in the markup */ table { border-collapse: collapse; border-spacing: 0; } a img { border: none; } /* =Layout -------------------------------------------------------------- */ /* LAYOUT: Two columns DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: left; margin: 0 -240px 0 0; width: 100%; } #content { margin: 0 280px 0 20px; } #primary, #secondary { float: right; overflow: hidden; width: 220px; } #secondary { clear: right; } #footer { clear: both; width: 100%; } /* LAYOUT: One column, no sidebar DESCRIPTION: One centered column with no sidebar */ .one-column #content { margin: 0 auto; width: 640px; } /* LAYOUT: Full width, no sidebar DESCRIPTION: Full width content with no sidebar; used for attachment pages */ .single-attachment #content { margin: 0 auto; width: 900px; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url { font-family: MB Khursheed, Georgia, "Bitstream Charter", serif; } h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, .wp-caption-text { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } pre { font-family: MB Khursheed, "Courier 10 Pitch", Courier, monospace; } code { font-family: MB Khursheed, Monaco, Consolas, "Andale Mono", "DejaVu Sans Mono", monospace; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #access .menu-header, div.menu, #colophon, #branding, #main, #wrapper { margin: 0 auto; width: 940px; } #wrapper { background: #fff; margin-top: 20px; padding: 0 20px; } /* Structure the footer area */ #footer-widget-area { overflow: hidden; } #footer-widget-area .widget-area { float: left; margin-right: 20px; width: 220px; } #footer-widget-area #fourth { margin-right: 0; } #site-info { float: left; font-size: 14px; font-weight: bold; width: 700px; } #site-generator { float: right; width: 220px; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Main global 'theme' and typographic styles */ body { background: #f1f1f1; } body, input, textarea { color: #666; font-size: 12px; line-height: 18px; } hr { background-color: #e7e7e7; border: 0; clear: both; height: 1px; margin-bottom: 18px; } /* Text elements */ p { margin-bottom: 18px; text-align:justify; } ul { list-style: square; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol { list-style: decimal; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol ol { list-style: upper-alpha; } ol ol ol { list-style: lower-roman; } ol ol ol ol { list-style: lower-alpha; } ul ul, ol ol, ul ol, ol ul { margin-bottom: 0; } dl { margin: 0 0 24px 0; } dt { font-weight: bold; } dd { margin-bottom: 18px; } strong { font-weight: bold; } cite, em, i { font-style: italic; } big { font-size: 131.25%; } ins { background: #ffc; text-decoration: none; } blockquote { font-style: italic; padding: 0 3em; } blockquote cite, blockquote em, blockquote i { font-style: normal; } pre { background: #f7f7f7; color: #222; line-height: 18px; margin-bottom: 18px; overflow: auto; padding: 1.5em; } abbr, acronym { border-bottom: 1px dotted #666; cursor: help; } sup, sub { height: 0; line-height: 1; position: relative; vertical-align: baseline; } sup { bottom: 1ex; } sub { top: .5ex; } input[type="text"], textarea { background: #f9f9f9; border: 1px solid #ccc; box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -moz-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -webkit-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); padding: 2px; } a:link { color: #0066cc; } a:visited { color: #743399; } a:active, a:hover { color: #ff4b33; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { position: absolute; left: -9000px; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #header { padding: 30px 0 0 0; } #site-title { float: left; font-size: 30px; line-height: 36px; margin: 0 0 18px 0; width: 700px; } #site-title a { color: #000; font-weight: bold; text-decoration: none; } #site-description { clear: right; float: right; font-style: italic; margin: 15px 0 18px 0; width: 220px; } /* This is the custom header image */ #branding img { border-top: 4px solid #000; border-bottom: 1px solid #000; display: block; float: left; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { background: #000; display: block; float: left; margin: 0 auto; width: 940px; } #access .menu-header, div.menu { font-size: 13px; margin-left: 12px; width: 928px; } #access .menu-header ul, div.menu ul { list-style: none; margin: 0; } #access .menu-header li, div.menu li { float: left; position: relative; } #access a { color: #aaa; display: block; line-height: 38px; padding: 0 10px; text-decoration: none; } #access ul ul { box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -moz-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -webkit-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); display: none; position: absolute; top: 38px; left: 0; float: left; width: 180px; z-index: 99999; } #access ul ul li { min-width: 180px; } #access ul ul ul { left: 100%; top: 0; } #access ul ul a { background: #333; line-height: 1em; padding: 10px; width: 160px; height: auto; } #access li:hover > a, #access ul ul :hover > a { background: #333; color: #fff; } #access ul li:hover > ul { display: block; } #access ul li.current_page_item > a, #access ul li.current-menu-ancestor > a, #access ul li.current-menu-item > a, #access ul li.current-menu-parent > a { color: #fff; } * html #access ul li.current_page_item a, * html #access ul li.current-menu-ancestor a, * html #access ul li.current-menu-item a, * html #access ul li.current-menu-parent a, * html #access ul li a:hover { color: #fff; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #main { clear: both; overflow: hidden; padding: 40px 0 0 0; } #content { margin-bottom: 36px; } #content, #content input, #content textarea { color: #333; font-size: 16px; line-height: 24px; } #content p, #content ul, #content ol, #content dd, #content pre, #content hr { margin-bottom: 24px; } #content ul ul, #content ol ol, #content ul ol, #content ol ul { margin-bottom: 0; } #content pre, #content kbd, #content tt, #content var { font-size: 15px; line-height: 21px; } #content code { font-size: 13px; } #content dt, #content th { color: #000; } #content h1, #content h2, #content h3, #content h4, #content h5, #content h6 { color: #000; line-height: 1.5em; margin: 0 0 20px 0; } #content table { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 -1px 24px 0; text-align: left; width: 100%; } #content tr th, #content thead th { color: #888; font-size: 12px; font-weight: bold; line-height: 18px; padding: 9px 24px; } #content tr td { border-top: 1px solid #e7e7e7; padding: 6px 24px; } #content tr.odd td { background: #f2f7fc; } .hentry { margin: 0 0 48px 0; } .home .sticky { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; margin-left: -20px; margin-right: -20px; padding: 18px 20px; } .single .hentry { margin: 0 0 36px 0; } .page-title { color: #000; font-size: 14px; font-weight: bold; margin: 0 0 36px 0; } .page-title span { color: #333; font-size: 16px; font-style: italic; font-weight: normal; } .page-title a:link, .page-title a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .page-title a:active, .page-title a:hover { color: #ff4b33; } #content .entry-title { color: #000; font-size: 21px; font-weight: bold; line-height: 1.3em; margin-bottom: 0; } .entry-title a:link, .entry-title a:visited { color: #000; text-decoration: none; } .entry-title a:active, .entry-title a:hover { color: #ff4b33; } .entry-meta { color: #888; font-size: 12px; } .entry-meta abbr, .entry-utility abbr { border: none; } .entry-meta abbr:hover, .entry-utility abbr:hover { border-bottom: 1px dotted #666; } .entry-content, .entry-summary { clear: both; padding: 12px 0 0 0; } #content .entry-summary p:last-child { margin-bottom: 12px; } .entry-content fieldset { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 0 24px 0; padding: 24px; } .entry-content fieldset legend { background: #fff; color: #000; font-weight: bold; padding: 0 24px; } .entry-content input { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-right: 24px; } .entry-content label { color: #888; font-size: 12px; } .entry-content select { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content sup, .entry-content sub { font-size: 10px; } .entry-content blockquote.left { float: left; margin-left: 0; margin-right: 24px; text-align: right; width: 33%; } .entry-content blockquote.right { float: right; margin-left: 24px; margin-right: 0; text-align: left; width: 33%; } .page-link { clear: both; color: #000; font-weight: bold; margin: 0 0 22px 0; word-spacing: 0.5em; } .page-link a:link, .page-link a:visited { background: #f1f1f1; color: #333; font-weight: normal; padding: 0.5em 0.75em; text-decoration: none; } .home .sticky .page-link a { background: #d9e8f7; } .page-link a:active, .page-link a:hover { color: #ff4b33; } body.page .edit-link { clear: both; display: block; } #entry-author-info { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; clear: both; font-size: 14px; line-height: 20px; margin: 24px 0; overflow: hidden; padding: 18px 20px; } #entry-author-info #author-avatar { background: #fff; border: 1px solid #e7e7e7; float: left; height: 60px; margin: 0 -104px 0 0; padding: 11px; } #entry-author-info #author-description { float: left; margin: 0 0 0 104px; } #entry-author-info h2 { color: #000; font-size: 100%; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } .entry-utility { clear: both; color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } .entry-meta a, .entry-utility a { color: #888; } .entry-meta a:hover, .entry-utility a:hover { color: #ff4b33; } #content .video-player { padding: 0; } /* =Asides -------------------------------------------------------------- */ .home #content .format-aside p, .home #content .category-asides p { font-size: 14px; line-height: 20px; margin-bottom: 10px; margin-top: 0; } .home .hentry.format-aside, .home .hentry.category-asides { padding: 0; } .home #content .format-aside .entry-content, .home #content .category-asides .entry-content { padding-top: 0; } /* =Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .format-gallery .size-thumbnail img, .category-gallery .size-thumbnail img { border: 10px solid #f1f1f1; margin-bottom: 0; } .format-gallery .gallery-thumb, .category-gallery .gallery-thumb { float: left; margin-right: 20px; margin-top: -4px; } .home #content .format-gallery .entry-utility, .home #content .category-gallery .entry-utility { padding-top: 4px; } /* =Attachment pages -------------------------------------------------------------- */ .attachment .entry-content .entry-caption { font-size: 140%; margin-top: 24px; } .attachment .entry-content .nav-previous a:before { content: '\21900a0'; } .attachment .entry-content .nav-next a:after { content: '0a0\2192'; } /* =Images -------------------------------------------------------------- */ /* Resize images to fit the main content area. - Applies only to images uploaded via WordPress by targeting size-* classes. - Other images will be left alone. Use "size-auto" class to apply to other images. */ img.size-auto, img.size-full, img.size-large, img.size-medium, .attachment img { max-width: 100%; /* When images are too wide for containing element, force them to fit. */ height: auto; /* Override height to match resized width for correct aspect ratio. */ } .alignleft, img.alignleft { display: inline; float: left; margin-right: 24px; margin-top: 4px; } .alignright, img.alignright { display: inline; float: right; margin-left: 24px; margin-top: 4px; } .aligncenter, img.aligncenter { clear: both; display: block; margin-left: auto; margin-right: auto; } img.alignleft, img.alignright, img.aligncenter { margin-bottom: 12px; } .wp-caption { background: #f1f1f1; line-height: 18px; margin-bottom: 20px; max-width: 632px !important; /* prevent too-wide images from breaking layout */ padding: 4px; text-align: center; } .wp-caption img { margin: 5px 5px 0; } .wp-caption p.wp-caption-text { color: #888; font-size: 12px; margin: 5px; } .wp-smiley { margin: 0; } .gallery { margin: 0 auto 18px; } .gallery .gallery-item { float: left; margin-top: 0; text-align: center; width: 33%; } .gallery-columns-2 .gallery-item { width: 50%; } .gallery-columns-4 .gallery-item { width: 25%; } .gallery img { border: 2px solid #cfcfcf; } .gallery-columns-2 .attachment-medium { max-width: 92%; height: auto; } .gallery-columns-4 .attachment-thumbnail { max-width: 84%; height: auto; } .gallery .gallery-caption { color: #888; font-size: 12px; margin: 0 0 12px; } .gallery dl { margin: 0; } .gallery img { border: 10px solid #f1f1f1; } .gallery br+br { display: none; } #content .attachment img {/* single attachment images should be centered */ display: block; margin: 0 auto; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .navigation { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; overflow: hidden; } .navigation a:link, .navigation a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .navigation a:active, .navigation a:hover { color: #ff4b33; } .nav-previous { float: left; width: 50%; } .nav-next { float: right; text-align: right; width: 50%; } #nav-above { margin: 0 0 18px 0; } #nav-above { display: none; } .paged #nav-above, .single #nav-above { display: block; } #nav-below { margin: -18px 0 0 0; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ #comments { clear: both; } #comments .navigation { padding: 0 0 18px 0; } h3#comments-title, h3#reply-title { color: #000; font-size: 20px; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } h3#comments-title { padding: 24px 0; } .commentlist { list-style: none; margin: 0; } .commentlist li.comment { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; line-height: 24px; margin: 0 0 24px 0; padding: 0 0 0 56px; position: relative; } .commentlist li:last-child { border-bottom: none; margin-bottom: 0; } #comments .comment-body ul, #comments .comment-body ol { margin-bottom: 18px; } #comments .comment-body p:last-child { margin-bottom: 6px; } #comments .comment-body blockquote p:last-child { margin-bottom: 24px; } .commentlist ol { list-style: decimal; } .commentlist .avatar { position: absolute; top: 4px; left: 0; } .comment-author { } .comment-author cite { color: #000; font-style: normal; font-weight: bold; } .comment-author .says { font-style: italic; } .comment-meta { font-size: 12px; margin: 0 0 18px 0; } .comment-meta a:link, .comment-meta a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .comment-meta a:active, .comment-meta a:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .even { } .commentlist .bypostauthor { } .reply { font-size: 12px; padding: 0 0 24px 0; } .reply a, a.comment-edit-link { color: #888; } .reply a:hover, a.comment-edit-link:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .children { list-style: none; margin: 0; } .commentlist .children li { border: none; margin: 0; } .nopassword, .nocomments { display: none; } #comments .pingback { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; margin-bottom: 18px; padding-bottom: 18px; } .commentlist li.comment+li.pingback { margin-top: -6px; } #comments .pingback p { color: #888; display: block; font-size: 12px; line-height: 18px; margin: 0; } #comments .pingback .url { font-size: 13px; font-style: italic; } /* Comments form */ input[type=submit] { color: #333; } #respond { border-top: 1px solid #e7e7e7; margin: 24px 0; overflow: hidden; position: relative; } #respond p { margin: 0; } #respond .comment-notes { margin-bottom: 1em; } .form-allowed-tags { line-height: 1em; } .children #respond { margin: 0 48px 0 0; } h3#reply-title { margin: 18px 0; } #comments-list #respond { margin: 0 0 18px 0; } #comments-list ul #respond { margin: 0; } #cancel-comment-reply-link { font-size: 12px; font-weight: normal; line-height: 18px; } #respond .required { color: #ff4b33; font-weight: bold; } #respond label { color: #888; font-size: 12px; } #respond input { margin: 0 0 9px; width: 98%; } #respond textarea { width: 98%; } #respond .form-allowed-tags { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } #respond .form-allowed-tags code { font-size: 11px; } #respond .form-submit { margin: 12px 0; } #respond .form-submit input { font-size: 14px; width: auto; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { list-style: none; margin-left: 0; } .widget-area ul ul { list-style: square; margin-left: 1.3em; } .widget-area select { max-width: 100%; } .widget_search #s {/* This keeps the search inputs in line */ width: 60%; } .widget_search label { display: none; } .widget-container { margin: 0 0 18px 0; } .widget-title { color: #222; font-weight: bold; } .widget-area a:link, .widget-area a:visited { text-decoration: none; } .widget-area a:active, .widget-area a:hover { text-decoration: underline; } .widget-area .entry-meta { font-size: 11px; } #wp_tag_cloud div { line-height: 1.6em; } #wp-calendar { width: 100%; } #wp-calendar caption { color: #222; font-size: 14px; font-weight: bold; padding-bottom: 4px; text-align: left; } #wp-calendar thead { font-size: 11px; } #wp-calendar thead th { } #wp-calendar tbody { color: #aaa; } #wp-calendar tbody td { background: #f5f5f5; border: 1px solid #fff; padding: 3px 0 2px; text-align: center; } #wp-calendar tbody .pad { background: none; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: right; } .widget_rss a.rsswidget { color: #000; } .widget_rss a.rsswidget:hover { color: #ff4b33; } .widget_rss .widget-title img { width: 11px; height: 11px; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-left: 0; padding: 0 20px 0 0; } #main .widget-area ul ul { border: none; margin-left: 1.3em; padding: 0; } #primary { } #secondary { } /* Footer widget areas */ #footer-widget-area { } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #footer { margin-bottom: 20px; } #colophon { border-top: 4px solid #000; margin-top: -4px; overflow: hidden; padding: 18px 0; } #site-info { font-weight: bold; } #site-info a { color: #000; text-decoration: none; } #site-generator { font-style: italic; position: relative; } #site-generator a { background: url(images/wordpress.png) center left no-repeat; color: #666; display: inline-block; line-height: 16px; padding-left: 20px; text-decoration: none; } #site-generator a:hover { text-decoration: underline; } img#wpstats { display: block; margin: 0 auto 10px; } /* =Mobile Safari ( iPad, iPhone and iPod Touch ) -------------------------------------------------------------- */ pre { -webkit-text-size-adjust: 140%; } code { -webkit-text-size-adjust: 160%; } #access, .entry-meta, .entry-utility, .navigation, .widget-area { -webkit-text-size-adjust: 120%; } #site-description { -webkit-text-size-adjust: none; } /* =Print Style -------------------------------------------------------------- */ @media print { body { background: none !important; } #wrapper { clear: both !important; display: block !important; float: none !important; position: relative !important; } #header { border-bottom: 2pt solid #000; padding-bottom: 18pt; } #colophon { border-top: 2pt solid #000; } #site-title, #site-description { float: none; line-height: 1.4em; margin: 0; padding: 0; } #site-title { font-size: 13pt; } .entry-content { font-size: 14pt; line-height: 1.6em; } .entry-title { font-size: 21pt; } #access, #branding img, #respond, .comment-edit-link, .edit-link, .navigation, .page-link, .widget-area { display: none !important; } #container, #header, #footer { margin: 0; width: 100%; } #content, .one-column #content { margin: 24pt 0 0; width: 100%; } .wp-caption p { font-size: 11pt; } #site-info, #site-generator { float: none; width: auto; } #colophon { width: auto; } img#wpstats { display: none; } #site-generator a { margin: 0; padding: 0; } #entry-author-info { border: 1px solid #e7e7e7; } #main { display: inline; } .home .sticky { border: none; } } /* Theme Name: Twenty Ten */ /* RTL Basics */ body { direction:rtl; unicode-bidi:embed; } /* LAYOUT: Two-Column (Right) DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: right; margin: 0 0 0 -240px; } #content { margin: 0 20px 36px 280px; } #primary, #secondary { float: left; } #secondary { clear: left; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url, h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, Arial, Tahoma, sans-serif; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #footer-widget-area .widget-area { float: right; margin-left: 20px; margin-right: 0; } #footer-widget-area #fourth { margin-left: 0; } #site-info { float: right; } #site-generator { float: left; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Text elements */ ul, ol { margin: 0 1.5em 18px 0; } blockquote { font-style: normal; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { left: auto; text-indent:-9000px; overflow:hidden; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #site-title { float: right; } #site-description { clear: left; float: left; font-style: normal; } #branding img { float: right; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { float:right; } #access .menu-header, div.menu { margin-right: 12px; margin-left: 0; } #access .menu-header li, div.menu li{ float:right; } #access ul ul { left:auto; right:0; float:right; } #access ul ul ul { left:auto; right:100%; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #content table { text-align: right; margin: 0 0 24px -1px; } .page-title span { font-style:normal; } .entry-title, .entry-meta { clear: right; float: right; margin-left: 68px; margin-right: 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-left: 24px; margin-right:0; } .entry-content blockquote.left { float: right; margin-right: 0; margin-left: 24px; text-align: left; } .entry-content blockquote.right { float: left; margin-right: 24px; margin-left: 0; text-align: right; } #entry-author-info #author-avatar { float: right; margin: 0 0 0 -104px; } #entry-author-info #author-description { float: right; margin: 0 104px 0 0; } /* Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .category-gallery .gallery-thumb { float: right; margin-left:20px; margin-right:0; } /* Images -------------------------------------------------------------- */ #content .gallery .gallery-caption { margin-right: 0; } #content .gallery .gallery-item { float: right; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .nav-previous { float: right; } .nav-next { float: left; text-align:left; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ .commentlist li.comment { padding: 0 56px 0 0; } .commentlist .avatar { right: 0; left: auto; } .comment-author .says, #comments .pingback .url { font-style: normal; } /* Comments form */ .children #respond { margin: 0 0 0 48px; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { margin-right: 0; } .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } #wp-calendar caption { text-align: right; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: left; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-right: 0; padding: 0 0 0 20px; } #main .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #site-generator { font-style:normal; } #site-generator a { background-position: right center; padding-right: 20px; padding-left: 0; } .wordpress-hit-counter {direction:ltr;}
  • هڪ ڏينهن اسلاميه ڪاليج سکر جي اسٽاف روم ۾ ويٺي ويٺي سائين امير گل ڪٽوهر چيو ته اخبارن ۾ ڪالم ته ڏاڍا سٺا ٿا اچن پر ڪجھ عرصي کانپوءِ انهن جو نالو نشان نٿو ملي. پڇيومانس ته انٽرنيٽ تي به نٿا ملن . چيائين اتي به وڌ ۾ وڌ هفتي کان پراڻا نٿا ملن. بس اها ڳاله هئي هي بلاگ ٺاهڻ جي. _____ دعاگو : احمد علي مڱريو Website: ahmed.mangrio.com Email: ahmed@mangrio.com
  • صفحا

