• </* Theme Name: Twenty Ten Theme URI: http://wordpress.org/ Description: The 2010 theme for WordPress is stylish, customizable, simple, and readable -- make it yours with a custom menu, header image, and background. Twenty Ten supports six widgetized areas (two in the sidebar, four in the footer) and featured images (thumbnails for gallery posts and custom header images for posts and pages). It includes stylesheets for print and the admin Visual Editor, special styles for posts in the "Asides" and "Gallery" categories, and has an optional one-column page template that removes the sidebar. Author: the WordPress team Version: 1.3 License: GNU General Public License License URI: license.txt Tags: black, blue, white, two-columns, fixed-width, custom-header, custom-background, threaded-comments, sticky-post, translation-ready, microformats, rtl-language-support, editor-style, custom-menu */ /* =Reset default browser CSS. Based on work by Eric Meyer: http://meyerweb.com/eric/tools/css/reset/index.html -------------------------------------------------------------- */ html, body, div, span, applet, object, iframe, h1, h2, h3, h4, h5, h6, p, blockquote, pre, a, abbr, acronym, address, big, cite, code, del, dfn, em, font, img, ins, kbd, q, s, samp, small, strike, strong, sub, sup, tt, var, b, u, i, center, dl, dt, dd, ol, ul, li, fieldset, form, label, legend, table, caption, tbody, tfoot, thead, tr, th, td { background: transparent; border: 0; margin: 0; padding: 0; vertical-align: baseline; } body { line-height: 1; } h1, h2, h3, h4, h5, h6 { clear: both; font-weight: normal; } ol, ul { list-style: none; } blockquote { quotes: none; } blockquote:before, blockquote:after { content: ''; content: none; } del { text-decoration: line-through; } /* tables still need 'cellspacing="0"' in the markup */ table { border-collapse: collapse; border-spacing: 0; } a img { border: none; } /* =Layout -------------------------------------------------------------- */ /* LAYOUT: Two columns DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: left; margin: 0 -240px 0 0; width: 100%; } #content { margin: 0 280px 0 20px; } #primary, #secondary { float: right; overflow: hidden; width: 220px; } #secondary { clear: right; } #footer { clear: both; width: 100%; } /* LAYOUT: One column, no sidebar DESCRIPTION: One centered column with no sidebar */ .one-column #content { margin: 0 auto; width: 640px; } /* LAYOUT: Full width, no sidebar DESCRIPTION: Full width content with no sidebar; used for attachment pages */ .single-attachment #content { margin: 0 auto; width: 900px; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url { font-family: MB Khursheed, Georgia, "Bitstream Charter", serif; } h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, .wp-caption-text { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, "Helvetica Neue", Arial, Helvetica, "Nimbus Sans L", sans-serif; } pre { font-family: MB Khursheed, "Courier 10 Pitch", Courier, monospace; } code { font-family: MB Khursheed, Monaco, Consolas, "Andale Mono", "DejaVu Sans Mono", monospace; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #access .menu-header, div.menu, #colophon, #branding, #main, #wrapper { margin: 0 auto; width: 940px; } #wrapper { background: #fff; margin-top: 20px; padding: 0 20px; } /* Structure the footer area */ #footer-widget-area { overflow: hidden; } #footer-widget-area .widget-area { float: left; margin-right: 20px; width: 220px; } #footer-widget-area #fourth { margin-right: 0; } #site-info { float: left; font-size: 14px; font-weight: bold; width: 700px; } #site-generator { float: right; width: 220px; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Main global 'theme' and typographic styles */ body { background: #f1f1f1; } body, input, textarea { color: #666; font-size: 12px; line-height: 18px; } hr { background-color: #e7e7e7; border: 0; clear: both; height: 1px; margin-bottom: 18px; } /* Text elements */ p { margin-bottom: 18px; text-align:justify; } ul { list-style: square; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol { list-style: decimal; margin: 0 0 18px 1.5em; } ol ol { list-style: upper-alpha; } ol ol ol { list-style: lower-roman; } ol ol ol ol { list-style: lower-alpha; } ul ul, ol ol, ul ol, ol ul { margin-bottom: 0; } dl { margin: 0 0 24px 0; } dt { font-weight: bold; } dd { margin-bottom: 18px; } strong { font-weight: bold; } cite, em, i { font-style: italic; } big { font-size: 131.25%; } ins { background: #ffc; text-decoration: none; } blockquote { font-style: italic; padding: 0 3em; } blockquote cite, blockquote em, blockquote i { font-style: normal; } pre { background: #f7f7f7; color: #222; line-height: 18px; margin-bottom: 18px; overflow: auto; padding: 1.5em; } abbr, acronym { border-bottom: 1px dotted #666; cursor: help; } sup, sub { height: 0; line-height: 1; position: relative; vertical-align: baseline; } sup { bottom: 1ex; } sub { top: .5ex; } input[type="text"], textarea { background: #f9f9f9; border: 1px solid #ccc; box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -moz-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); -webkit-box-shadow: inset 1px 1px 1px rgba(0,0,0,0.1); padding: 2px; } a:link { color: #0066cc; } a:visited { color: #743399; } a:active, a:hover { color: #ff4b33; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { position: absolute; left: -9000px; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #header { padding: 30px 0 0 0; } #site-title { float: left; font-size: 30px; line-height: 36px; margin: 0 0 18px 0; width: 700px; } #site-title a { color: #000; font-weight: bold; text-decoration: none; } #site-description { clear: right; float: right; font-style: italic; margin: 15px 0 18px 0; width: 220px; } /* This is the custom header image */ #branding img { border-top: 4px solid #000; border-bottom: 1px solid #000; display: block; float: left; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { background: #000; display: block; float: left; margin: 0 auto; width: 940px; } #access .menu-header, div.menu { font-size: 13px; margin-left: 12px; width: 928px; } #access .menu-header ul, div.menu ul { list-style: none; margin: 0; } #access .menu-header li, div.menu li { float: left; position: relative; } #access a { color: #aaa; display: block; line-height: 38px; padding: 0 10px; text-decoration: none; } #access ul ul { box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -moz-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); -webkit-box-shadow: 0px 3px 3px rgba(0,0,0,0.2); display: none; position: absolute; top: 38px; left: 0; float: left; width: 180px; z-index: 99999; } #access ul ul li { min-width: 180px; } #access ul ul ul { left: 100%; top: 0; } #access ul ul a { background: #333; line-height: 1em; padding: 10px; width: 160px; height: auto; } #access li:hover > a, #access ul ul :hover > a { background: #333; color: #fff; } #access ul li:hover > ul { display: block; } #access ul li.current_page_item > a, #access ul li.current-menu-ancestor > a, #access ul li.current-menu-item > a, #access ul li.current-menu-parent > a { color: #fff; } * html #access ul li.current_page_item a, * html #access ul li.current-menu-ancestor a, * html #access ul li.current-menu-item a, * html #access ul li.current-menu-parent a, * html #access ul li a:hover { color: #fff; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #main { clear: both; overflow: hidden; padding: 40px 0 0 0; } #content { margin-bottom: 36px; } #content, #content input, #content textarea { color: #333; font-size: 16px; line-height: 24px; } #content p, #content ul, #content ol, #content dd, #content pre, #content hr { margin-bottom: 24px; } #content ul ul, #content ol ol, #content ul ol, #content ol ul { margin-bottom: 0; } #content pre, #content kbd, #content tt, #content var { font-size: 15px; line-height: 21px; } #content code { font-size: 13px; } #content dt, #content th { color: #000; } #content h1, #content h2, #content h3, #content h4, #content h5, #content h6 { color: #000; line-height: 1.5em; margin: 0 0 20px 0; } #content table { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 -1px 24px 0; text-align: left; width: 100%; } #content tr th, #content thead th { color: #888; font-size: 12px; font-weight: bold; line-height: 18px; padding: 9px 24px; } #content tr td { border-top: 1px solid #e7e7e7; padding: 6px 24px; } #content tr.odd td { background: #f2f7fc; } .hentry { margin: 0 0 48px 0; } .home .sticky { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; margin-left: -20px; margin-right: -20px; padding: 18px 20px; } .single .hentry { margin: 0 0 36px 0; } .page-title { color: #000; font-size: 14px; font-weight: bold; margin: 0 0 36px 0; } .page-title span { color: #333; font-size: 16px; font-style: italic; font-weight: normal; } .page-title a:link, .page-title a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .page-title a:active, .page-title a:hover { color: #ff4b33; } #content .entry-title { color: #000; font-size: 21px; font-weight: bold; line-height: 1.3em; margin-bottom: 0; } .entry-title a:link, .entry-title a:visited { color: #000; text-decoration: none; } .entry-title a:active, .entry-title a:hover { color: #ff4b33; } .entry-meta { color: #888; font-size: 12px; } .entry-meta abbr, .entry-utility abbr { border: none; } .entry-meta abbr:hover, .entry-utility abbr:hover { border-bottom: 1px dotted #666; } .entry-content, .entry-summary { clear: both; padding: 12px 0 0 0; } #content .entry-summary p:last-child { margin-bottom: 12px; } .entry-content fieldset { border: 1px solid #e7e7e7; margin: 0 0 24px 0; padding: 24px; } .entry-content fieldset legend { background: #fff; color: #000; font-weight: bold; padding: 0 24px; } .entry-content input { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-right: 24px; } .entry-content label { color: #888; font-size: 12px; } .entry-content select { margin: 0 0 24px 0; } .entry-content sup, .entry-content sub { font-size: 10px; } .entry-content blockquote.left { float: left; margin-left: 0; margin-right: 24px; text-align: right; width: 33%; } .entry-content blockquote.right { float: right; margin-left: 24px; margin-right: 0; text-align: left; width: 33%; } .page-link { clear: both; color: #000; font-weight: bold; margin: 0 0 22px 0; word-spacing: 0.5em; } .page-link a:link, .page-link a:visited { background: #f1f1f1; color: #333; font-weight: normal; padding: 0.5em 0.75em; text-decoration: none; } .home .sticky .page-link a { background: #d9e8f7; } .page-link a:active, .page-link a:hover { color: #ff4b33; } body.page .edit-link { clear: both; display: block; } #entry-author-info { background: #f2f7fc; border-top: 4px solid #000; clear: both; font-size: 14px; line-height: 20px; margin: 24px 0; overflow: hidden; padding: 18px 20px; } #entry-author-info #author-avatar { background: #fff; border: 1px solid #e7e7e7; float: left; height: 60px; margin: 0 -104px 0 0; padding: 11px; } #entry-author-info #author-description { float: left; margin: 0 0 0 104px; } #entry-author-info h2 { color: #000; font-size: 100%; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } .entry-utility { clear: both; color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } .entry-meta a, .entry-utility a { color: #888; } .entry-meta a:hover, .entry-utility a:hover { color: #ff4b33; } #content .video-player { padding: 0; } /* =Asides -------------------------------------------------------------- */ .home #content .format-aside p, .home #content .category-asides p { font-size: 14px; line-height: 20px; margin-bottom: 10px; margin-top: 0; } .home .hentry.format-aside, .home .hentry.category-asides { padding: 0; } .home #content .format-aside .entry-content, .home #content .category-asides .entry-content { padding-top: 0; } /* =Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .format-gallery .size-thumbnail img, .category-gallery .size-thumbnail img { border: 10px solid #f1f1f1; margin-bottom: 0; } .format-gallery .gallery-thumb, .category-gallery .gallery-thumb { float: left; margin-right: 20px; margin-top: -4px; } .home #content .format-gallery .entry-utility, .home #content .category-gallery .entry-utility { padding-top: 4px; } /* =Attachment pages -------------------------------------------------------------- */ .attachment .entry-content .entry-caption { font-size: 140%; margin-top: 24px; } .attachment .entry-content .nav-previous a:before { content: '\21900a0'; } .attachment .entry-content .nav-next a:after { content: '0a0\2192'; } /* =Images -------------------------------------------------------------- */ /* Resize images to fit the main content area. - Applies only to images uploaded via WordPress by targeting size-* classes. - Other images will be left alone. Use "size-auto" class to apply to other images. */ img.size-auto, img.size-full, img.size-large, img.size-medium, .attachment img { max-width: 100%; /* When images are too wide for containing element, force them to fit. */ height: auto; /* Override height to match resized width for correct aspect ratio. */ } .alignleft, img.alignleft { display: inline; float: left; margin-right: 24px; margin-top: 4px; } .alignright, img.alignright { display: inline; float: right; margin-left: 24px; margin-top: 4px; } .aligncenter, img.aligncenter { clear: both; display: block; margin-left: auto; margin-right: auto; } img.alignleft, img.alignright, img.aligncenter { margin-bottom: 12px; } .wp-caption { background: #f1f1f1; line-height: 18px; margin-bottom: 20px; max-width: 632px !important; /* prevent too-wide images from breaking layout */ padding: 4px; text-align: center; } .wp-caption img { margin: 5px 5px 0; } .wp-caption p.wp-caption-text { color: #888; font-size: 12px; margin: 5px; } .wp-smiley { margin: 0; } .gallery { margin: 0 auto 18px; } .gallery .gallery-item { float: left; margin-top: 0; text-align: center; width: 33%; } .gallery-columns-2 .gallery-item { width: 50%; } .gallery-columns-4 .gallery-item { width: 25%; } .gallery img { border: 2px solid #cfcfcf; } .gallery-columns-2 .attachment-medium { max-width: 92%; height: auto; } .gallery-columns-4 .attachment-thumbnail { max-width: 84%; height: auto; } .gallery .gallery-caption { color: #888; font-size: 12px; margin: 0 0 12px; } .gallery dl { margin: 0; } .gallery img { border: 10px solid #f1f1f1; } .gallery br+br { display: none; } #content .attachment img {/* single attachment images should be centered */ display: block; margin: 0 auto; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .navigation { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; overflow: hidden; } .navigation a:link, .navigation a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .navigation a:active, .navigation a:hover { color: #ff4b33; } .nav-previous { float: left; width: 50%; } .nav-next { float: right; text-align: right; width: 50%; } #nav-above { margin: 0 0 18px 0; } #nav-above { display: none; } .paged #nav-above, .single #nav-above { display: block; } #nav-below { margin: -18px 0 0 0; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ #comments { clear: both; } #comments .navigation { padding: 0 0 18px 0; } h3#comments-title, h3#reply-title { color: #000; font-size: 20px; font-weight: bold; margin-bottom: 0; } h3#comments-title { padding: 24px 0; } .commentlist { list-style: none; margin: 0; } .commentlist li.comment { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; line-height: 24px; margin: 0 0 24px 0; padding: 0 0 0 56px; position: relative; } .commentlist li:last-child { border-bottom: none; margin-bottom: 0; } #comments .comment-body ul, #comments .comment-body ol { margin-bottom: 18px; } #comments .comment-body p:last-child { margin-bottom: 6px; } #comments .comment-body blockquote p:last-child { margin-bottom: 24px; } .commentlist ol { list-style: decimal; } .commentlist .avatar { position: absolute; top: 4px; left: 0; } .comment-author { } .comment-author cite { color: #000; font-style: normal; font-weight: bold; } .comment-author .says { font-style: italic; } .comment-meta { font-size: 12px; margin: 0 0 18px 0; } .comment-meta a:link, .comment-meta a:visited { color: #888; text-decoration: none; } .comment-meta a:active, .comment-meta a:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .even { } .commentlist .bypostauthor { } .reply { font-size: 12px; padding: 0 0 24px 0; } .reply a, a.comment-edit-link { color: #888; } .reply a:hover, a.comment-edit-link:hover { color: #ff4b33; } .commentlist .children { list-style: none; margin: 0; } .commentlist .children li { border: none; margin: 0; } .nopassword, .nocomments { display: none; } #comments .pingback { border-bottom: 1px solid #e7e7e7; margin-bottom: 18px; padding-bottom: 18px; } .commentlist li.comment+li.pingback { margin-top: -6px; } #comments .pingback p { color: #888; display: block; font-size: 12px; line-height: 18px; margin: 0; } #comments .pingback .url { font-size: 13px; font-style: italic; } /* Comments form */ input[type=submit] { color: #333; } #respond { border-top: 1px solid #e7e7e7; margin: 24px 0; overflow: hidden; position: relative; } #respond p { margin: 0; } #respond .comment-notes { margin-bottom: 1em; } .form-allowed-tags { line-height: 1em; } .children #respond { margin: 0 48px 0 0; } h3#reply-title { margin: 18px 