  • آرڪائوز

  • تازا ليک

  • تازا رايا

    وساريان نه وسرن (5) ڊي سي هاءِ… تي Mohammad Khan Sial
    ڪاوش هائيڊ پارڪ تي heman kumar
    سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک… تي jamila abbassi
    سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک… تي سنڌي ٻولي قومي ٻولي…
    تازي بجيٽ ۽ پسماندگي جي ڏانوڻن… تي Rehman Memon
    هر ڳالهه جي هڪڙي موسم آهي! ليک… تي Munwar ali
    ڏاکڻي پنجاب ۾ دهشتگردن خلاف ام… تي ALLAHDINO BABBAR
    This blog is no more upda… تي Dr Sameena Afghan
    تبديلي ئي آپشن هجڻ گهرجي! ليکڪ… تي Dr Sameena Afghan
    سنڌ مان هندو آبادي جي لڏ پلاڻ… تي Qasim Ali shah
    ايف-آءِ-آر ڪٿي داخل ڪرائجي؟ لي… تي Sunita
    سال 1954 کان وٺي… ليکڪ :… تي Abrar Ali Katpar
    چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب… تي Bilal jan
    چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب… تي Bilal jan
    سنڌ ۾ ايڏي پير پرستي ڇو… تي muntazer soomro
  • بلاگ ڏٺو ويو

    • 18,323 دفعا

ڪهڙي سنڌ…….! ليکڪ : عمر قاضي

ڪنهن دوست مهڻي نما صلاح ڏيندي چيو ته، ”اوهان ته سنڌ کي وساري ويٺا آهيو. سنڌ تي ڪجهه لکو!“

۽ مون بلڪل بيخياليءَ مان پڇيو ته ”ڪهڙي سنڌ؟“

ان وقت منهنجي ذهن ۾ ڪجهه به ڪو نه هو. پر هاڻي جڏهن رات لڙيءَ وقت لکڻ ويٺو آهيان ته پنهنجي سوال تي سوچي رهيو آهيان ۽ مون کي ياد اچي رهيو آهي، اهو خليل جبران، جنهن جي آڏو ڪجهه اهڙو ئي سوال آيو هو، تڏهن ئي ته هن لکيو هو ته:

”لبنان هڪ ناهي

لبنان ٻه آهن!

هڪ لبنان اوهان جو آهي

۽ ٻيو لبنان منهنجو آهي.

اوهان جو لبنان هڪ منجهيل مامرو آهي

۽ منهنجو لبنان پاڪيزه حسن جي سادي حقيقت!

اوهان جو لبنان اوڀر ۽ اولهه جي ماڻهن جي ورڇ آهي

منهنجو لبنان پکين جو اهو وڳر آهي

جيڪي ان وقت آسمان ۾ نظر ايندا آهن

جڏهن ڌنار پنهنجا ڌڻ ڪاهي چراگاهن ڏانهن ويندا آهن

يا جڏهن هو سج لٿي مهل واپس ايندا آهن!

ڇا اوهان ۾ اهو چوڻ جي جرئت آهي ته

منهنجي زندگي منهنجي وطن جي رڳن ۾ رت جو ڦڙو هئي

ان جي اکين جو ڳوڙهو هئي،

ان جي چپن جي مرڪ هئي!“

مان يقين سان ته نه ٿو چئي سگهان پر مون کي پڪو شڪ آهي ته جڏهن مون ”ڪهڙي سنڌ؟“ چيو ته ان مهل منهنجي تحت الشعور ۾ جبران جي ان لکڻيءَ جو اڻچٽو ئي سهي پر هڪ عڪس هو.

ساڳي طرح مان جڏهن هاڻي سوچي رهيو آهيان تڏهن مون کي محسوس ٿي رهيو آهي ته نه رڳو جبران کي پر هر حساس ۽ تخليقي انسان کي اهو محسوس ٿيندو رهندو آهي ته هن جو وطن اهو ناهي،

جنهن وطن جون ڳالهيون ويڪائو سياستدان ڪندا آهن.

جنهن وطن تي نااهل حڪمران حڪومتون ڪندا آهن.

جنهن وطن جا ماڻهو پنهنجي هم وطنن جو خون هاريندا آهن.

عورتن جو ڳچيون وڍيندا آهن ۽ پکين کي بندوقن جون گوليون هڻي ماريندا آهن.

ان ڪري مان ان وطن کي پنهنجو وطن ڪيئن چوان؟

جتي غلاميءَ هڪ گار ناهي

پر روزگار آهي!!

مان ان وطن کي پنهنجو وطن ڪيئن سڏيان

جتي محبت عبادت ناهي

پر هڪ جرم آهي!

نه منهنجو وطن اهو ناهي

جنهن جي بج بج مان انسانيت جي خون جي ڌپ اچي ٿي

جنهن کي لومڙيءَ جو دماغ

گدڙ جي دل

۽ بگهڙ جي بي رحمي آهي!

منهنجو وطن ته ڪويل جي اها ڪوڪ آهي

جيڪا جهنگ جي دل ۾ تڏهن به وڄندي رهندي آهي

جڏهن اها وڻ جي ٽاريءَ تان اڏامي ويندي آهي!

منهنجو وطن لاڙ ۽ اتر جي ورڇ ناهي

اهو ته هڪ پينگهه جو جهوٽو آهي

ٻن نيڻن جي نهار آهي

۽ ٻن چپن جي چمي آهي!

مان ان وطن کي ڊس اون ڪيان ٿو

ان کان پنهنجي بيزاريءَ جو اعلان ڪيان ٿو

ان کي پنهنجي وطن خلاف کڙو ڪيل محاذ تصور ڪيان ٿو

جنهن وطن ۾ وڏيرا شوق سان غداريون ڪندا آهن

۽ وطن فروشن جون جهوليون ووٽن سان ڀريون وينديون آهن!

جتي حقدارن کي حقن بدران پوليس جا ڏنڊا ملندا آهن

۽ مجرم مڇون وٽي گهمندا آهن!

اهو وطن منهنجو وطن ڪيئن ٿو ٿي سگهي؟

جتي عورتن کي وڪرو ڪيو وڃي

۽ ٻارن کان مزدوري ڪرائي وڃي

۽ لاڪپن ۾ بي پهچ انسانن کي ڪٺل ڪڪڙين وانگر ٽنگيو وڃي!

اهو وطن منهنجو ناهي

جتي جاهل سک ۾ رهندا هجن

۽ عالمن کي ذليل ڪيو وڃي

عاشقن تي ڪيس داخل ڪيا وڃن

۽ مئي نوشيءَ کي حقارت سان ڏٺو وڃي

۽ انسانن جي خون کي چوسڻ جو مطلب

ڪامياب ڪاروبار هجي!

منهنجو وطن ٻٻر جو ڪنڊو ناهي

اهو ته ڪنڊن ۾ ٽڙيل اهو پيلو گل آهي

جيڪو هر لقاءَ کي ٻار وانگر حيرت سان ڏسندو آهي!

منهنجو وطن!

چالاڪ بيوروڪريٽ ناهي

اهو ڪنهن چيف جو چمچو ناهي

اهو ته هڪ ڪيف آهي

مستي آهي

سرور آهي

اهو سزا ناهي!!

اها سزا جيڪا ڪنهن چڱي عمل تي ملندي هجي

جيڪا چاهت جي ڏوهه سبب چهبڪ جي صورت ۾

ان نياڻيءَ جي پٺيءَ تي پوي

جيڪا ڪڪوريل اکين سان

پيار جو پهريون خواب ڏسندي آهي!!

منهنجو وطن قربانيءَ جو اهو ڍور ناهي

جنهن جا حصا ورهايا وڃن!

منهنجو وطن ته هڪ گيت آهي

هوا جو جهلڪو آهي

نديءَ ۾ لڙهندڙ پرديسي گل آهي

ڪنهن خوبصورت چهري تي اڏامندڙ بانوري چڳ آهي

اها اک آهي، جنهن جو سرمو روئڻ سبب آلو ٿي وڃي!!

منهنجو وطن انهن لڪيرن جو نالو ناهي

جن کي فوجي سرحدون سڏيندا آهن

منهنجو وطن ته اها تصوير آهي

جيڪا ننڍڙا ٻار

پنهنجي نازڪ هٿن سان ٺاهيندا آهن!

منهنجو وطن ڪوڙو واعدو ناهي

اهو ته اهڙو وچن آهي

جيڪو مسڪرائيندو سوريءَ تي چڙهي ويندو آهي!

منهنجو وطن مداريءَ جو تماشو ناهي!

اهو محنت ڪش جي هٿن وانگر مقدس

۽ شڪ کان بالاتر آهي!!

ان ماءُ جي لولي آهي

جنهن جو پٽ قتل ڪيو وڃي

ان عورت جي نڪ جي ڦلي آهي

جنهن تي ڪارپ جو ڪوڙو الزام هنيو وڃي!

۽ ان يتيم ٻار جو ڳوڙهو آهي

جنهن کي ٻڌايو وڃي ته

”تنهنجي ماءُ حج تي وئي آهي“

منهنجو وطن ڪهڙو آهي؟

ان جو پتو شايد مون کي به ناهي

مون کي صرف ايترو معلوم آهي

ته منهنجي وطن جو نالو ”سنڌ“ آهي.

اها سنڌ جيڪا اياز جي شاعريءَ ۾ آهي

اها سنڌ جيڪا ڪارونجهر جي ڪوڪرا ڪندڙ مورن جي صدائن ۾ آهي!

اها سنڌ جيڪا سيوهڻ ويندي

ان پهاڙي موڙ تي آهي

جنهن کي ياد ڪندي حسن درس لکيو هو ته

”تون جا پاڻ پکيءَ جهڙي آن

لڪي شاهه صدر ۾ ملندينءَ

گونگي شام جبل ۾ گڏبئينءَ“

جيڪا رات جو دير سان ڀٽ شاهه تي وڄندڙ تنبورن جي تارن سان الجهي پوندي آهي!

جيڪا ڪينجهر جي ڪناري

چري چنڊ وانگر ان نوريءَ کي ڳولهيندي آهي

جنهن جو تماچي ڪڏهن به ڪو نه اچڻ جي لاءِ هليو ويو آهي!

منهنجي سنڌ مارئيءَ جي لوئي ناهي

پر ان جي جبر آڏو انڪار آهي

سسئيءَ جي فرياد ناهي

پر هن جي پيرن جو زخم آهي!

اها مومل جي بغاوت آهي

۽ اهو آخري جام آهي

جيڪو موکي پاڻ ڀري پيئي

۽ متارا ان جي لاش تي ماتم ڪندا رهن!

منهنجي سنڌ اهو ڳاڙهو ڪارپيٽ ناهي

جيڪو آمر حڪمرانن جي آمد وقت وڇايو ويندو آهي!

منهنجي سنڌ لاهوت جي طرف ويندڙ اها اداس واٽ آهي

جنهن کي ڏسي لطيف پنهنجيون روئيندڙ وايون لکيون هيون!!

منهنجي سنڌ سجاده نشين جي حجري ۾

ٿيندڙ مجري دوران هارجي پيل ولائيتي بوتل جو پيگ ناهي

اها ته ان مواليءَ جو سوٽو آهي

جنهن جي مرڪ کي ڏسي

دنيا جو سمورو ٺٺ

ٺڪر جي ٿانءَ وانگر ٽٽي ٽڪرا ٿي پوندو آهي!

تون مون کان منهنجي وطن جي باري ۾ پڇين ٿو؟

اچ اچي ڏس موهن جي دڙي تي

الوپ ٿيندڙ صبح جو آخري ستارو!!

۽ ٻڌ ان تڏ جي تنوار

جنهن کي سموري ماحول جي

وحشتناڪ خاموشي به ماٺ نه ڪرائي سگهندي آهي!!

منهنجو وطن حاسد ليکڪن جي انهن سازشن جو نالو ناهي

جيڪي هو قلم سان ڪندا آهن!!

منهنجو وطن ته هنجن جو اهو رسامو آهي

جنهن سبب هو ڏاڍو ڏور اڏامي ويندا آهن!!

ڪجهه لوڀين جون ڪاميابيون

منهنجو وطن ٿي نه ٿيون سگهن!!

منهنجو وطن ته هڪ اهڙي هار آهي

جنهن تان جاهلن جون هزارين جيتون گهوري سگهجن ٿيون!!

منهنجو وطن منزل ناهي

هڪ سفر آهي

هڪ اهڙي ڊگهي ياترا

جنهن جي لاءِ واٽ جو هر موڙ هرکي سوچيندو آهي

ڪاش! اها هڪ رات لاءِ ئي سهي

پر مون وٽ قيام ڪري!!

هڪ سنڌ انهن جي آهي

۽ ٻي سنڌ منهنجي آهي

هڪ وطن انهن جو آهي

۽ ٻيو وطن منهنجو آهي

هِن وطن ۽ هُن وطن جي وچ ۾

موجود فرق صرف اها اک ڏسي سگهي ٿي

جيڪا اک ان فرق کي سڃاڻي سگهي

جيڪو فرق ڪرسي ۽ قربانيءَ جي وچ ۾ آهي!

منهنجي سنڌ صدارت ناهي

منهنجي سنڌ شهادت آهي!

هن وقت رات لڙي آهي

هن وقت اسلام آباد ۾ گدڙ ڪوڪون ڪري رهيا آهن

۽ نئين ديريءَ جي نڀ تي خاموش چنڊ ڪنهن گهري سوچ ۾ گم آهي!

۽ مان سوچي رهيو آهيان

پنهنجي ان سنڌ تي

جنهن جون اکيون نئين ڄاول ٻار جي اکين جيان ٻوٽيل آهن!!


حڪومت ۽ عوام ۾ ويڇا وڌائڻ واريون سازشون ڪير پيو ڪري؟ ليکڪ : مرتضيٰ سيال

صورتحال اُن حد تائين سنگين ٿي وئي آهي جو ماڻهو بجليءَ جي بل جيترا پئسا نه هئڻ ڪري سخت مايوسيءَ جو شڪار ٿي خودڪشي ڪري رهيا آهن. فيصل آباد جي هڪ شخص اُن ڪري پاڻ کي باهه ڏئي ڇڏي جو وٽس بجليءَ جو بل ڀرڻ جيترا پئسا نه هئا. بجلي جا ڳرا بل ڀرڻ هاڻي ڪنهن جي به وس ۾ ناهي رهيو. اڃان ته بجلي جي اگهن ۾ 17 سيڪڙو واري واڌ عمل ۾ ناهي آئي، جيڪڏهن بجليءَ جا اگهه ٻيهر وڌيا ته ماڻهن جي اڪثريت کي بجليءَ جو بل ڀرڻ لاءِ زندگيءَ جي ٻين ضرورتن کي گهٽائڻو پوندو. ماڻهو يا ته ٻه ويلا ماني کائي سگهن ٿا يا بجلي جو بل ڀري سگهن ٿا، ڪو به شريف ماڻهو ٻئي ڪم گڏ نه ٿو ڪري سگهي. ملڪ ۾ اڳ ئي تمام گهڻي بيروزگاري آهي، ڪرپشن عروج تي آهي ۽ پورو نظام تباهه ٿي چڪو آهي. جيڪڏهن يوٽيلٽي چارجز ماڻهن جي پهچ کان مٿي هليا ويندا ته يقينن ڪرپشن ۽ چوريءَ ۾ به واڌارو ايندو ۽ سماج مان قانون جي رهيل سهيل حڪمراني به موڪلائي ويندي. نظام جي تبديلي وارو خواب ته تعبير ماڻي نه سگهيو پر قاعدن ۽ قانون جو ٿورو گهڻو نالو نشان به نه رهي ته پوءِ صورتحال ڇا بيهندي؟!

شين کي حقيقت پسندي ۽ ميرٽ جي بنياد تي ڏسڻ بجاءِ اڃان تائين ايڊهاڪ ازم وارين پاليسين تي عمل ٿي رهيو آهي. مسئلن ۽ چئلينجن کي منهن ڏيڻ توڙي ترقيءَ جي منزلن ڏانهن وڌڻ لاءِ ننڍي مدي وارين رٿابندين سان گڏوگڏ ڊگهي مدي واريون رٿابنديون به ڪيون وينديون آهن جيڪي مستقبل جي امڪاني مسئلن کي منهن ڏيڻ توڙي وڌيڪ سهولتون پيدا ڪرڻ لاءِ هونديون آهن. اها اسان جي نااهلي آهي جو اسين اُن وقت سوچڻ شروع ڪندا آهيون جڏهن مسئلا ڳچيءَ ۾ پوڻ شروع ٿيندا آهن. ناقص رٿابندي ۽ غلط پاليسين جو ئي نتيجو آهي جو دنيا ترقيءَ ڏانهن وڌي رهي آهي ۽ اسين مسئلن جي ڄار ۾ ڦاسندا پيا وڃون.

بجلي ڪونهي، پاڻي ڪونهي، امن امان ڪونهي، انصاف ڪونهي، سـُـک ڪونهي! عوام جي چونڊيل جمهوري حڪومت جي حڪمراني ۾ اهي شيون ميسر نه ٿيون ٿين ته ٻئي ڪهڙي دؤر ۾ ميسر ٿينديون!؟ ڪجهه ماڻهن جو خيال آهي ته “سـُـٺي حڪمراني نه هئڻ ڪري مسئلن مان نڪرڻ جو دڳ نه پيو ملي.” هڪڙن جو وري اهو خيال آهي ته “آمريتي قوتون سازشن ۾ مصروف آهن ۽ جمهوري حڪومت کي ناڪام ڪري پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ گهرن ٿيون.” سنجيدگي سان جائزو وٺبو ته ٻنهين ڳالهين ۾ وزن نظر ايندو. منهنجو خيال آهي هڪ ئي وقت ٻئي شيون معاملن کي سڌاري طرف وڃڻ نه ٿيون ڏين. آمريتي قوتن پاران سازشون به ٿي رهيون آهن ته ساڳي وقت سٺي حڪمراني جي به کوٽ نظر اچي رهي آهي. ملڪ ۾ جڏهن به جمهوري حڪومت قائم ٿي آهي ته غير جمهوري قوتن پنهنجا ڪات ڪهاڙا تيز ڪري جمهوريت جي ٻوٽي کي وڌڻ ويجهڻ ئي نه ڏنو آهي. پاڪستان جي سياسي تاريخ اسان جي سامهون آهي جنهن ۾ سازشن جا بدترين مثال موجود آهن. اهي سازشي ٽولا هينئر به سرگرم آهن پر سوال اهو آهي ته ڇا موجوده حڪومت انهن سازشن کان اڻڄاڻ آهي؟ ۽ جيڪڏهن اڻڄاڻ ناهي ته ڇا بهتر حڪمراني سان سازشي ٽولن سان منهن نه ٿو ڏئي سگهجي؟ آئون سمجهان ٿو ته قانون جي حڪمراني، ميرٽ، انصاف ۽ بهتر رٿابنديءَ سان ماڻهن جا مسئلا به حل ٿي سگهن ٿا ۽ سٺي حڪمراني به قائم ٿي سگهي ٿي. سازشن کي منهن ڏيڻ جو به اهو ئي سگهارو طريقو آهي. ڪنهن ڏاهي چيو هو ته “دشمن کان بدلي وٺڻ جو بهترين طريقو اهو آهي ته پنهنجن نيڪين ۾ واڌارو ڪريو.” جتي سازشون هـُـجن، جتي جمهوريت جي رستي ۾ رڪاوٽون کڙيون ڪرڻ جون ڪوششون ٿينديون هـُـجن، جتي عوام ۽ حڪومت ۾ ويڇا وڌائڻ لاءِ ڪم ٿيندو هـُـجي اُتي حڪومت کي وڌيڪ بهتر پاليسيون ٺاهڻ گهرجن، عوام جي بنيادي مسئلن کي ترجيحي بنيادن تي حل ڪري عوام جو اعتماد حاصل ڪرڻ جون ڪوششون ڪرڻ گهرجن ۽ قاعدن قانونن تي عمل ڪرائڻ لاءِ ميرٽ، ايمانداري ۽ اصولن کي اهميت ڏيڻ گهرجي. جڏهن ائين ٿيندو ته نه رڳو سازشون ناڪام ٿينديون پر جمهوريت جي ٻوٽي کي وڌڻ ويجهڻ لاءِ سازگار ماحول به ميسر ٿي سگهندو. عوام آزار ۾ هـُـجي، قانون تماشائي بڻيل هجي، ڪو به ڪنهن جو مسئلو حل ڪرڻ لاءِ تيار نه هجي، واعدا ۽ اعلان پنهنجي معنيٰ وڃائي ويهن ۽ غير يقيني واري صورتحال پيدا ٿي وڃي ته حڪومت ڪيئن هلندي ۽ جمهوريت جو سفر ڪيئن جاري رهي سگهندو!؟

ڪراچيءَ ۾ بجليءَ جي ڊگهي بريڪ ڊائون تي ڪراچي اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪارپوريشن (ڪي اِي ايس سي) خلاف جاچ ڪميٽي جيڪا رپورٽ ڏني آهي اُن ۾ ڪي اِي ايس سي انتظاميه کي تبديل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويئي آهي. بجلي جي حوالي سان سڄي پاڪستان ۾ جيڪا صورتحال ۽ انتظاميه جو جيڪو حال آهي اُهو ڪي اِي ايس سي انتظاميه کان مختلف ڪونهي. مافيا جو روپ اختيار ڪري ويل سڄي انتظاميه توڙي سسٽم کي تبديل ڪرڻ جي ضرورت آهي. بجلي وارا ماڻهن سان جيڪا جٺ ڪري رهيا آهن اها انسان دشمني جي انتها آهي، جائز ڪمن لاءِ به ماڻهن جي تذليل ڪئي وڃي ٿي، معمولي ڪمن لاءِ ٻه مهينا ماڻهن کي خوار خراب ٿيڻو پوي ٿو ماڻهن وٽ بي قاعدگين جا ڊاڪيومينٽري پروف موجود آهن پر ڪو به دانهون ٻـُـڌڻ ۽ ازالو ڪرڻ وارو ڪونهي. آفيسن جا ڌڪا کائيندڙ مسڪين ماڻهن چڙ ۾ اهو چوڻ شروع ڪيو آهي ته “جيڪڏهن هن جمهوري ۽ عوامي دؤر ۾ به اسان سان جٺيون ٿي رهيون آهن ته اهڙي جمهوريت کان اسان جي بس ڀلي آهي.” خبر ناهي ته حڪومتي ايوانن ۾ ويٺل حڪمرانن تائين اهي حقيقتون پهچن به ٿيون الائي نه پر هر نئون ڏينهن پاڻ سان نوان مسئلا کڻي نروار ٿئي ٿو. ماڻهن جي زندگي تمام ڏکي ٿي ويئي آهي ۽ رليف توڙي حالتن جي بهتري وارا سڀئي واعدا پنهنجو اثر وڃائي رهيا آهن.

اقتداري دنيا جي پـُـر آسائش ماحول ۾ ويٺل اسان جا اڳواڻ ڇا سوچي رهيا آهن سا ته خبر ناهي پر عوام جنهن انداز سان سوچڻ شروع ڪيو آهي اهو حڪومت جي حق ۾ بلڪل ناهي. نظام بدلائڻ وارو خواب ته پورو نه پيو ٿئي پر نظام وڌيڪ خراب ٿيندي نظر اچي رهيو آهي. هر جمهوريت پسند ماڻهو مايوس آهي ڇا لاءِ ته هن جمهوري حڪومت جي ناڪامي اسان سڀني جي ناڪامي هوندي. هينئر به جمهوريت مضبوط ٿي نه سگهي ۽ عوام کي رليف نه ملي سگهيو ته شايد اڳتي هلي وڌيڪ ڏکين حالتن کي منهن ڏيڻو پوندو. هونئن ته هميشه روايتي طور اهو چيو ويندو آهي ته “ملڪ نازڪ دؤر مان گذري رهيو آهي” پر هينئر واقعي ئي صورتحال ڏاڍي نازڪ آهي. انتظار ڊگهو ٿي ويو آهي ۽ رليف بجاءِ وڌيڪ بار عوام جو ساهه ڪڍي رهيو آهي. امتحاني صورتحال مان نڪرڻ لاءِ تمام وڏي دانشمندي ۽ تدبر جي ضرورت آهي. عوام مٿان وڌل ناقابل برداشت بار کي گهٽائي عوام جو اعتماد بحال ڪرڻ جي ضرورت آهي. جمهوريت جو مستقبل عوام جي اعتماد بحال ٿيڻ سان ئي مشروط آهي. خسارا پورا ڪرڻ لاءِ حڪومت پنهنجا اجايا خرچ گهٽائي ۽ ادارن جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائي. خسارا پورا ڪرڻ لاءِ عوام تي بار وجهڻ غلط ئي نه پر ناڪامي به تصور ڪيو ويندو. عوام سان ڪيل سڀئي واعدا پورا ڪيا وڃن ۽ قانون توڙي انصاف جي حڪمراني کي يقيني بڻائي سڀئي عوامي معاملا ميرٽ جي بنياد تي اُڪلايا وڃن. بجيٽ ۾ لڳايل ٽئڪسن تي ٻيهر غور ويچار ڪيو وڃي ۽ عوام جي حالتن کي نظر ۾ رکي فيصلا ڪيا وڃن. وڌايل تيل قيمتون واپس ورتيون وڃن. بجلي جا اگهه گهٽايا وڃن ۽ بجلي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ کي ختم ڪرڻ جا تڪڙا اپاءُ وٺي عوام کي آزار واري ڪيفيت مان ٻاهر ڪڍڻ کي يقيني بڻايو وڃي.


واپڊا جي بدمعاشين جو چيف جسٽس ڪڏهن نوٽيس وٺندو؟ ليکڪ : رزاق کٽي

پاڪستان ۾ واپڊا هن وقت اهڙو ادارو آهي، جنهن کي 24 ڪلاڪن دوران هر گذرندڙ گهڙي ۾ ڪوبه اهڙو لمحو ناهي، جنهن ۾ هن ملڪ جو عوام ياد نٿو ڪري. لفظ واپڊا اصل ۾ بجلي فراهم ڪندڙ اداري جي طور استعمال ٿئي ٿو، پر هاڻي ان جي جاءِ ڪمپنين ورتي آهي. جن ۾ حيسڪو، ڪيسڪو، فيسڪو وغيره وغيره شامل آهن. گذريل ڳچ مهينن کان هلندڙ لوڊشيڊنگ جو عذاب هاڻي عادت ۾ تبديل ٿي ويو آهي ۽ لوڊشيڊنگ جي طئه ٿيل وقتن تي ئي ماڻهو هاڻ پنهنجي روزاني جي ڪم ڪارن جا وهنوار وغيره طئي ڪري ٿو. جيڪڏهن بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپني، لوڊشيڊنگ جو شيڊول تبديل ڪري ڇڏي ته اوهان کي پنهنجا شيڊول تبديل ڪرڻا پوندا ۽ ان سڄي عمل دوران اوهان کي ڪيتري تڪليف مان گذرڻو پوندو. بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپني ان سان ٻڌل ناهي. جڏهن ته غير اعلانيا لوڊشيڊنگ ته انهي وهنوار ۾ اسان شامل ئي نٿا ڪريون.

بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپنيون جيئن ته بجلي وڪرو ڪندڙ ادارا آهن ۽ بجلي خريد ڪندڙ (صارف) هنن جا گراهڪ آهن. سڄي دنيا ۾ هڪ اصول اهو طئه ٿيل آهي ته جيڪو به واپار هجي اهو شفاف هجي ۽ جيترو وڏو خريدار هجي ان جي عزت به ايتري ئي وڌيڪ ٿيڻ گهرجي. ڇاڪاڻ ته وڌيڪ خريداري ڪندڙ گراهڪ مان نفعو وڌيڪ حاصل ٿيندو آهي. ان ڪري ان جي حيثيت به ٻين گراهڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهم ٿئي ٿي. پر هتي حساب ئي ابتو آهي. جنهن ماڻهو جي گهر يا دڪان تي ميٽر لڳل ناهي اهو آجو آهي. واهپيدار جي پريشاني شروع تڏهن ٿئي ٿي جڏهن هو ميٽر لڳائي هر مهيني بل ادا ڪري ٿو. بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپني جو رويو پنهنجي صارف سان چور ۽ پوليس وارو آهي، ڪنهن مهل اضافي ريڊنگ موڪلي پئسا وصول ڪيا وڃن ٿا، ڪنهن مهل کيس چور قرار ڏئي رقم وصول ڪئي وڃي ٿي. اسان وٽ 99 سيڪڙو صارف بجلي جي بل جي آمد وقت رڳو ان ڳالهه ۾ پريشان هوندا آهن ته بل ڪيترو آيو آهي، جنهن ۾ بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپني جو نمائندو اوهان جي گهر يا آفيس تي بجلي جو بل ڏئي وڃي ٿو ته ان وقت اوهان جي پهرين نظر بجلي جي بل جي تر ۾ درج ٿيل ان رقم ڏانهن ويندي آهي. جيڪا طئه ٿيل تاريخ تي جمع ڪرائڻي آهي. ان بعد اوهان مقرر ٿيل تاريخ تي بل جمع نه ٿيڻ جي صورت ۾ ڏنڊ واي رقم تي نظر ڊوڙايو ٿا. جيڪڏهن اوهان جو بل درست آيل آهي ته ٺيڪ ۽ جيڪڏهن اوور ريڊنگ ٿيل آهي ته ڄڻ اوهان لاءِ نئين پريشاني شروع ٿي وئي ۽ پوءِ آفيسن جا چڪر پيا هڻو. روز آفيس وارا نئون ڪوڙ هڻندا ۽ اوهان جو مسئلو حل نه ٿيندو. هاڻ جيئن ته بجلي خريد ڪرڻ جو دڪان هڪ آهي. ان ڪري اوهان وٽ ٻي ڪا واهه به ناهي. ماڻهو وڃي ته ڪيڏانهن وڃي.

زيادتين جو داستان رڳو اتي ئي ختم ٿي وڃي تڏهن به کڻي خلق خدا پنهنجي رب جو شڪر ادا ڪري. پر جيڪڏهن اوهان بجلي جو بل سامهون رکو ۽ پوءِ ويهي اندازو لڳايو ته بدمعاشي جي حالت ڇا آهي؟ شهرن ۾ ڪوبه اهڙو گهر ناهي، جتي ٽي وي ڏسڻ لاءِ ڪيبل سروس نه لڳل هجي ۽ هر مهيني ڪيبل آپريٽر اوهان کان 200 کان 300 رپيا مهينو ڪيبل في جي مد ۾ وصول ڪري ٿو. پر پاڪستان ٽيلي ويزن نه ڏسڻ جي في به واپڊا وارا هر مهيني 25 رپيا وصول ڪن ٿا، جڏهن ته ٻهراڙين ۾ گهرن اندر ڪيبل ته هڪ طرف 20 سيڪڙو ماڻهن وٽ ٽي وي به نه آهن، پر انهن کان به پي ٽي وي جي مد ۾ 25 رپيا في مهينو وصول ڪيو وڃي ٿو، جنهن مهل اوهان بجلي جو ڪنيڪشن لڳرايو ٿا. ان وقت رشوت کان علاوه سمورين شين جي رقم وصول ڪئي وڃي ٿي. پر اوهان جي بل ۾ هميشه ميٽر جو ڪرايو وصول ڪيو وڃي ٿو. ڪمرشل بلن ۾ انڪم ٽيڪس جي رقم سدائين وصول ڪئي وڃي ۽ 90 سيڪڙو ماڻهن جي اها رقم سالياني انڪم ٽيڪس ۾ ري فنڊ به نٿي ٿئي. ڇاڪاڻ ته اهي ماڻهو انڪم ٽيڪس جمع نٿا ڪرائين يا ان جي دائري ۾ نٿا اچن ۽ هاڻي اها خبر پئي آهي ته رهيل 10 سيڪڙو ماڻهن، جيڪي اها رقم ري فنڊ ڪرائيندا هئا انهن کي به واپس نه ٿيندي. نيلم جهلم سرچارج جو نئون ڊرامو شروع ڪيو ويو آهي. هن وقت منهنجي سامهون هڪ گهر جو ۽ هڪ آفيس جو بل پيل آهي، جنهن ۾ آفيس واري ڪنڪيشن تي نيلم جهلم سرچارج 7 رپيا 10 پئسا ۽ گهرواري ڪنيڪشن تي 30 رپيا 30 پئسا وصول ڪئي وئي آهي. جنرل سيلز ٽيڪس ۾ 218 رپيا ۽ اليڪٽرڪ سٽي ڊيوٽي ۾ 8 رپيا 69 پئسا وصول ڪيا ويا آهن. 303 يونٽن جي انهي بل ۾ بجلي جي ڪل رقم 1345 رپيا آهي. جڏهن ته بل جي رقم 1636 رپيا آهي. حيرت جهڙي ڳالهه اها آهي ته بل جي جمع ڪرائڻ جي آخري تاريخ 2 جولاءِ لکيل آهي. پر مقامي سب ڊويزن گذريل ٻن سالن کان نئون طريقو اختيار ڪيو آهي. هنن جي سب ڊويزن جا جيڪي به بل ايندا آهن ان تي هڪ ماڻهو آخري تاريخ مٿان مارڪر گهمائي ان کي ڊاهي ڇڏيندو آهي ۽ ٻيو ماڻهو تاريخ واري ٺپي ذريعي 4 کان 6 ڏينهن اڳ جي تاريخ هڻندو آهي ۽ هن بل تي 26 جون جي آخري تاريخ لکيل آهي. مهيني جي آخري تاريخ ۾ پگهاردار طبقي جا کيسا خالي هوندا آهن ۽ مارڪيٽ ۾ ڪاروبار گهٽ هوندو آهي، سڀني جي لين دين گهٽجي ويندي آهي. ان صورتحال ۾ ويچارا بجلي جا واهپيدار وڃن ته ڪيڏانهن وڃن. جڏهن ته بجلي جي مهانگي ٿيڻ وارو اشو اڃا ئي ڌار آهي. گذريل سال ساڳئي مهيني ۾ جيڪو بل آيو هو ان جي رقم 1216 رپيا آهي ۽ هن سال جيڪو بل آيو آهي ان جي رقم 1636 رپيا آهي. ملڪ جي لکين واهيپيدارن کان جنهن انداز ذريعي اربين رپيا بدمعاشي ڪري وصول ڪيا وڃن ٿا، ان جو ڪوبه حساب ڪتاب ناهي. ماڻهو وڃن ته ڪيڏانهن وڃن، جن ماڻهن جي اختيار هٿ وس آهي اهي هن ملڪ جو اهڙو رعايت يافته طبقو آهن جن لاءِ لوڊشيڊنگ ان ڪري به مسئلو ناهي ته جيڪڏهن بجلي ناهي ته جنريٽر هلن ٿا. بلن جي ادائگي هنن جو اشو ئي ناهي. ان ڪري هو لوڊشيڊنگ ۽ بلن جي ادائگي وارن ٻنهي عذابن کان آجا آهن.

ملڪ جو چيف جسٽس، جسٽس افتخار محمد چوڌري انهي عذاب جو پاڻ مرادو نوٽيس وٺي بجلي فراهم ڪندڙ ڪمپنين جي چڱن مڙسن کي طلب ڪري گهٽ ۾ گهٽ ان ڳالهه جي ته پڇا ڪري ته هنن فراڊ ذريعي عوام کان ڪيتري رقم وصول ڪئي آهي؟

خالي سٽن جي خاموشي…. ليکڪ : نبيله

مون شروعاتي سٽن تي لکڻ جو سوچيو پئي پر جي شروعاتي سٽن تي ڪجهه به نه لکان، تڏهن به چئي ٿو سگهجي ته خالي سٽن جي خاموشي ئي منهنجي دل جي موسم جو تفصيلي اظهار آهي. خالي سٽون ئي منهنجي ڳالهين جي عڪاسي آهن، نقش آهن، چٽ آهن ۽ زريءَ جي ڪشيده ڪاري آهن. پر هينئر جنهن مهل جولاءِ جا جوڀن جي نشي ۾ چور ڏينهن ٽهڪي رهيا آهن ۽ پکي چهڪڻ بجاءِ سهڪي رهيا آهن ۽ اهڙي سانتيڪي منڊل ۾ رکي رکي سانت جي سيني ۾ خنجر جئين پري کان ايندڙ انهي سٽ جي آواز جو پڙاڏو ٿو اچي:

“ڇڏ نه خالي پنو ڪفن جهڙو”

اهو صرف مون کي ٿو لڳي، سانت ۾ ته ڪو آواز نه ٿو گونجي. اهو منهنجو تصور آهي، تصور جيڪو تنبورو آهي، جنهن جي تارن کي يادن جون آڱريون وڄائن ٿيون ۽ ڪو عڪس تارن مان سرن جي صورت ۾ نڪري فضا ۾ تحليل ٿي وڃي ٿو ۽ رات جي ستارن ۾ ٽمڪڻ ٿو لڳي.

اکيون آگم جي اُميد کڻي اُڀ جي ڪينواس ۾ وڃي اٽڪيون آهن، اُڀ جي ڪينواس تي ڪنهن ڪنهن مهل مصوري ٿي ڏسجي، مصوري جيڪا روئي ته روئي به سگهي ٿي. روئي ته وسڪار ٿي وڃي، کلي ته کنوڻ ٿي وڃي ۽ گجگوڙ انهي مصوري جون اوڇنگارون ٿي لڳي! مون چوڻ چاهيو هو…. ڪجهه ٻڌائڻ چاهيو هو.. پر اهي سڀ ڳالهيون ذهن مان فرار ٿي چڪيون هيون جيڪي مون ٻڌائڻ ٿي چاهيون.

ائين ئي ٿيندو آهي ڪڏهن ڪڏهن ڪيئي ڳالهيون، خيال، سوچون، سوال، يادون، ملال ذهن ۾ گڏ ٿي ويندا آهن ۽ پوءِ ڪي شيون ڀانئيندي فرار ٿي وينديون آهن ۽ اهڙي ڳالهه جي ايف آءِ آر ڪنهن تي ۽ ڪٿي ڪٽرائي به ته نه ٿي سگهجي نه!؟

يادن جي آڪاش تي تارا تارا ڳالهيون پکڙجي ويون آهن، مون کي دل جو ننڍڙو انگل ياد آيو آهي، دل ننڍڙا ننڍڙا عجيب انگل ٿي ڪري، ڪڏهن ڪڏهن دل به! دل به ڪو دادلو ٻار آهي ۽ دادلا ٻار دڙڪن تي دهلجي ويندا آهن، هيسجي ويندا آهن ۽ اهڙين ڳالهين تي مون دل کي ڪڏهن به دڙڪا ناهن ڏنا. دل منهنجي دوست آهي، سچ به ته روح ۾ رهيل ننڍڙو ٻار (منهنجو بچپنو) مون کي وڏو ٿيڻ ئي نه ٿو ڏئي!! “مان ماضي ۾ ئي جيئان ٿي. ماضي جو مستقبل آهي”. مون کي ياد آهي، دل کي خبر آهي.

“جستجو ڪيڏي ڪيئي مون دل مگر

درد جي درگاهه ۾ گم ٿي وئي”.

“ هاڻي مون دل کي ڌيرج جي ڌاڳي ۾ هي ڳالهه پروئي ڏيڻ جو سوچيو آهي. دل! جيڪي ننڍا ننڍا انگل پورا نه ٿين پوءِ اهي به وڏا لڳندا آهن. پهاڙن جيڏا، پهاڙ جن جا پنڌ اوکا هوندا آهن، اهڙا پنڌ تنهنجي منهنجي وس جي ڳالهه ناهن ۽ گهڻن جي وس جي ڳالهه ناهن!!

ڪڏهن ڪڏهن مون کي هڪ ڪانٽيڪٽ نمبر سـُـجهندو آهي، جتان ڳالهين جي هڙن مان بارش جون هوائون اينديون آهن. هن دفعي مون محسوس ڪيو ڳالهين جي هڙن ۾ سانجهين جون صدائون هيون، ڪانٽيڪٽ جي انهي ذريعي “بارش جي هوا جهڙين ڳالهين جون هڙون” ڳڙڪائي کاڌيون ۽ مون تائين بس “سانجهي جي صدا” جهڙي ماٺ پهتي. مون ڪجهه سمجهيو، ڪجهه نه سمجهيو! مايوسي هاڻا اهي پل ياد آيا جڏهن هڪ دلداري جي آڱر سنئين گس جو ڏس ڏيندي چيو هو: اُٿ تنهنجي ئي مستقبل وارن ڪلهن تي تنهنجي وڏن جي ماضي جو بار اچڻو آهي. اُٿ توکي حال جي رستن تان هلي اڻ ڏٺي مستقبل ڏي هلڻو آهي. پنهنجي ڌيان جي پرين کي ماڻهن جي انهن ڳالهين وٽان هٽائي ڇڏ جيڪي تنهنجي ارادي جي پيرن ۾ ڏانوڻ بڻجن. ٻڌايو مون کي جيئڻ لاءِ جڳ ملن، تڏهن به انهي احسان جو بدلو چڪائي سگهبو مون کان؟

مون سوچيو آهي رات جي پڌر تي جڏهن چنڊ پرنور پتيون نڇاور ڪندو، سوچن جي رٿ تي چڙهي محبت جي مڌو شالا وادين جي سير تي وڃبو، جتي ديس جي درد تي اجرڪن جون اکيون رت ناهن ڳاڙينديون، جتي ديس جا جهنڊا سيس نماڻي ويچارن ۾ وڪوڙيل نه هوندا ۽ جتي لهو ڳاڙيندڙ اخبارون نه هونديون. پريم جون پچارون هونديون، خبرون هونديون کـِـل خوشي جون!! دلين ۾ پريم ريت رائج هئڻ گهرجي. ڪو تيلي ٻاري دل تي رکي دل کي دُکائي ته ڀلي دُکائي، پر چپن جون مرڪون ميرانجهڙيون نه ٿيڻ گهرجن، رَت جي رشتن ۾ ڏارون نه پوڻ گهرجن، ڏک سک جا هي روحاني رشتا نه ڇڄڻ گهرجن. سهپ، ساڃاهه ۽ سڪ هٿان نه وڃي شل.

”لطيف رح لڄپال ۽ اسان جون لاپرواهيون“ ليکڪ : فقير نظير لغاري

سُونهاري سنڌ جي سُورهيه سپوت ۽ ”لدني علم“ جي روشن  مُناري صوفي اولياءالله ۽ آفاقي شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ کي فقيري رندي رمز سندس وڏڙن کان مليل هُئي. وقت جا وڏا وڏا مذهبي اسڪالر ۽ شريعت جا صاحب پڻ ڀٽائي سائينءَ کي جتي انساني اصلاح ۽ فلاح لاءِ آخري آسماني ڪتاب قرآن مجيد جو عرق نوش ڪيل هو، اُتي شاهه عبدالڪريم بُلڙيءَ واري جو فڪر، پيغام ۽ ڪلام ورثي ۾ مليل هو، جڏهن ته لطيف گهوٽ وٽ مولانا روميءَ جي مثنوي به مطالعاتي خيال سان گڏ هُئي. ڀٽائي سائين هڪ اعليٰ معيار جي منظوم مصور هُئڻ سان گڏ انساني حقن، آزادين ۽ احترام جي پڻ کُليل ڳالهه ڪئي آهي. فرقيپرست مذهبي تنگ نظري، ”مان“ ۽ ”آڪڙ“ کي رد ڪيو اٿس. روزي ۽ نماز کي چڱو عمل قرار ڏيندي اهو ڪو ٻيو ”فهم“ ڏَسيو اٿس جيڪو پرينءَ کي پسائي. ان اعليٰ فهمي ادراڪ جي منزل ۽ مرتبت ڪهڙي ٿي سگهي ٿي؟ غالبن ٽن صدين کان عالم، فاضل، علمي اڪابر پنهنجي پنهنجي علمي گنجائش ۽ ماپي آهر پنهنجي اهليت جو مظاهرو ۽ تشريح ڪندا آيا آهن. تاريخي حوالا ۽ سينه بَسينه عِلمي تسلسل مان به چڱيءَ طرح پروُڙ پوي ٿي ته شاهه لطيف دين اسلامَ ۾ انسان کي ڏنل آزادين جو کليل ۽ بي ڊپي انداز ۾ اظهار ڪيو آهي، پر ”ڪُجهه“ مذهبي اڪابرن ۽ اسڪالرن (تڏهوڪن توڙي اڄوڪن) آفاقي صُوفي درويش ڀٽائيءَ جي ڪلام کي سمجهڻ، روح جي نظر سان ڏسڻ بدران شاعريءَ جي ڪن حصن کي ڪُفر جي دائري ۾ هجڻ جي ڳالهه ڪئي آهي، جيڪا حقيقت بدران چِٽي تنگ نظري ۽ هڪ آفاقي صُوفيءَ جي ڪلام ۽ سندس ”لدني علم“ کي نه سمجهڻ جي شاهدي آهي. جيڪو عالم فاضل شاهه لطيف کي ڪُفر جي دائري ۾ بيهاري اهو پاڻ ڇا هوندو؟ دين ۾ جيڪي قاعدا ۽ ضابطا طئه ڪيل آهن، انهن موجب رهڻي ڪهڻي ئي اصل صراط مستقيم يا سڌي راهه آهي، جنهن سان پرينءَ کي پسي سگهجي ٿو. شاهه لطيف کي هڪ صُوفي خيال سمجهي سگهي ٿو ٻيو ساڻس سچو عشق ڪرڻ وارو، باقي اکرن جي آڙ وٺندڙ ۽ هڪ دم ۾ شاهه جا پنج ڏهه بيت پڙهڻ وارو تڪڙ ۾ لطيف سائينءَ جي فڪر کي پروڙي نه سگهندو. پاڻ فرمائي ٿو ته:

”اکر پڙهه الف جو، ورق سڀ وسار،

اندر تون اُجار، پنا پڙهندين ڪيترا“

تارڪ فقير ۽ آفاقي صُوفي سيد عبداللطيف ڀٽائيءَ جي دور جو مذهبي جيد عالم مخدوم محمد هاشم ٺٽوي، لطيف سائين کي چوندو هو ته، ”روزو نماز ڪرين ڪونه تون ڪافر آهين.“ لطيف سائينءَ جو رڳو ايترو چوڻ هوندو هو ته، ”مخدوم عالم سڳورا، سڀ ڪو پنهنجي ڀري پاڻ کڻندو“. لُدني علم جي لهر مان ڀٽائي سائين هِينئن به فرمايو ته:

روزو نماز اِيءُ پڻ چڱو ڪم

اُو ڪو ٻيو فهم جو پَسائي پرينءَ کي“

مخدوم محمد هاشم ٺٽوي مذهبي عالم ۽ صاحب شريعت هُئا جڏهن ته ڀٽائي سائين هڪ تارڪ فقير ۽ صاحب عشق هُئا. مخدوم ٺٽوي جو چوڻ هوندو هو ته، ”شاهه صاحب! توهان عورتن جا قصا به کڻي پنهنجي ڪلام ۾ شامل ڪيا آهن؟“ لطيف لڄار مُرڪي چون ته، ”عالم سڳورا، قرآن مجيد وارو ”يوسف زليخان“ قصو ڪِيئن ٿا ڀانيو؟“ مخدوم ٺٽوي ”طنبوُر“ جي تار وڄائڻ کي به غير شرعي چيو هو پر هڪ دفعي بند ٿيل هُجري ۾ ”طنبورو“ پاڻ مُرادو وڄڻ لڳو ته هو صاحب عبرت ۾ پئجي ويو…. ۽ نيٺ پنهنجي ماڳ موٽيو. تاريخ شاهد آهي ته قانون فطرت سان ٽڪراءُ ۾ ايندڙ طرز زندگي جتي وقتي فائدو ۽ انفرادي اوج ڏيکاري ٿي اُتي دائمي جٽاءُ ڪرڻ کان قاصر آهي. تنگ نظر مُلان، موذي مفتي ۽ قانون قدرت کان اڻ واقف قاضين جي ذاتي ۽ هٿ ٺوڪي ٺاهيل شريعتن کي صوفي اوليائن تسليم ئي نه ڪيو آهي. شريعت محمدي اُها جيڪا رب پاڪ مِلائي، عشق رسول کي اجاگر ڪري ۽ ان ۾ آخري دم تائين محو ۽ مست رکي.

چوڏهينءَ صديءَ جي آفاقي اولياء الله ۽ صوفي شاعر فقير سيد مهدي سائينءَ جهانيا جي عاشق ۽ طالب صُوفي فقير ”جانڻ چن سائينءَ فرمايو آهي ته شريعت تي ڪوئي ڪوئي آيو آهي، شريعت ۽ شر ۾ فرق آهي.

”الف آهي اسم اعظم اهو آهي پڙهيو ڪو ڪو،

بُرو آ جُرم ”ب“ وارو انهيءَ کان آ بچو ڪو ڪو،

شريعت جو شرع سان ڇا، شرع کي بشر ڪيو پيدا،

شريعت عشق مان آئي، شريعت تي آيو ڪو ڪو-

دين ۾ ڪابه زورآوري يا زبردستي جائز نه آهي بلڪل ائين جيئن فطرت موجب ”عورت ۽ مرد“ کي زوري نٿو پرڻائي سگهجي. سنڌيءَ ۾ چوڻي آهي ته، ”زور جي ميندي جٽاءُ نه ڪندي آهي“ تِيئن ڏاڍ ۽ جبر جي آڌار تي شريعت مڙهڻ ڪنهن به ريت مناسب ڪانهي. عشق، جنگ ۽ بيماري ڪنهن به رنڊڪ جي محتاج نه هوندي آهي. سنڌ جي هر امن پسند آفاقي صُوفي شاعر عشق ۽ محبت کي گهڻو اُجاگر ڪيو آهي ڇو جو مُحبت رحمت آهي ۽ ڪُلفت زحمت آهي. ڪُلفت ۽ ڏاڍ واري ماڳ تي انسان جي بنيادي حقن جي لتاڙ ٿيڻ اڻٽر آهي. قتل عام جا ڪارڻ جهالت هجي ٿي، امن ۽ محبت جي عدم موجودگي هجي ٿي. اسان جيڪڏهن لطيف سائين سميت سمورن صُوفي درويشن جي ڪلام ۾ سُر سهڻي پڙهون ٿا ته دنگ حيراني ٿئي ٿي. لطيف سائينءَ کي مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ مومل راڻو، نوري ڄام تماچي، سسئي پنهون ۽ سُهڻي ميهار جهڙن عشقيه داستانن کي اجاگر ڪرڻ تي ئي ته چيو هو ته، ”تون ڪافر آهين“. سُر سهڻي ميهار کي لطيف سائينءَ جي نظر سان ڏسي پرجهي پرکي ۽ پروڙيون ته سچ پچ اسان وٽ سنڌ ۾ جيڪو ”ڪارو ڪاري“ جو ڪُڌو قتل عام ٿئي ٿو، سو هوند هميشه لاءِ بند ٿي وڃي ۽ بي تربيت، بي جوڙ ۽ جبرڏاڍ سان ٿيندڙ شاديون نياڻين جون حياتيون تباهه ڪرڻ کان بچي وڃن. انسان جي حياتي يا جيون جو مالڪ هڪ رب پاڪ آهي ۽ ٻيو جنهن کي اها حياتي عطا ڪئي اٿس. شاديءَ جو مطلب خوشي آهي، راضپو آهي، سرهائي آهي، سُک آهي پر ڇا اسان جي سماج ۾ جيڪي شاديون ٿين ٿيون اُهي نياڻين جي مرضيءَ سان ٿين ٿيون؟ شريعت موجب زوري نڪاح نٿو پڙهائي سگهجي، زوري ڪنهن نياڻيءَ کي ڪوبه مرد وني نٿو بڻائي سگهي. ڀلي گهوٽ ڪنوار سينگارجي سيج تي ويهاريا وڃن پر هو هڪٻئي سان ٻنڌڻن ۾ تيستائين نٿا ٻڌجي سگهن جيستائين سندن مرضيءَ موجب کانئن پڇيو نه وڃي سندن قبوليت جو اقرار (راضپو) نه ورتو وڃي. گهوٽ توڙي ڪنوار بنا ڪنهن ڊپ ڊاءُ جي، ڪنهن داٻي دڙڪي جي شاهدن سامهون هڪٻئي کي قبولڻ جو زبان سان، هوش حواس سان جيستائين اقرار نٿا ڪن تيستائين نڪاح نٿو پڙهائي سگهجي. ۽ جيڪڏهن نڪاح زوري پڙهايل آهي ته اهو شريعت ناجائز ۽ جبري آهي. سُر عمر مارئي ۾ مارئيءَ کي ڀٽائي سائينءَ ان ڪري سُورمي قرار ڏنو آهي جو هوءَ عمر بادشاهه جي زور آوري هيٺ سندس وني ٿيڻ لاءِ تيار نه ٿي هُئي. عمر جي من جو مِرون مائي مارئيءَ جي مضبوط عزم ۽ ستر کي تار تار نه ڪري سگهيو، مارجي وڃڻ، چيرجي وڃڻ ۽ کڏ کوٽي پُورجي وڃڻ کي ملير جي مارئي پسند ٿي ڪيو پر زوري ۽ مرضي بنا عمر جي وني ٿيڻ لاءِ راضي نه ٿي، ڀٽائي ڇا ته موقعي جي منظوم مصوري ڪئي آهي، مارئي چوي ٿي ته اي عمر! جيڪر تون منهنجو ماس کل چم وڍي چيري ان ۾ لوڻ ٻُرڪين ته به مون کان اهڙو ڪوجهو ڪم نه ٿيندو جيڪو تون گهُرين ٿو، ڇو جو منهنجي روح ۾ پرت جو پنجوڙ پنهوارن سان پيل آهي تون منهنجو ڀاءُ لڳين. لطيف سائينءَ فرمائي ٿو ته:

”جِيئن لوڻ لڱين لائِيين، چيري چيري چم،

مون ڪُر اڳي نه ڪيو، اهڙو ڪوجهو ڪم،

جان جان دعويٰ دم، تان تان پِرت پنهوارسين.

موجوده دور ميڊيا، سائنس ۽ علم عقل جو دور سڏجي ٿو پر انساني بنيادي حقن جي لتاڙ جيئن پوءِ تيئن وڌي رهي آهي، علم، عقل، اڪابريت ۽ سائينسي سجاڳي آخر ڪهڙي ڪم جي؟ ڪيڏو نه انڌ آهي، ڌنڌ آهي، ويڌن آهي سنڌ جي سدا ملوڪ نياڻيءَ سان، سنڌ جي غيرتمند نياڻيءَ کي جهالت جهڙي غيرت جي غضبناڪ رسم ”ڪاري“ ڪري قتل ڪرڻ جو بي شرمو ۽ بي حيا عمل ڪري اسان سڄي جهان ۾ سنڌ ڌرتي جي عظيم تهذيبي تاريخي کي داغ لائي رهيا آهيون. ايتريون ساريون سماجي تنظيمون (اين جي اوز) عورتن جي حقن واريون وزارتون ۽ شريعت جا صاحب آخر ڪهڙي مرض جي دوا آهن؟ سنڌ جي ڳوٺن توڙي ننڍن شهرن ۾ وچولي ۽ هيٺين طبقي جون نياڻيون ۽ نينگرا پرائمري اسڪولن ۾ گڏجي پڙهن ٿا، ڪجهه سمجهه ڀريا ٿين ٿا ته مڊل، هاءِ اسڪولن ۽ ڪاليجن ۾ پڙهڻ لاءِ ساڳئي رستي، سواري سوزوڪي، ڊاٽسن يا بس توڙي پوائنٽ بسن ۾ اوٽ موٽ سفر ڪن ٿا، ظاهر آهي جواني ديواني ٿئي ٿي، جوڀن ۽ حُسن جون طوفاني لهرون ڪيئن نه نيڻ کڻي ڏسن؟ اُتي يا ان مهل والدين، ڀائرن، چاچن، مامن ۽ مائٽن جي غيرت ڪٿي گم هجي ٿي؟ پرائمري کان هاءِ اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي تائين اولاد کي اسان پاڻ موقعا فراهم ڪيون ٿا جهان کي ڏسڻ وائسڻ جاءِ جڏهن هو پنهنجي زندگي جنهن جا مالڪ به اُهي پاڻ آهن، بابت فيصلو ٻڌائين ٿا ته اسان کي خانداني ننڍ وڏائي، اوچ نيچ ياد اچيو وڃي ٿي؟ ۽ پوءِ پاليل ڪڪڙ کي ڍَڪَ يا کاري هيٺان ڏِبو آهي تيئن زوري انهن کي بند ڪري بندوق يا ڪهاڙيءَ جي زور تي بنهه ننڍڙي ڄمار واري گهوٽ يا لٺ تي هلندڙ پيرسن جي اڇي ڏاڙهي کي ڪارو خضاب ڪري ان سان زوري نڪاح پڙهايو ڇڏيون! ڇا اهو سڀ ڪجهه جائز آهي؟ ان جبر جو جُرمدار ڪير ۽ ذميوار ڪير آهي؟ ڪوڙي اَنا ۽ آڪڙ جي آبياري ڪندڙ والدين؟ چاچا، ماما، ڀائر يا کارڪن جي ٻُڪ تي نڪاح پڙهائڻ وارو شريعت کان اڻواقف اڻ پڙهيل مُلو؟ پرنٽ ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا؟ آخر ڪير آهي اِن سموري قتل عام جو ذميوار جيڪو ڪاروڪاريءَ جي رسم هيٺ ٿئي ٿو ۽ پوءِ ڳوٺن جا ڳوٺ، ويڙها، پاڙا ۽ راڄ مورچابند ٿي پون ٿا جيڪو سراسر سنڌ جو نقصان آهي. هر ضلعي، تعلقي يا جُوءِ تر ۾ سڄي سنڌ اندر انهن بنيادن تي ٿيندڙ تڪرار، خونريزيون يا جاني دشمنيون سنڌ کي ليڙون ليڙون، ٽڪرا ٽڪرا، لڏپلاڻون ڪري ٻنيون ٻارا، ملڪيتون وڪڻڻ، دربدر ٿيڻ تي مجبور ڪري رهيون آهن. وقت سان گڏ تبديلي اڻٽر آهي، رسمون رواج، طور طريقا بدلجي رهيا آهن، نوان رجحان جنم وٺي رهيا آهن ۽ انهن تبديلين کي ڪير به روڪي نه سگهندو پر فطرت جو قاعدو قانون ڪير به بدلائي نٿو سگهي. سج کي اولهه کان اڀاري اوڀر کان لاهي نٿو سگهجي تيئن ڪي اهڙيون حقيقتون آهن جيڪي هميشه اٽل رهڻيون آهن جيستائين دُنيا جو وجود باقي آهي. شادي يا نڪاح ۾ نياڻي يا پُٽ (گهوٽ يا ڪنوار) کان راضپو معلوم ڪرڻ جو مطلب اهو هرگز نه آهي ته نياڻي کي پُٽ ”ڇُڙ واڳ“ ٿي سمورا اخلاقي قاعدا ضابطا لتاڙي ماءُ پيءُ کي مُنهن ۾ ڌوڙ وجهي، بي معنو يا بيعزتو ڪري نڪاح يا شاديءَ کان اڳ ۾ انگريزن وانگر (جانور جيان) آزادي سان سڀ مزا وٺندا وتن؟ چئي، ”هڪٻئي کي آزمايون پيا ته خيال پاڻ ۾ ملن ٿا يا نه؟“- هاءِ اسڪولن، ڪاليجن (گرلس) جي مُک دروازن ۽ نياڻين جي اچ وڃ وارن رستن تي بيٺل ڇوڪرا ڪهڙي تهذيب ۽ تاڙ تحت نياڻين ننگن کي ڇيڙين پريشان ڪن ٿا؟ اسان جي يونيورسٽين ۾ ڇا ٿي رهيو آهي؟ علامه آءِ آءِ قاضي صاحب ڇا اهو خواب ڏٺو هو ته ڪلاس ڪمرن آڏو، ڪاريڊوز ۾، باغيچن يا لائبريرين ۾ علم، حلم، قلم ۽ فهم توڙي جديد سائنسي تبديلين جي چئلينج سان مقابلو ڪرڻ جي اُميد تي پڙهندڙ نئون نسل ”فحش فلمن“ جا منظر بڻجي مادر علمي ادارن جي اعليٰ مقصد جي لتاڙ ڪن؟ منهنجو مطلب هاءِ اسڪولن، ڪاليجن يا يونيورسٽين ۾ پڙهندڙ سمورن نياڻين ۽ پُٽن کي هڪجهڙو چوڻ نه آهي، پر جيئن لطيف سائينءَ فرمايو آهي ته:

ماڻهو مڙيئي نه ”ماڻهو“، پکي سڀ نه هنج،

ڪنهن ڪنهن ماڻهو منجهه، اچي بوءِ بهار جي-

بهار جي بوءِ ان انسان مان ايندي جيڪو اخلاقي بُلندين تي رهڻ جي جرئت رکندو هجي. سُٺا ڪپڙا پائي پاڻ سينگاري تعليمي ادارن کي مجازي محبت جي فلمن جي شوٽنگ جا اسٽوڊيوز سمجهي پنهنجي مستقبل کي جهالت ڏانهن ڌڪڻ وارن کي هنج پکي يا ڪونج چئبو ڇا؟ اهي ته ٻگهه ۽ ڪنگن، ڳِجُهن جهڙيون يا جهڙا هجن ٿا جيڪي ظاهري ٺاهه ٺوهه ۽ ڍونڍ جهڙي سينگار تي ڌيان ڌَرِين ٿا- سمجهڻ وارو سڀ ڪجهه سمجهي ٿو ته منهنجي چوڻ ۽ لکڻ جو بنيادي مقصد ڇا آهي. شاهه لطيف ڇا ته انساني تهذيب کي رنگ لاتو آهي، بڇڙو ۽ چراخي ڪردار ادا ڪندڙن، ڪنگ پکي جهڙن بي افعالن ماڻهن کي خوبصورت تشبيهي تنقيد ذريعي سُڌرڻ ۽ سڄي سماج کي سونهارو بڻائڻ جي واٽ ڏيکاري آهي. تعليمي ادارن توڙي ٻين سمورن انهن ادارن ۾ جتي عورتون ۽ مرد گڏجي پڙهن يا ڊيوٽيون ڪن ٿا، اُتي اخلاقيات کي بلند رکڻ جو مطلب نون ايندڙ نسلن نوجوانن لاءِ رستا ٺاهڻا آهن، معيار قائم ڪرڻا آهن جيئن ساڳئي تلاءُ ۾ ”ٻگهه ۽ هنج“ پکين جو هجڻ ۽ سندن ڪرتوتن کي وائکو ڪرڻ ڀٽائيءَ جي اعليٰ تشخيصي فهم ۽ ادراڪ جو اظهار آهي، تيئن جيڪڏهن اسان پنهنجون عادتون ۽ا ُٿڻيون ويهڻيون رهڻيون ۽ ڪهڻيون ٺاهيون ته سچ پچ اسين ڀٽائي کي تسليم ڪيون ٿا، دل سان کيس لبيڪ چئون ٿا پر جيڪڏهن ائين نه ڪيوسين ته اسان جا تعليمي ادارا ۽ سُڌرڻ جا سمورا ذريعا ائين ٿي ويندا جيئن، ”صاف ۽ اجرو پاڻي ڪالور جي ڪِنو ميرو يا گندو ٿي ميراڻ مائل ٿي وڃي جڏهن منجهه ڪنگ يا ٻگهه منجهس اچي ڍونڍ ۽ گنديون مڇيون چنجوڙين“!!

اڇو پاڻي لُڙ ٿيو، ڪالوريو ڪنگن،

ايندا لڄ مرن، تنهن سر مٿي هنجڙا.

قومن جون ڪجهه اوڻايون يا خرابيون اهڙون هجن ٿيون جن تي مصلحت ڪرڻ خودڪشي يا آپگهات ڪرڻ برابر آهي. اسان جي اعليٰ تهذيبي ۽ ثقافتي معيار کي گندو ڪرڻ، ڪالورڻ، جهالت ڏانهن ڌڪڻ ۽ سڀ ڪجهه برباد ڪرڻ وارن تي به ڪرڙي نظر رکڻ لازمي آهي، ڀلي پوءِ اهو ڪير به (سنڌي به) ڇو نه هجي!! پنهنجي (قوم جي) مستقبل کي اڇاڻ ترقي ۽ انسانيت جي فلاح لاءِ چڱن گهَڻگهُرن کي پاڻ ۾ گڏجڻو پوندو، مايوسيءَ بدران جاڳرتا لاءِ اُٿڻو پوندو، هڪ ٿيڻو پوندو. جيڪڏهن ڌرتي ۽ قوم جي ڀلائي لاءِ مون کي منهنجي مالي، ڌني يا ذاتي (وڏيرائي يا جاگيرداراڻي) حيثيت کي گهٽائڻو پوي ته ڪهڙي وڏي ڳالهه آهي؟ ڌرتي ته سنوارجي ويندي ايندڙ نسلن جا دڳ ۽ پيچرا ته سدائين لاءِ صاف ۽ بي خطر ٿي پوندا. ڀٽائي سائينءَ فرمايو آهي ته، ”آءٌ ۽ اسين، مان ۽ مون، تون ڪير مان ڪير تون ڇا مان ڇا؟“ وارو بکيڙو بڇڙو آهي. مهانگيون ۽ خوبصورت وڏيون گاڏيون کڻي پنهنجي تعليمي ادارن ۾ تعليم جهڙي دولت حاصل ڪندڙ نياڻين جي رستا روڪ ڪرڻ سنڌ جي ڪنهن به حلالي مرد نوجوان جو ڪم نه آهي. انهن معمولي ۽ ذري جهڙين شين کان مٿانهون ٿيڻو آهي. انهن عظيم انسانن جو ساٿ ڏيڻو آهي جيڪي ڪوڙي طلسم کي سڃاڻن ٿا ۽ صدين تي قدم رکن ٿا. سچا انسان (صوفي طالب فقير) بي مثال سچا اورچ (سماج کي سڌارڻ جا سچا انسان) ماڻهو جن جا سنڌ الاجي ۾ ڪارنر جُڙي رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ انهن جي اڻٿڪ حياتين جو مطالعو ته هر ڪنهن سنڌي (پڙهيل لکيل) نوجوان جو فرض آهي ته جيئن پاڻ کي انهن وانگر ٺاهڻ واري دڳ تي هلائڻ جهڙو ٺاهي سگهجي. لطيف سائين فرمايو آهي ته،

ويٺو جيئن وِما سئين، حيرت پئو مَ هَڏ،

لاتيون جي لبَاس جون، سي سڀ ڇپائي ڇَڏ،

”آءٌ“ ”اسين“ ڪن جي، پاسي تن مَ اَڏ،

تن طالبن گڏ، تان ويجهو ٿِئين وصال کي-

هٿ پير هڏ پساري ويهڻ، مايوس ٿيڻ نه گهرجي، لباسي ڳالهيون (ٻٽاڪ ڊاڙون ڦوُڪون) اجايون آهن، سي سڀوئي دفن ڪرڻيون آهن، ”تون ڇا“ ”مان ڇا“، وارن جهيڙو ڪارن سان سنگت ساٿ وري ڪهڙو؟ انهن کان پاسو ڪبو. اعليٰ مقصد جي گهرجائو انسانن سان گڏجي هلڻ سان الله به ملي ويندو آهي. اهڙن انسانن ۽ اعليٰ مقصد جي طالبن کي جسماني طور ته فنا ڪري سگهجي ٿو پر اهي جنهن عظيم اڻمٽ منزل جا ڳولائو آهن ان کي ڪير ڪجهه نه ڪري سگهندو، ڀٽائيءَ سائينءَ چواڻي ته،

”ڪوهه ڪندا کي تن، پاڙهيري پهه ڪري“

هتي آئون نهايت ادب وچان سچ جو مچ مچائي عرض گذار آهيان ته ميڊيا (اخبارون/ٽي وي چئنلز) جي مالڪن ۽ انهن سان سلهاڙيل هم سفرن کي نهايت ذميواريءَ جو مظاهرو ڪرڻو آهي، ذاتي پسند ۽ ناپسند کان پري ٿيڻو پوندو، مصلحتون ڦِٽيون ڪرڻيون پونديون ۽ ڪوڙن ٻگهن جهڙن (ميڊيا پرسن) کان پاسيرو ٿيڻو پوندو جيڪي بنيادي حقيقتون پروڙڻ کان محروم ته آهن پر ماهر (قانوني طور) اهل نه آهن. اهڙا ڊراما پيش ڪرڻا آهن جن جا اسڪرپٽ لطيف سائينءَ جي فلسفي ۽ اخلاقيات جي عين مطابق هجڻ گهرجن. دين ۾ ڏنل بي مثال آزادين پٽاندڙ هجڻ گهرجي. لطيف سائينءَ ”مارئي“ جهڙي پارسا ڪردار کي هيروئين بڻائي ٿو ڇو؟ ان ڪري جو هُوءَ پنهنجي وطن ماروئڙن وطن واسي ۽ پنهنجي ور (مڙس) کيت سان سر جي بازي تي بيهي عمر جا عطر عنبير، هيرا جواهر، پٽپٽيهر، ريشم، محلات ماڙيون ٺڪرائي، رد ڪري، غيرت ۽ سچ جو امر ڪردار بڻيل آهي. سنڌي عورت جي ذهني تربيت مارئيءَ جي ڪردار تي ڪرڻي آهي. مومل، نوري، سُهڻي ۽ سورٺ تي سنڌي عورت جي ذهني اوسر ڪرڻي آهي. ٻاگهل ۽ مائي بختاور تي سنڌي عورت تي ذهني اڏاوت ڪرڻي آهي. ان جي پسمنظر ۾ اسڪرپٽ ڇو نٿا لکيا وڃن؟ رڳو سازشون، گهر ڦٽائڻ، پرڻيل عورتن کي طلاقون وٺڻ جي تربيت ڏيڻ، بي فرماني ۾ گهران نڪري ڀڄي وڃڻ کي همت ۽ جرئت قرار ڏيڻ ميڊيا جو سنڌ جي اعليٰ تهذيب جي نفي ۽ تباهي آهي. ها! زور زبردستي سان شاديون ڪرائڻ وارن ڪجهه ڪردارن کي وائکو ڪرڻو آهي ته لطيف جي سُهڻيءَ جو ڪردار هڪ مثال بڻائڻو آهي، ان جو مطلب اهو هرگز نه آهي ته سموري سنڌ جي نياڻين کي گهران نڪرڻ جي ترغيب ڏجي!، افسوس اهو آهي ته سنڌي ڊرامن جي اسڪرپٽ لکڻ وارن ۾ سنڌي سماج جو رُخ موڙيندڙ ناميارن اديبن جو قلم شامل نه آهي، جيڪو ديني اصولن ۽ جديد تبديلين کي جوڙي هڪ بالغ نظر ۽ سونهون گس ڪڍي ڏئي. اهڙا ماڻهو ويٺا آهن پر چئنلز جا مالڪ سموري ڪمائي پنهنجي پنهنجا ڀڀ ڀرڻ لاءِ خرچڻ گهرن ٿا، انهن کي سنڌ جي ثقافتي ۽ اخلاقي تباهيءَ سان ڪهڙو واسطو؟ ڇو ته اهي اهڙن عظيم ليکڪن کي گاڏيون موڪلي اڳواٽ معاوضا ڏيئي عزت سان کانئن بي مثال اسڪرپٽ حاصل ڪن!؟؟ اولاد ۽ والدين وچ ۾ صلاح مصلحت، افهام ۽ تفهيم کي مضبوط ڪرڻ سان سنڌ جو مستقبل مضبوط ٿيندو. مختلف ذاتين ۽ برادرين جي نياڻين ۽ نينگرن جي شادين کي عيب ۽ ڪاراڻ سمجهڻ بدران ان جي همت افزائي ڪرڻي پوندي ته جيئن سنڌي نياڻيون پنهنجي ديس واسي نوجوانن ۽ مردن سان ٻنڌڻ ٻڌن، جنهن سان ڪاروڪاري رسم ختم ٿي ويندي، مختلف برادريون سنڌ کي خونريزي ڪلچر ۾ بدلائڻ کان بچي وينديون، سنڌي قوم برباديءَ بدران ويتر مضبوط ۽ شيهي جي ديوار بڻجي ويندي، پلاند ڪرڻ لاءِ گهرن ۾ گهڙي پريمي جوڙي جي والدين، ڀائر ۽ ڀينرن کي اغوا ڪرڻ کان بچائي سگهبو. افسوس اهو آهي ته اڄ جي سنڌي اديبن جي اڪثريت سرڪاري درٻاريت جي ”غلامي“ ۾ رُڌل آهي ”نه هيڏانهن جا نه هوڏانهن جا“ انهن کي آءٌ اديب نه مڃيندو آهيان. سنڌ جا سر موڙ اديب، ڊراما ليکڪ گوشا نشين آهن، انهن کان رهنمائي ڇو نٿي ورتي وڃي؟ ڪنهن به ميڊيا مين ٽي وي چئنلز جي مالڪ يا ڊراما ڊائريڪٽر، پروڊيوسر جي اها ذميواري آهي ته اهي سنڌ جي بالغ نظر اهل دل قلم ڌڻين جون خدمتون حاصل ڪري سنڌي سماج جي تباهيءَ کي روڪين. ٽي وي چئنلز جي ذميوارين جا اصول طئه ڪرڻ گهرجن، ڇڙواڳي هرطرح سان بربادي آهي. حق موجود

توليدي صحت ۽ سماج ليکڪ : ناهيد اختر

اسان جنهن سماج ۾ رهون ٿا اتي عورتن کي ته ڇڏيو پر مرد به پنهنجي توليدي صحت بابت ڳالهه ٻولهه ڪرڻ کي خراب سمجهندا آهن. ايتري قدر جو والدين ۽ دوست به ان موضوع تي کلي ڪري هڪٻئي جا مسئلا نه ٿا ٻڌي سگهن. اهو ٻه ڏٺو ويو آهي ته جيڪي ماڻهو هن روايتي سوچ کي ٽوڙيندي ٿورو گهڻو صحت کي بهتر بڻائڻ لاءِ صلاحون ڏين ٿا ته کين  Advance چئي برادرين مان ڪڍيو وڃي ٿو ۽ سندن اهڙن خيالن جي ڪري کين سٺن لفظن سان نه ٿو سڃاٿو وڃي. اهو ئي سبب آهي جو نوجوان طبقو خاص ڪري ڇوڪرا غلط ۽ جعلي حڪيمن جي ور چڙهي پنهنجي صحت کي خراب ڪري ڇڏين ٿا. جڏهن ته نوجوان ڇوڪرين کي به ماهواري يا ڪنهن ٻي هلڪي ڦلڪي بيماري بابت ڊاڪٽر سان صلاح مشورو ڪرڻ ۾ ڏکيائي محسوس ٿيندي آهي. جنهن سبب هلڪيون بيماريون به اڳتي هلي پيچيده بڻجي وينديون آهن. اڪثر گائناڪالوجسٽ ڊاڪٽرياڻيون به ان موضوع متعلق پنهنجن مريضن سان گفتگو نه ٿيون ڪري سگهن. جنهن جو سبب اسان جا سماجي رويا آهن. اسان جي ملڪ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ملڪن ۾ ننڍين عمر جي ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جون شاديون ڪيون وڃن ٿيون. ننڍڙي عمر ۾ جڏهن جسم جي نشونما جاري هوندي آهي ۽ هڏيون وڌڻ سان گڏ جسم ۾ هارمونل تبديليون ٿي رهيون هونديون آهن تڏهن حمل ٿيڻ هڪ ڇوڪري جي صحت تي سٺو اثر نه ٿو وجهي. اهي ڇوڪريون جن جي پنهنجي کيڏڻ جا ڏينهن هوندا آهن انهن جي جهولين ۾ ٻار کيڏين ته ڇا اهي فيصلا صحيح ليکيا ويندا؟ يا اهڙيون ڇوڪريون جيڪي پنهنجي ٻاراڙين ڳالهين جي ڪري جهيڙن ۽ جڳهڙن جو سبب بڻجن يا سموري گهر جي تنقيد جو نشانو بڻجڻ درست آهي. هڪ محتاط اندازي موجب سماج جي اهڙين روايتن ۽ پابندين جي ڪري 53 سيڪڙو مرد ۽ 60 سيڪڙو عورتون ذهني ۽ نفسياتي مريض بڻجي وڃن ٿيون ۽ پوءِ اسين بهتر نموني سان سمجهي سگهون ٿا ته معاشري ۽ گهرن ۾ اهڙن فردن جو ڪهڙو ڪردار ٿي سگهي ٿو. يقينن ماڻهو ڊپريشن جو شڪار ٿيندو ۽ عورتن کي نفسياتي ۽ هسٽريا جا دؤرا پئجي سگهن ٿا. اها به هڪ حقيقت آهي ته هسٽريا جا دؤرا شهري عورتن جي ڀيٽ ۾ ڳوٺاڻين عورتن کي وڌيڪ ٿين ٿا جنهن جو بنيادي سبب ننڍپڻ جي شادي، گهريلو مسئلا، جنسي ڪمزوري، ماهواري ۾ خرابي، ڪارو ڪاري ۽ خودمختياري يا مالي پوزيشن جو نه هجڻ آهي. اهڙي صورتحال ۾ عورتون توڙي ٻار ۽ مرد عجيب غريب ڳالهيون ڪرڻ ۽ کلي کلي روئڻ لڳن ٿا کين هر وقت مٿي ۾ سور هجي ٿو اوچتو ڏندڻ پئجي وڃن ٿا يا بيهوش ٿي وڃن ٿا. حواسن جو خطا هجڻ ۽ جسم سن ۽ ٿڪيل محسوس ٿيڻ ۽ ٻار جو روئي روئي ٻٽجي وڃڻ ان بيماري جي علامت آهن جن کي ڏسي پوءِ ڀرپاسي جا ماڻهو حساب، جن ڀوت يا تعويز هجڻ جون پيشن گويون ڪندا آهن.

اسان اهو به ڏسندا آهيون ته پيرن، فقيرن ڏي اهڙن مريضن جي هڪ لائين لڳل هوندي آهي. تعويز ۽ پڙهيل پاڻين وسيلي ماڻهن کي بيوقوف بڻايو وڃي ٿو. جڏهن ته اهڙا مريض اڪثر ڪري جعلي حڪيمن جي ڳالهين ۾ پڻ اچي وڃن ٿا ۽ پوءِ طاقت جي شربتن، ڦڪين، هٿ جي ٺهيل ڪيپسولن، گورين ۽ ڪشتن جا شڪار بڻجي وڃن ٿا ۽ پوءِ اهي سندن صحت کي بهتر بڻائڻ بجاءِ بيمارين کي پيچيده بڻائي ڇڏيندا آهن. اسان جي معاشري ۾ نفسياتي مريضن سان بهتر رويو ناهي اختيار ڪيو ويندو. دؤري وارن مريضن خاص ڪري عورتن کي مڪرباز، ڊرامي باز يا شادي ڪرائڻ جو بهانو چوندا آهن ۽ پوءِ ڪي ڏاها مائٽ لوهي ڪڙو گرم ڪري هٿ يا پير ۾ پارائڻ جهڙا عمل ڪري مريض تي نفسياتي دٻاءُ وجهي پنهنجي ڏاهپ جو ثبوت ڏيندا آهن. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته نفسياتي بيمارين متعلق اسان جو رويو چرائپ وارو آهي. اسان اڄ تائين ان ڳالهه کي نه سمجهي سگهيا آهيون ته جسم جيان ذهن ۽ دماغ به بيمار ٿي سگهي ٿو ۽ انهن جو علاج ڪرائڻ سان وري ٻيهر صحتمند زندگي گذاري سگهون ٿا. اسان سڀني پنهنجي پاڙي يا اردگرد ۾ ڪٿي نه ڪٿي دماغي بيمار ماڻهن سان ٻين ماڻهن جي رويي ۽ نظراندازي کي ڏٺو هوندو اتي ڪنهن مريض جي ڳالهه يا راءِ کي رد ڪندي يا تنقيد جو نشانو بڻائيندي دڙڪا ڏيندي اهو چيو ويندو آهي ته هي ته چريو يا چري آهي جنهن جي ڪري نفسياتي مريض بهتر ٿيڻ بدران ڏينهون ڏينهن بدتر ٿيندو ويندو آهي ۽ آخر ۾ پٿر ۽ رحم جوڳا لفظ هن جو مقدر بڻجي وڃن ٿا.

اهي ماڻهن جا اهي بي رحم رويا آهن جن جي ڪري ڪيترا معصوم ماڻهو هميشه جي لاءِ مجبور ٿي نفسياتي مريض بڻجي وڃن ٿا. اسين پنهنجي روزاني زندگي ۾ اهو به ڏسندا آهيون ته ڪي عورتون ويم کانپوءِ انتهائي ڊپريشن جو شڪار ٿي وڃن ٿيون ۽ انهن ۾ ٿوري ٿوري ڳالهه تي چڙي پوڻ، ٻارن کي گارگند ڪرڻ، مڙسن سان سٺو رويو نه رکڻ، جهيڙو ڪرڻ، گهر ۾ ڪنهن کي برداشت نه ڪرڻ يا اداس ۽ خاموش ٿي وڃڻ جهڙيون علامتون ظاهر ٿين ٿيون. اهڙيون علامتون عورتن ۾ ماهواري دوران يا ان کان پهريان به ڏسي محسوس ڪري سگهجن ٿيون جيڪي پاڻ ئي پاڻ ختم به ٿي وڃن ٿيون. پر ڪجهه عورتن ۾ اداسي واري اها حالت 6 مهينن کان سال تائين به ٿي سگهي ٿي پر اڻ ڄاڻائي ۾ عورتن جي طبيت کي نه سمجهندي ۽ ان بيماري کي بيماري نه ڄاڻڻ ڪري ڳالهه مان ڳالهوڙو ٿي ويندو آهي ۽ ڪيترا گهر برباد ٿي ويندا آهن. ان لاءِ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسان کي هڪٻئي کي سمجهون ۽ پنهنجي حالتن کي بهتر بڻائڻ ۾ ڪردار ادا ڪريون. ذهني، دماغي يا نفسياتي بيماريون 70 کان 80 سيڪڙو علاج وسيلي ختم ٿي سگهن ٿيون. انهن بيمارين کي ختم ڪرڻ لاءِ اهو به ضروري آهي ته ننڍپڻ وارين شادين کي ختم ڪيو وڃي ڪنهن هڪ ماڻهو کي صحتمند زندگي ڏيڻ انسان ذات جي سڀ کان وڏي ڀلائي آهي. نفسياتي ماهرن جو چوڻ آهي ته ذهني ۽ دماغي بيمارين جو علاج دوائن ذريعي به ٿي سگهي ٿو ته ڳالهه ٻولهه وسيلي به ٿي سگهي ٿو جنهن کي سائيڪوٿراپي سڏجي ٿو. ان عمل ذريعي مريض جي مصروف رهڻ ڪري ان جو خيال مٽجي وڃي ٿو. صحتمند جسم ۽ صحتمند دماغ ئي هڪ ڀرپور زندگي گذاري سگهي ٿو ۽ معاشري ۾ لاڀائتو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مرد ۽ عورتون هن دنيا جي هلندڙ گاڏي جا ٻه مضبوط ڦيٿا آهن جيڪڏهن انهن جي ذهني ۽ جسماني صلاحيت برقرار هوندي ته هڪ مثبت سوچ رکندڙ معاشرو وجود ۾ اچي ويندو.

اڄ نه اوطاقن ۾ دُونهين، ڌُنڌُ نه لاٽ ليکڪ : پروانو ڀٽي

ڍول فقير

جڏهن به اهڙا قرب ڀريا انسان ياد اچن، جن جي مٺڙن ٻولن سان محفل گرم ٿي ويندي هئي ته سائين ڍول فقير ڪٿي ٿو وسري سگهي. اڌ صدي اڳ هن فقير سان ملاقات ٿي هئي، جيڪا پوءِ سمورو عرصو سندس جدائي تائين برقرار رهي. سنڌي ڪافي جي گائڪي ۾ جن به ناميارن فنڪارن کي ٻڌڻ جي سعادت حاصل ٿي، تن ۾ ڍول فقير جو پنهنجو منفرد انداز هو. يڪتاري تي سر ملائي ”ها… ها“ ”هون … هون“ ”ڀلو ڙي“ يا جيئن آکاڻي جي صورت ۾ بيان ٻڌائبي آهي تيئن سسئي ۽ مارئي جي داستانن مان شاهه سائين جا بيت انهيءَ رڌم، انهيءَ لئي ۾ اهڙي ريت ادا ڪندو هو جو ٻڌندڙ جي دل ۾ عجيب ڪيفيت طاري ٿي ويندي هئي. اهو ڍول فقير جو پنهنجو انداز هو جيڪو نه هن کان اڳ ڪنهن فقير صوفياڻي ڪلام ڳائيندي اختيار ڪيو ۽ هاڻي به ڪو اهڙو ڏسڻ ۾ نٿو اچي.

ڪچهرين جو مور، وٽس وڃبو ته هميشه پياري گفتگو ٻڌبي هئي. نه آڪڙ نه وڏائي، هاڻي ته اهڙا فنڪار به ڏسون پيا، جيڪي ڪاٽن جي ڪپڙن، موبائيل سان ائين آڪڙ سان هلندا آهن ڄڻ سو ڏاچين جا سر ڏنا هجن پر جڏهن کين ٻڌبو ته بي سُرن جا بادشاهه پيا لڳندا.

اسحاق راهي

مون لاءِ اهڙي ڏکي گهڙي به آئي جڏهن اسحاق راهي کي مرحوم لکڻو پيو. اسحاق راهي سنڌي زبان جي اهڙن شاعرن مان هڪ هو جن سنڌي غزل ۾ پنهنجو منفرد انداز قائم رکيو ۽ غزل جي ٻولي، غزل جي لهجي کي برقرار رکڻ لاءِ جتن ڪيائين. غزل لکڻ ۾ جن نوجوان دوستن ۽ خاص ڪري دادو ضلعي ۾ پنهنجي قلم جون جولائيون ڏيکاريون تن ۾ جتي محسن ڪڪڙائي، استاد بخاري، وفا ناٿن شاهي، آثم ناٿن شاهي جهڙا مرحوم ۽ پيارا يار موجود هئا اتي اسحاق راهي جو پنهنجو انداز هو.

گل اهڙي طرح ٿا هوا ۾ لڏن،

ڪو ها ٿو چوي ڪو نا ٿو چوي.

سندس شاهڪار غزل آهي جنهن ۾ شاندار منظر چٽيا اٿس. ميهڙ ۾ جڏهن به ادبي رهاڻ ڪرايائين ته مون کي حيدرآباد کان ڇڪي وٺي ويندو هو. ڪڪول واري ڪپ تي سندس اوطاق منهنجو مسڪن هئي. نه رهيا اهي مٺڙا ۽ محبوب دوست نه رهيون اهي ڪچهريون، بس رهي نالو ڌڻي جو!

حافظ محمد احسن چنه

منهنجو اباڻو ضلع دادو آهي. ان حوالي سان به سائين حافظ محمد احسن سان منهنجي نيازمندي 1952ع کان ٿي جڏهن هڪ شاندار محفل مشاعري ۾ جيڪو دادو ۾ سندس ئي ميزباني ۾ ٿيو هو مون کي شريڪ ٿيڻ جي دعوت ملي. قرآن شريف جي حفظ ڪرڻ سبب حافظ محمد سندن نالو هو. احسن تخلص ۽ چنه ذات. سڄو نالو ٿي ويو حافظ محمد احسن چنه!! استاد الشعراءِ جو اعزاز حاصل ڪندڙ استاد شاعر مرزا قليچ بيگ جهڙي نامور عالم، شاعر، سنڌي ادب جي محسن کان ڪلام جي اصلاح حاصل ڪندڙ سائين احسن چنه پاڻ به سوين نوجوانن کي شعر و سخن جي تربيت ڏني. جيڪي اڄ به سنڌي علم و ادب جا چمڪندڙ ستارا آهن. دادو شهر ۾ پنهنجي پريس ۽ هفتيوار اخبار به هئس. ڪچهرين ۾ سندن ٽهڪ ۽ برمهل شعر ٻڌڻ جهڙا هوندا هئا. منهنجي ڏاڍي همت افزائي ڪيائين. قلندر سائين جي ميلي تي ادبي ڪانفرنس هجي يا جمعيت الشعراءِ يا انجمن آفتاب ادب طرفان مشاعرو هميشه ڏاڍي محبت ۽ سڪ سان سڏ موڪليندو هو. پيرن تي هٿ رکي اچي حاضري ۾ شريڪ ٿبو هو. سچ پڇو ته دادو جهڙي علمي ادبي شهر ۾ وري اهڙيون محفلون گرم ٿيندي ڏسڻ ۾ نٿيون اچن. سائين حافظ احسن جي اڳيان ڪير ڪچو ڦڪو شعر پڙهندو هو ته کيس ٽوڪيندو نه هو پر پنهنجي ڀر ۾ ويهاري کيس سمجهائيندو هو ته هن کان ڪهڙي سَهوَ ٿي آهي. ڪيڏا نه عظيم مرتبي جا انسان هئا. ورنه اڄ ڪلهه ته هر شاعر پاڻ کي استاد سمجهي پيو. اها دعويٰ ته وٽس شاگردن جي فوج موجود آهي پر اهڙا اعليٰ ظرف انسان استاد وري ڪٿي ڏسبا.

”ساريو سنگهارن کي رئان رت ڦڙا“

گل محمد مغل

مون کي هڪ ڀيرو سنڌالاجي ڄامشوري جي لائبرري ۾ وڃڻ جو اتفاق ٿيو. سهڻي رسالي ۾ ٽيهارو سال اڳ منهنجو ڪلام شايع ٿيو هو، جيڪو نه مون وٽ ڪلام موجود هو ۽ نه سهڻي جو پرچو.

ڪنهن دوست ٻڌايو ته سنڌالاجي جي لائبرري ۾ توهان کي اهو پرچو ملي ويندو. سنڌالاجي ته ويندو رهندو هوس پر لائبرري طرف وڃڻ گهٽ هو. پهريون ڀيرو مون شاندار عمارت ۾ پير پاتم. لائبررين محترم گل محمد مغل صاحب جيڪو سفيد ريش بزرگ ڪرسي تي موجود هو. منهنجي اڳ ۾ ڪا به ملاقات نه هئي پر مليو نهايت محبت ۽ عزت سان!!

مون رڳو مدعا بيان ڪئي. يڪدم سهڻي رسالي جا ڍير لڳي ويا. پرچو هٿ آيو، فوٽو اسٽيٽ ڪرائي مون کي شاعري وارو حصو هٿ ۾ ڏنائين، ٻيو حڪم چئي کلي ڏنائين. نهايت قربائتو انسان هو. سنڌالاجي واري ڪتب خاني جو ديدار ڪرايائين، جتي نهايت شاندار علمي خزانو موجود هو، جنهن جي نهايت عمدي طريقي سان سنڀال ڪري رهيو هو. جُون جي ئي مهيني ۾ موڪلايائين پر اها حسرت دل ۾ رهجي وئي ته وري ڪا ملاقات ۽ گهڙي نصيب ٿئي ها ته هن عالم ۽ اڪابر انسان کان مون جهڙو بي سمجهه ۽ اڻ ڄاڻ انسان ڪجهه حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ها. دل ته گهڻي ئي ٿي چاهيو ته رهي اچجي راتڙي تن واڍوڙين وٽ، پر اهڙي تمنا دل ۾ ئي رهجي وئي.

عبدالرزاق سومرو

ٽنڊي آدم شهر جي سڃاڻپ ٻي ڪا هجي ته ڀلي پر سٺ واري ڏهاڪي ۾ مزدور اڳواڻ عبدالرزاق سومرو به ٽنڊي آدم جي سڃاڻپ هو. قدآور انسان، ڳالهائڻ ۾ کرو. فقير طبع، دوستن سان دوستي نڀائڻ وارو. عبرت سان ساري زندگي نباهه ڪندڙ عبدالرزاق سومرو ائين وساري ڇڏڻ جهڙي شخصيت ته ڪانه هئي پر اڄ ڪير به کيس ياد نٿو ڪري. ٽنڊي آدم مان جڏهن استاد منظور علي خان، عبدالرزاق سومرو، محمد بچل يوسفاڻي، استاد وزير علي خان، شاهه اسد، عبدالله ورياه ۽ محمد شريف طالب جهڙا دلبر دوست موسيقي جي دنيا جا بي تاج بادشاهه، ڪچهرين جا مور، ادبي محفلن جا سينگار هليا ويا ته پوءِ باقي: ”منهنجو هاڻ ڇا آهي شهر ڀنڀور ۾“ هاڻي اتي رهيو ڇا آهي!

سائين علي اڪبر شاهه

جڏهن به تلڪ چاڙهي وٽ جامع عربيه هاءِ اسڪول کي ڏسندو آهيان ته سائين علي اڪبر شاهه ميهڙ وارو ياد اچي ويندو آهي. جامع عربيه کي قائم ڪرڻ ۾ سائين علي اڪبر شاهه جي خدمتن جو اندازو ڪرڻ کان اڳ اسان کي انهيءَ وقت ۽ زماني جو احساس ڪرڻو پوندو، ته جتي انگريزي اسڪول کلي رهيا هجن اتي سائين عربي جي تعليم کي اهم سمجهندي عربي تعليم واسطي هڙان وڙان خرچ ڪري هڪ شاندار عمارت تعمير ڪرائي. اها ڳالهه نظر انداز نٿي ڪري سگهجي. نهايت قدآور شخصيت، ڳالهائڻ ۾ تيز، سنڌ اسيمبلي جو ان وقت ميمبر رهيو جڏهن انهن کي ايم ايل اي سڏيو ويندو هو ته سندس اعزاز ۾ فقيرن ۽ غريبن جي حوالي هوندو هو. مون کي اهو اعزاز آهي ته مون هن سنڌ جي خدمتگار، عالم ۽ معلم، انتهائي قربدار ۽ ملنسار بزرگ سان ڪي گهڙيون رهاڻ به ڪئي. گوڏا ڀڃي اهڙن بزرگن کان ڪجهه حاصل ڪرڻ واسطي هيٺ پٽ تي به ويٺاسين ته جيئن سندس علمي تجربي مان ڪجهه حاصل ڪري سگهان.

سنڌي ادب تي سندن اهو احسان جو هڪ نامياري اديب، عالم، بزرگ مولانا غلام محمد گرامي کي ڳوٺان وٺي اچي جامع عربيه ۾ عربي جو استاد مقرر ڪيائين. جتان پوءِ سائين گرامي صاحب ٽريننگ ڪاليج فار مين به ويو ۽ ان بعد سڄي ڄمار حيدرآباد ۾ رهيو. ادبي بورڊ ۾ زندگي ڀر خدمت ڪندي وڃي غلام شاهه ڪلهوڙي جي مقبري ڀرسان آرامي ٿيو. سائين علي اڪبر شاهه جهڙي باهمت ۽ تعليم جي ڦهلاءُ لاءِ جاکوڙيندڙ بزرگ کي وسارڻ احسان فراموشي ٿيندي.

محمد خان لغاري

جُون مهينو پوري ٿيڻ کان اڳ هڪ پياري دوست کي جدا ڪري ويو. مون ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تي 1955 کان پروگرام ڪرڻ شروع ڪيا. ٿورن سالن کان پوءِ هڪ نوجوان به اچي ڊرامن جي پروگرامن ۾ شامل ٿيو. اهو محمد خان لغاري هو جنهن جو آواز گونج دار هو. انهيءَ دور ۾ مشتاق مغل، صالح محمد شاهه، مصطفيٰ قريشي، اي آر بلوچ جهڙا گرج دار آواز موجود هئا. اهڙي وقت ۾ هن سدا بهار آواز جي مالڪ پوءِ ريڊيو جي ملازمت اختيار ڪئي ۽ اتائين رٽائرڊ ڪيائين. آخري وقت تائين به ريڊيو سان پنهنجي وابستگي قائم رکيائين ۽ فتح خان جي اوطاق پروگرام ۾ مسلسل سندس آواز ڪنن ۾ پهچندو رهندو هو. نهايت قربائتو ۽ نماڻو انسان هو. مون سان هو هميشه سرائيڪي ۾ ڳالهائيندو هو. بيماري سبب ڪجهه ڪمزور ٿيو پر سندس آواز ۾ کڙڪو موجود رهيوس. وڃڻ وارن کي ڪير روڪي ٿو سگهي ۽ اهو به اهڙي طرف وڃڻ جتان وري ڪير به نه موٽيو آهي. وڃڻ واري جون ڳالهيون، رهاڻيون سدائين ياد رهنديون ۽ رهن ٿيون.

عبدالحميد ”امن وارو“

جيئن مٿي عرض ڪيم ته جُون مهيني ويندي ويندي ڌڪ هڻندي دير نه ڪئي. سينئر صحافي دوست عبدالحميد جنهن سان اڌ صدي جيترو عرصو گڏ گذاريو ان کي بيماري ته بهانو هئي. کيس دوستن، احبابن، مائٽن کي ڇڏي وڃڻو هو سو به موڪلائي ويو. امن اخبار سان سندس تعلق ايترو ته پراڻو هو جو نالي وٺڻ سان گڏ اخبار جو نالو به ضرور وٺبو هو. پريس ڪلب ۾ ڪچهريون يا سندس آفيس جيڪا گاڏي کاتي ۾ هئي ان ۾ ساڻس رهاڻيون سندس ڪو به ساٿي وساري نه سگهندو. ڪو به حاجت مند کيس ڪنهن آفيسر ۾ ڪم لاءِ چوندو هو ته جلدي ٽيليفون هٿ ۾ کڻي ان آفيسر کي ڪم پورو ڪرڻ لاءِ چوندي دير نه ڪندو هو. عبدالحميد به مٽي ۾ ائين الک ٿي ويو جيئن ٻيا پيارا موڪلائي ويا. آءٌ مضمون لکندي، يارن ۽ پيارن کي ياد ڪندي ڪڏهن روئي ڏيندو آهيان. منهنجا پوٽا ازان گل ۽ سنان گل پڇندا آهن ته توهين ڇو ٿا روئو. ٻارڙن کي ته ٻيو جواب ڏئي واپس ڪندو آهيان پر سچ ته مون کان ڪو دوست اهڙو سوال اگر ڪري ته هيڏا ڌڪ کاڌا اٿئي، هيڏن محبوب انسانن جي وڇوڙي جو داغ سيني تي کنيو پيو هلين اڃا به تون زنده آهين ته يقينن آءٌ شايد اهوئي جواب ڏيان ته آءٌ انهن مٺڙن محبوبن جي يادگيرين کي سيني ۾ سمائي زنده آهيان ۽ اهي يادگيريون ئي مون کي زنده رکنديون پيون اچن.

ٿيليسميا ۽ عمران علي جي ڪهاڻي ليکڪ : ڪرن اصغر

8 مئي تي عالمي سطح تي ٿيليسميا جو ڏهاڙو ملهائڻو هو، ان لحاظ کان مضمون لکڻ جو ارادو هوم، هن ڀيري منهنجي ذهن ۾ هڪ بهادر نوجوان جو ڪردار هو، جنهن هاڻوڪي ملاقات ۾ ان تقريب ۾ شرڪت جي دعوت ڏني هئي، جيڪا ان بلڊ ٽرانسفيوزن سينٽر طرفان 17 مئي تي منعقد ٿيڻي هئي، جنهن اداري ۾ هو نه صرف پاڻ مريض جي حيثيت سان رجسٽرڊ هو، پر ملازمت به ڪندو هو، پر منهنجي ڏک ۽ افسوس جي پڄاڻي نه ٿي، جڏهن مون اخبارن ذريعي ان بهادر ۽ مثالي نوجوان جي اوچتي لاڏاڻي جي خبر پڙهي. مون تي اها خبر کنوڻ وانگر ڪري ۽ سندس مسڪرائيندڙ چهرو منهنجي اکين آڏو اچي ويو. هو پنهنجي مستقبل بابت ڪيترو پرُاميد ۽ پنهنجي عزم ۽ حوصلي ۽ ارادن ۾ هميشه چٽان وانگر مضبوط نظر ايندو هو. ان ڪيئي ڀيرا موت جي اکين ۾ اکيون وجهي زندگي کي فتح ڏني. پر پوءِ کيس اوچتو موت اچي ڪيئن گهيريو. اهو حوصلامند نوجوان، جنهن جو اصل نالو سيد جنيد علي هو، پر شايد ان جي اصل نالي سان صرف سندس گهروارائي واقف هئا نه ته اهو عمران علي، جنهن کي سڀ پيار سان مانيءَ چوندا هئا. عمران علي هڪ خددار انسان، سينيئر صحافي، ڪالم نگار ۽ سياسي ڪارڪن جو فرزند هو. پنهنجي پيدائش جي وقت صحتمند هئڻ جي باوجود هڪ سال کان مسلسل بيمار رهيو ۽ بعد ۾ ٿيليسميا جي مرض ۾ وٺجي ويو. اها اڄ کان 26 سال پهرين جي ڳالهه آهي، جڏهن اڪثر ڊاڪٽر کانسواءِ ماڻهو پڻ ان بيماري بابت ڄاڻ نه رکندا هئا ۽ اڄ جي ڀيٽ ۾ سهولتون پڻ ميسر نه هيون. عمران جي والدين جي تڪليفن، اذيت ۽ پريشانين جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته عام بلڊ بئنڪ مان ملهه تي رت خريد ڪري ڪنهن پرائيويٽ اسپتال مان ٽرانسفيوزن ڪرائڻ ڪو معمولي ڪم نه هو. جڏهن ته گهڻو ڪري غير معياري رت هجڻ ڪري انفيڪشن ۽ خراب اثرن کي پڻ منهن پوندو هو ۽ مالي ڏکيائون پڻ درپيش هيون، ڇو ته هڪ قلم جو مزدور پنهنجي ۽ پنهنجي ڪٽنب جي ضرورتن کي ڏکيائين سان ئي پورو ڪري سگهي ٿو. ان تمام صورتحال باوجود عمران جو والد سندس زندگي بچائڻ جي جنگ ۾ سينا سپر رهيو. ان دوران هڪ ٻي ولادت سبب عمران جي ڀيڻ به ان مرض ۾ وٺجي وئي هئي. وسيلا محدود ۽ مسئلن ۾ گهڻو اضافو ٿي ويو هو. سڄي عمر جدوجهد ڪندڙ عمران جي والد همت نه هاري ۽ پنهنجي ٻين صحتمند ٻارڙن سان گڏ انهن ٻن ٻارڙن جي پرورش ڪئي. هن ڪڏهن به کين ٿيليسميا مبتلا ٻارڙن جو احساس ٿيڻ نه ڏنو. اهوئي سبب آهي جو عمران سال ٿيل انٽر جي امتحان ۾ شريڪ ٿئي ها. ان کانسواءِ عمران ليبارٽري ٽيڪنيشن جو ڪورس ۽ انگلش لئنگويج سان گڏ ڪمپيوٽر بابت به ڪيترائي ڪورس ڪيا. گڏوگڏ سندس ڀيڻ افشان ميٽرڪ جي تعليم سان گڏ دستڪاري جا ڪورس به ڪاميابي سان ڪيا. عمران انسانيت ۽ پاڻ جهڙن ڏکويل انسانن جي خدمت جي جذبي سان سرشار هو. کيس پنهنجي ماءُ پيءُ جي تڪليفن ۽ پنهنجي اذيتن جو اندازو به هو. ان ڪارڻ ٽريننگ بعد هن هڪ بلڊ ٽرانسفيوزن ۾ ڪيترائي سال خدمت ڪئي، جيڪا سندس لاڏاڻي تائين جاري هئي.

عمران هڪ خدا ترس نوجوان هو، ڪنهن جو ڏک ۽ تڪليف ان کان سٺي نه ٿيندي هئي. اڪثر پنهنجي طبيعت خراب هئڻ جي باوجود ملاقاتين ۽ پاڙيوارن جي بنا معاوضي خدمت لاءِ پهچي ويندو هو. هن کانسواءِ هو جنهن بلڊ ٽرانسفيوزن سينٽر ۾ ڪم ڪندو هو، اُتي جي ٻارڙن جي هوم سروس به ڏيندو هو. ان سينٽر جو پورو عملو ۽ معصوم ٻارڙا عمران لاءِ ديوانا هئا. هو ٻي اسٽاف جي موجودگي باوجود عمران کان ئي رت هڻائڻ پسند ڪندا هئا. هڪ اسپتال قائم ڪرڻ سندس خواب هو. انهن ڏينهن ۾ هو اڪثر پنهنجي والد کي چوندو هو ته هاڻي ته توهان جي پارٽي جي حڪومت آهي، منهنجي ان نيڪ جذبي کي مڪمل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پارٽي ۽ حڪومت کان مدد ڪرايو. ان ڳالهه تي خيال جو اظهار ڪندي سندس والدي مون کي چيو ته مان عمران کي اها ڳالهه ڪيئن سمجهايان ته مون 26 سالن تائين پنهنجي ٻارڙن جي بقا جي جنگ اڪيلي سر وڙهي آهي. 3 ڀيرا اقتدار ۾ آيل هن پارٽي پنهنجي هن ڪارڪن لاءِ ڪجهه به ناهي ڪيو.

منهنجي هڪ سوال جي جواب ۾ عمران جي والد چيو ته مون کي خبر ناهي ته اُهي ڪهڙا صحافي آهن، جن جون حڪومتون مدد ڪنديون رهن ٿيون. هن چيو شايد اهو ذاتي پسند ۽ ناپسند جو معاملو هجي. عمران جي والد چيو ته ٿيليسيما جا متاثر ٻارڙا ڪڏهن به سؤ سيڪڙو صحتمند ناهن رهندا. دوائون ۽ علاج هڪ مسلسل عمل آهي، جنهن لاءِ گهڻي رقم ۽ وقت گهربل آهي. هن چيو ته سندس ڪيتريون ئي نوڪريون رڳو ان بنياد تي ختم ٿي ويون، جو هو پنهنجي ٻارڙن لاءِ ڪوشان رهندو هو. عمران جي والد ٻڌايو ته عمران هڪ ملنسار، خوش اخلاق ۽ باادب انسان هو. اهوئي سبب هو ته مون سان تعزيت لاءِ ايندڙ لاتعداد ماڻهو مون لاءِ حيرت جو سبب آهن، جن کي مان سڃاڻندو ئي ناهيان. تعزيت لاءِ ايندڙ ماڻهو پنهنجي ڳالهه ٻولهه جو آغاز ان سان ڪندا آهن ته هنن عمران کي هميشه مسڪرائيندي ۽ باادب ڏٺو آهي. ان موذي مرض ۾ مبتلا ٿيڻ باوجود هوءَ پنهنجي زندگي جو هر پل يادگار ۽ خدمت جي جذبي سان گذارڻ چاهيندو هو. سندس والد ٻڌايو ته عمران هن لاءِ هڪ صلاحڪار جي حيثيت رکندو هو ۽ کيس آسپاس جي حالتن ۽ واقعن جو ادراڪ هو. عمران جي والد جو چوڻ هو ته هو کيس عملي زندگي ۾ ڏسي پاڻ ۾ هميشه جوش ۽ جذبو محسوس ڪندو هو. منهنجي هڪ سوال جي جواب ۾ عمران جي والد چيو ته سياست، خدمت ۽ وسيلن جو مسئلو اجاره داري ۽ وارثت سان تعلق رکي ٿو. مون جهڙا لکين غريب انسان جذبو ته رکن ٿا، پر کين حق حاصل ناهي ته هو پنهنجي قوم ۽ انسانيت لاءِ ڪا خدمت انجام ڏيئي سگهن.

هڪ اهڙي معاشري ۾ جتي جنازي ۾ شرڪت ۽ ڏکويل خاندانن سان تعزيت لاءِ مرتبي جو خيال ۽ سياسي فائدي کي نظر ۾ رکيو ويندو هجي اُتي توهان ڪهڙي توقع رکي سگهو ٿا. اڄ جو معاشرو بيحس ٿي چڪو آهي. منهنجي هڪ سوال جي جواب ۾ عمران جي والد چيو ته گهڻو تڻو فلاحي ادارن جو اڄڪلهه قيام ڪاروباري نوعيت جو آهي ۽ کين سرپرستي پن سياسي نوعيت جي آهي. اخبارن ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا ۾ وڏن وڏن نالن سان افتتاحي تقريبن جي تشهير ٿئي ٿي. لکين ڪروڙين رپين جا چيڪ پيش ڪيا وڃن ٿا، پر ڪڏهن به انهن ادارن جو چيڪ اينڊ بيلينس ناهي ڪيو ويو. وڏن وڏن سيمينارن ۾ خطاب ڪندڙن متاثر خاندانن کان راءِ ورتي ته کين سهولتون حاصل آهن، پر سيمينار ۾ ويٺل متاثر خاندانن جا ماڻهو ان سبب خاموش تماشائي بڻيل رهن ٿا ته سندن ٻارڙن جي زندگين جو سوال هوندو آهي ۽ هو ٿوري گهڻي ملندڙ طبي امداد کان به محروم ٿي سگهن ٿا. منهنجي هڪ سوال جي جواب ۾ عمران جي والد ٻڌايو ته ٿيليسميا جي مريضن لاءِ ڪابه مستقل اسپتال ناهي. اهي ٽرانسفيوزن سينٽر رت فراهم ڪن ٿا. جڏهن ته ٿيليسميا جا مريض هميشه ريڊ الرٽ هوندا آهن. بروقت طبي امداد نه ملڻ سبب ڪيترائي مريض جن ۾ عمران به شامل آهي، پنهنجي جان وڃائي ويهندا آهن، ڇو ته ايمرجنسي جي صورت ۾ انهن سينٽرن ۾ ڊاڪٽر موجود ناهن هوندا ۽ طبي سامان به ناهي هوندو. جڏهن ته ڪيتريون ئي وڏيون خانگي اسپتالون اهڙن مريضن کي فرسٽ ايڊ به ناهن ڏيئي سگهنديون ۽ جان ڇڏائڻ لاءِ چيو ويندو آهي ته اسان وٽ نه بيڊ آهي، نه روم آهي نه ان مرض جو تجربيڪار ڊاڪٽر. ان لاءِ مريض کي جناح يا سول اسپتال کڻي وڃو. ان بحث مباحثي ۾ ئي مريض ڌڻي کي پهچي ويندو آهي. سيمينارن ۾ ڊگهيون تقريرون ڪندڙن ڪڏهن به ان حساس موضوع تي ناهي سوچيو ته هتي لاتعداد پرائيويٽ اسپتالون آهن، جن ايمرجنسي جي نالي تي دڪان کولي ڇڏيا آهن ۽ صورتحال اها آهي جو ايمرجنسي روم ميل ۽ فيميل نرسن يا اڻڄاڻ ڊاڪٽرن جي حوالي هوندو آهي. عمران جي والد ٻڌايو ته هن عمران جي معاملي ۾ هڪ ويجهي اسپتال ۾ اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو. عمران کي بروقت طبي امداد نه ملي سگهي ۽ رهي کهي اُميد سٽي گورنمينٽ جي انتظام هيٺ هلندڙ هڪ وڏي اسپتال جي عملي پوري ڪري ڇڏي، جنهن صرف ان ڳالهه تي وقت ضايع ڪري ڇڏيو ته انهن وٽ نه بيڊ آهي نه روم، جڏهن ته فرسٽ ايڊ فرش تي سمهاري به ڏئي سگهجي ٿي. جڏهن ته منهنجو اهو چوڻ هو ته جناح ۽ سول اسپتال جو فاصلو پري آهي ۽ ٽريفڪ جي رش وقت خراب ڪري ڇڏيندي. ان لاءِ توهان گهٽ ۾ گهٽ فرسٽ ايڊ ته ڏيو. پر آر ايم او سميت ڊاڪٽرن ۽ هٿيارن سان ليس گارڊن دم پرواز ٿيڻ تائين مريض جي پونئرن کي تسلي ته ڇا پر ابتڙ پنهنجي رعب ۽ دٻدٻي سان کين دٻائيندا رهيا.

عمران هاڻي اسان وچ ۾ ناهي، پر لکين عمران جيڪي ان موذي مرض ۾ مبتلا آهن ۽ هر عمران روزانو ان صورتحال کي منهن ڏئي ٿو. خدا جي واسطي سرڪاري ۽ ذاتي سطح تي وڏيون رقمون ڏيندرن کي منهنجو هڪ ئي مطالبو آهي ته منهنجي هن مضمون ۾ اٿاريل سوالن تي غور ڪريو. هن مضمون ۾ عمران جي واکاڻ ڪرڻ ئي مقصد نه هو، پر انهن لکين ٻارڙن جيڪي ٿيليسميا جي مرض ۾ ورتل آهن کي اهو پيغام ڏيڻو هو ته عمران جي زندگي انهن لاءِ آئيڊيل آهي. عمران ثابت ڪيو ته هوءَ معاشري ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. بس ضرورت آهي ته عزم ۽ همت جي. انهن هزارين خاندانن لاءِ عمران جي زندگي ۽ موت هڪ واٽ جي لاٽ وانگر آهي ۽ عمران جا والدين هڪ اعليٰ مثال آهن. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اهڙا سمورا ادارا جيڪي مخصوص بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل آهن ان جي انتظاميه ۾ مريضن جي والدين يا سرپرستن ۽ حڪومتي اهلڪارن کي شامل ڪيو وڃي، ڇو ته ائين ڪرڻ کانسواءِ سٺا نتيجا نڪرڻ جا امڪان نظر نه پيا اچن.

صوبن کي ٽوڙي وڌيڪ يونٽ جوڙڻ واري تجويز- ڪجهه گذارشون : عبرت ايڊيٽوريل

جيتوڻيڪ اسان وٽ صوبن کي ٽوڙي وڌيڪ انتظامي يونٽ جوڙڻ جي حوالي کان ڪافي وقت کان بحث ۽ تجويزون هلندڙ آهن پر اهي هاڻ اسان جي وڏي صوبي پنجاب کان شروع ٿيون آهن ۽ پنجابي ذهن ۾ اهو کاٽ لڳي چڪو آهي ته ڇو نه ڏاکڻي پنجاب يعني سرائيڪي بيلٽ کي الڳ صوبو بڻايو وڃي، جنهن جو صوبائي هيڊڪوارٽر بهاولپور هجي؟ ان کان پوءِ هزارا پنهنجي لاءِ الڳ صوبي جي ڳالهه ڪندا ۽ ايئن اهو بحث تيز تر ٿي ويو آهي. سنڌ ۾پڻ الڳ صوبي جي حوالي کان هڪ ڪوارٽر مان تجويز ايندي رهي آهي.

ڪجهه ڏينهن اڳ، متحده قومي موومينٽ جي سربراهه هڪ نجي ٽي وي چئنل سان ڳالهائيندي وڏن صوبن کي ٽوڙي ننڍا صوبا يعني انتظامي يونٽ جوڙڻ واري تجويز ڏني آهي ۽ ان لاءِ هن اولهه جي ملڪن جو مثال ڏنو آهي ته بهتر انتظام هلائڻ لاءِ ننڍا صوبا جوڙيا وڃن. هن وڌندڙ آبادي ۽ گهٽجندڙ قدرتي وسيلن جي پڻ ڳالهه ڪئي آهي.

جيستائين پنجاب جو سوال آهي ته ڏکڻ پنجاب جيئن ته پنجاب جو غريب ترين رورل حصو آهي، جنهن ۾ پيپلز پارٽي اڪثريت سان کٽيندي آئي آهي. جڏهن ته اربن پنجاب ۾ نواز ليگ جي اڪثريت آهي ۽ لاهور جو تخت هونئن به مستقبل ۾ شريف ڀائرن جو مقدر بڻجڻو آهي نه ڪي سرائيڪي ڳالهائيندڙ ماڻهن جو. ان ڪري گهڻا امڪان اهي پيا ڀاسجن ته شريف ڀائر اهڙي تجويز کي ڪنهن به صورت ۾ هٿي نه وٺرائيندا. هڪ سبب سيد يوسف رضا گيلانيءَ کي وزيراعظم بنائڻ لاءِ پيپلز پارٽي پاران اهو به ٿي سگهي ٿو ته هو سرائيڪي بيلٽ سان واسطو رکي ٿو. اهڙيءَ ريت سرائيڪي ڳالهائيندڙن جو اهو پراڻو مطالبو رهيو آهي ته کين تخت لاهور جي قيد مان آجو ڪري الڳ صوبو جوڙي ڏنو وڃي ۽ ان جو صوبائي گاديءَ وارو شهر بهاولپور جوڙيو وڃي. هونئن به سرائيڪي ڳالهائيندڙ هن بيلٽ جو ڪلچر، ثقافت، ٻولي ۽ رسم رواج باقي پنجاب کان الڳ ۽ منفرد آهي.

نامياري اسڪالر عائشه صديقا جو چوڻ آهي ته سرائيڪي صوبو يا بهاولپور صوبي جو مطالبو هڪ حوالي کان جائز آهي. جڏهن ته سنڌ جي اربن اردو ڳالهائيندڙ مهاجر ڪميونٽي جو هڪ وڏي عرصي کان ڌار صوبي وارو مطالبو ان حساب کان به غير معقول آهي ته انهن کي پنهنجي territory نه آهي. هن جو چوڻ آهي ته ”مهاجر ڪميونٽي“ ڊيموگرافي حوالي کان الڳ صوبو جوڙڻ واري پوزيشن ۾ نه آهي. اهي (اردو ڳالهائيندڙ نمائندا) سنڌ ۾ سنڌي قومپرستن سان گڏجي پٺاڻن ۽ پنجابين جي آبادڪاري خلاف گڏيل جدوجهد ڪري سگهن ٿا پر اهو سڀ ڪجهه پنهنجا حق حاصل ڪرڻ ۽ شيئر گهرڻ تائين محدود ٿي سگهي ٿو. اهڙي طرح ڄاڻايل نامياري اسڪالر جو چوڻ آهي ته پنجاب جي حڪمران اشرافيه بهرحال پنجاب کي ورهائڻ واري امڪان تي غور ڪرڻ جي حد تائين تيار نظر اچي ٿي. جيڪڏهن پنجاب ۾ سرائيڪي صوبو الڳ ٿئي ٿو ته ان سان پنجاب ۾ ڊرامائي تبديلي ممڪن ٿي ويندي. اصل ۾ سرائيڪي بيلٽ جي ماڻهن، مثلن ملتان، ڊي جي خان، بهاولپور وغيره کي پنهنجن مسئلن لاءِ تخت لاهور ڏانهن اسهڻو پوي ٿو ۽ اهي لاهور کي ايئن سمجهن ٿا، جيئن ورهاڱي کان اڳ سنڌ وارا تڏهوڪي بامبي کي سمجهندا هئا، ڇو ته سنڌ کي بمبئي (هاڻوڪي ممبئي) جي ماتحت ڏنو ويو هو ۽ ان خلاف سنڌ هڪ ڊگهي جدوجهد ڪئي هئي. اصل ۾ ڏکڻ پنجاب ترقي جي حوالي کان اتر پنجاب کان تمام گهڻو پوئتي رکيو ويو آهي. ان ڪري پنجاب ۾ اتر ۽ ڏکڻ پنجاب وارو تضاد وڏي وقت کان موجود رهيو آهي.

باقي جيستائين سنڌ جو تعلق آهي ته اهو un thinkable (غور ويچار جي ئي قابل نه هجڻ وارو) آهي. ڇو ته سنڌ پنهنجي ڊيموگرافي پوزيشن ۾ جهڙي طرح آهي اهڙي طرح ڏکڻ پنجاب وارو مامرو نه آهي. سنڌ کي ٽوڙي ننڍن صوبن ۾ ورهائڻ جائز نه آهي ۽ اها تاريخ سان هٿ چراند ڪرڻ برابر ٿيندو. جيڪڏهن بهتر حڪمراني يا انتظام جو مامرو آهي ته اهو هاڻ به ممڪن آهي. سسٽم سڌاريو، ڪرپشن ختم ڪريو، ادارن جي فعاليت بحال ڪريو ته بهتر انتظام ۾ ڪيتري دير لڳي سگهي ٿي؟ جيسين ايم ڪيو ايم سربراهه ٻيو سبب ڄاڻايو آهي ته وڌندڙ آبادي اسان جو ئي نه پر سڄي دنيا جو مسئلو آهي ۽ دنيا وڌندڙ آباديءَ جي ائٽم بم مٿان ويٺل آهي. اهو بم ٽِڪ ٽڪ ڪري رهيو آهي ۽ قدرتي وسيلا تيزيءَ سان ختم ڪري رهيو آهي. هڪ اندازو آهي ته جيڪڏهن آباديءَ ۾ اضافي جي شرح واري رفتار اها رهي ته مستقبل ۾ دنيا ۾ عام ماڻهوءَ لاءِ پيئڻ جو پاڻي فراهم ڪرڻ مشڪل ٿي ويندو ۽ ماڻهو بک وگهي نه پر اڃ وگهي مري ويندا. آباديءَ کي روڪڻ جا سخت قانون جوڙيو ۽ عمل ڪرايو ته ان جي اضافي کي بريڪ لڳي سگهي ٿي ۽ بهتر حڪومت اهڙو عمل ممڪن ڪري سگهي ٿي.

مختصر اهو ته جڏهن ڏکڻ پنجاب کي الڳ صوبي ڏيڻ جي ڳالهه اچي ٿي ته ان جي اها ورهاست لساني نوعيت جي نه آهي پر اسان وٽ ايئن آهي. سنڌ جي وحدانيت واري سوال کي ان پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي ۽ ٿڌي دل سان ڏسڻ گهرجي. سنڌ جا ماڻهو ان تي ڪنهن به صورت ۾ راضي نه ٿيندا ڇو ته هيءَ قومن جي سروائيول واري جنگ جو مامرو آهي.

ڪراچي ۾ امن نه رهندو ته توهانجي سياست به نه رهندي! : عبرت ايڊيٽوريل

سنڌ حڪومت پاران آءِ جي ۽ سي سي پي او کي هٽائڻ  واري متحده قومي موومينٽ جي مطالبي کي رد ڪرڻ کانپوءِ اتحادين ۾ اختلاف زور وٺي رهيا آهن. متحده بضد آهي ته انهن ٻنهي عملدارن کي هٽايو وڃي. جڏهن ته گهرو وزير پاران متحده جي اهڙي مطالبي کي مڃڻ کان کتو جواب ڏنو ويو آهي. گهرو وزارت جو موقف آهي ته ڄاڻايل ٻئي عملدار ايماندار آفيسر آهن، کين ڪراچي وڳوڙن ۾ اڻ ڌريو ڪردار ادا ڪرڻ تي متحده کي مٺيان لڳي آهي. جڏهن ته متحده بدستور حڪومت کان الڳ ٿيڻ يا اهڙو ڪو ٻيو ردعمل ڪرڻ جي ڌمڪي ڏئي رهي آهي. ڪراچي وڳوڙن جي حوالي سان گهرو وزارت اهو به انڪشاف ڪيو آهي ته جيڪڏهن ڪا به ڌر وچ ۾ نه پوي ته ڪراچيءَ مان هڪ ئي مهيني اندر ڏوهاري عنصرن کي ختم ڪري هٿيارن کان پاڪ ڪري سگهجي ٿو. گهرو وزات جي اهڙي انڪشاف يا اعتراف مان اها ڳالهه به واضع ٿي رهي آهي ته وزارت سياسي دٻاءَ هيـٺ آهي ۽ اها امن قائم ڪرڻ لاءِ پنهنجو اڻ-ڌريو ڪردار ادا ڪرڻ کان قاصر آهي. جيڪڏهن ڪراچيءَ ۾ امن گهرجي ٿو ته پوءِ ڪا به پارٽي مداخلت نه ڪري، ڇو ته هاڻي اهو واضع ٿي ويو آهي ته ڪراچيءَ ۾ ٿيل وڳوڙ لساني بنيادن تي ٿيا آهن ۽ انهن وڳوڙن ۾ مختلف سياسي پارٽيون هڪٻئي خلاف زور آزمائي ڪري رهيون هيون.

متحده، حسب روايت، ڌمڪي ۽ دٻاءَ جي سياست ڪري رهي آهي. سندن پاڙ اُکريءَ تي آهي، ۽ اها هميشه ايئن ئي رهي آهي. مطالبا نه مڃڻ جي صورت ۾ متحده هميشه اهڙي قسم جي پريشر تي لهي ايندي آهي، جيڪو هڪ ته ڪو درست سياسي عمل ڪونهي، ٻيو اهو ته ڪراچيءَ جي هاڻوڪي حالتن ۾ ته قطعي به اهڙي قسم جا فيصلا نه ٿا ڪري سگهجن جيڪي صرف هڪ ڌر جي خواهشن تي مبني هجن. سنڌ حڪومت متحده کي وري به ڳالهين جي ميز تي آڻڻ چاهي ٿي، تنهنڪري متحده کي ان حوالي سان سوچڻ گهرجي.

12 مئي جو ڏينهن جيئن جيئن ويجهو اچي رهيو آهي، تيئن تيئن متحده جي پريشاني ڏسڻ وٽان آهي. طالبانائيزيشن واري اسڪرپٽ گهڻو وقت اڳ کان تيار ڪئي پئي وئي، ۽ ان جو بهترين استعمال 12 مئي تي ئي ممڪن آهي. 12 مئي، اسان سڀني کي ياد آهي ته، هڪ وحشت ۽ فاشزم سان ڀرپور روايت جو ڏينهن هيو، ۽ متحده پنهنجي مٿان لڳل ان داغ کي ڌوئڻ بجاءِ وري به ساڳي ئي ڪرت تي لهي آئي آهي، سا ڳالهه کيس سياسي طور تي اڪيلو ڪري سگهي ٿي.

اي اين پي 12 مئي تي رٿيل پنهنجي سرگرمين تان هٿ کڻڻ کان صاف انڪار ڪري ڇڏيو آهي، ۽ شهر ۾ موجود پنهنجون سڀئي آفيسون بند ڪري ڇڏيون آهن. ايئن کڻي چئجي ته 12 مئي جو ڏينهن يا ان جي ويجهو ڪجهه ڏينهن ڪراچيءَ جي امن جي لاءِ انتهائي خطرناڪ ڏينهن آهن، ڌريون پنهنجي پنهنجي تياري ۾ آهن. هاڻي ڪراچيءَ جو امن هڪ ته متحده جي هٿ ۾ آهي، ٻيو اي اين پي جي هٿ ۾. پر اسان سمجهون ٿا ته انهن ٻنهي کي پرچائڻ ۽ شهر ۾ امن موٽائڻ جي سڀ کان وڏي ذميداري پيپلز پارٽي تي اچي ٿي، جيڪا سنڌ حڪومت ۾ اڪثريت ۾ آهي. پيپلز پارٽي جي هن وقت سڀ کان وڏي ڪوشش اها هئڻ گهرجي ته اها متحده يا اين اين پي جي ڪنهن به دٻاءَ ۾ نه اچي، ۽ نه ئي معاملن کي گهڻو خراب ڪري، پر ڪو وچ وارو رستو ڪڍي وٺي، جنهن ۾ سڀني ڌرين کي واپس پنهنجي سائيز ۾ به رکي سگهجي ۽ شهر ۾ امن به قائم ڪري سگهجي.

ان حوالي سان متحده تي به هن وقت وڏي ذميداري عائد ٿئي ٿي. ڪراچي شهر جيڪو پاڪستان جي معيشت ۾ ڪرنگهي جي هڏيءَ واري حيثيت رکي ٿو، ان جو جيڪڏهن امن تباهه ٿئي ٿو ته پوءِ نه صرف اهو سموري ملڪ کي نقصان آهي، پر سولي ۽ سڌي ڳالهه اها آهي ته متحده کي به ان جي ڪري وڏو نقصان کڻڻو پوندو. متحده ۽ سنڌ حڪومت ۾ هي معاملا ڪٿي وڃي دنگ ڪن ٿا، اهو اڃا ڏسڻو آهي. متحده جيڪا حڪومت کان الڳ ٿيڻ واري ڳالهه ڪري رهي آهي، ظاهر آهي ته، اها نه سندس فائدي ۾ آهي ۽ نه ئي ڪنهن ٻي جي فاعدي ۾. هڪ ڀيرو ٻيهر تحمل مزاجيءَ کان ڪم وٺندي معاملن تي سوچڻ جي ضرورت آهي.

اين اين پي کي به پنهنجي روايتي هوڏ تان لهڻ جي ضرورت آهي. انهن ٻنهي پارٽين ۽ لساني گروهن جي پاڻ ۾ ڇڪتاڻ جو وري به نقصان سنڌي ماڻهوءَ کي آهي، ڇو ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ عام سنڌي ماڻهو وري به ويڳاڻو ۽ اوپرو نظر ايندو. ان جي ڪيفيت ”وڙهن سانَ ۽ پٽجن ٻوڙا“ واري محاوري وانگر هوندي. ڪراچي هن وقت بارود جو ڍير آهي، ان کي صرف تيلي لڳائڻ جي دير آهي. اها تيلي، بهرحال، ڪو ئي به لڳائي، پر نقصان سڀني جو گڏيل طور تي ٿيندو. اها ڳالهه نه صرف اي اين پي ۽ ڪراچيءَ ۾ رهندڙ پٺاڻن کي پنهنجي ذهن ۾ ويهارڻ گهرجي، پر ان ڳالهه کي متحده هينئين سان هنڍائي ته بهتر ٿيندو.