0; } #comments-list #respond { margin: 0 0 18px 0; } #comments-list ul #respond { margin: 0; } #cancel-comment-reply-link { font-size: 12px; font-weight: normal; line-height: 18px; } #respond .required { color: #ff4b33; font-weight: bold; } #respond label { color: #888; font-size: 12px; } #respond input { margin: 0 0 9px; width: 98%; } #respond textarea { width: 98%; } #respond .form-allowed-tags { color: #888; font-size: 12px; line-height: 18px; } #respond .form-allowed-tags code { font-size: 11px; } #respond .form-submit { margin: 12px 0; } #respond .form-submit input { font-size: 14px; width: auto; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { list-style: none; margin-left: 0; } .widget-area ul ul { list-style: square; margin-left: 1.3em; } .widget-area select { max-width: 100%; } .widget_search #s {/* This keeps the search inputs in line */ width: 60%; } .widget_search label { display: none; } .widget-container { margin: 0 0 18px 0; } .widget-title { color: #222; font-weight: bold; } .widget-area a:link, .widget-area a:visited { text-decoration: none; } .widget-area a:active, .widget-area a:hover { text-decoration: underline; } .widget-area .entry-meta { font-size: 11px; } #wp_tag_cloud div { line-height: 1.6em; } #wp-calendar { width: 100%; } #wp-calendar caption { color: #222; font-size: 14px; font-weight: bold; padding-bottom: 4px; text-align: left; } #wp-calendar thead { font-size: 11px; } #wp-calendar thead th { } #wp-calendar tbody { color: #aaa; } #wp-calendar tbody td { background: #f5f5f5; border: 1px solid #fff; padding: 3px 0 2px; text-align: center; } #wp-calendar tbody .pad { background: none; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: right; } .widget_rss a.rsswidget { color: #000; } .widget_rss a.rsswidget:hover { color: #ff4b33; } .widget_rss .widget-title img { width: 11px; height: 11px; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-left: 0; padding: 0 20px 0 0; } #main .widget-area ul ul { border: none; margin-left: 1.3em; padding: 0; } #primary { } #secondary { } /* Footer widget areas */ #footer-widget-area { } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #footer { margin-bottom: 20px; } #colophon { border-top: 4px solid #000; margin-top: -4px; overflow: hidden; padding: 18px 0; } #site-info { font-weight: bold; } #site-info a { color: #000; text-decoration: none; } #site-generator { font-style: italic; position: relative; } #site-generator a { background: url(images/wordpress.png) center left no-repeat; color: #666; display: inline-block; line-height: 16px; padding-left: 20px; text-decoration: none; } #site-generator a:hover { text-decoration: underline; } img#wpstats { display: block; margin: 0 auto 10px; } /* =Mobile Safari ( iPad, iPhone and iPod Touch ) -------------------------------------------------------------- */ pre { -webkit-text-size-adjust: 140%; } code { -webkit-text-size-adjust: 160%; } #access, .entry-meta, .entry-utility, .navigation, .widget-area { -webkit-text-size-adjust: 120%; } #site-description { -webkit-text-size-adjust: none; } /* =Print Style -------------------------------------------------------------- */ @media print { body { background: none !important; } #wrapper { clear: both !important; display: block !important; float: none !important; position: relative !important; } #header { border-bottom: 2pt solid #000; padding-bottom: 18pt; } #colophon { border-top: 2pt solid #000; } #site-title, #site-description { float: none; line-height: 1.4em; margin: 0; padding: 0; } #site-title { font-size: 13pt; } .entry-content { font-size: 14pt; line-height: 1.6em; } .entry-title { font-size: 21pt; } #access, #branding img, #respond, .comment-edit-link, .edit-link, .navigation, .page-link, .widget-area { display: none !important; } #container, #header, #footer { margin: 0; width: 100%; } #content, .one-column #content { margin: 24pt 0 0; width: 100%; } .wp-caption p { font-size: 11pt; } #site-info, #site-generator { float: none; width: auto; } #colophon { width: auto; } img#wpstats { display: none; } #site-generator a { margin: 0; padding: 0; } #entry-author-info { border: 1px solid #e7e7e7; } #main { display: inline; } .home .sticky { border: none; } } /* Theme Name: Twenty Ten */ /* RTL Basics */ body { direction:rtl; unicode-bidi:embed; } /* LAYOUT: Two-Column (Right) DESCRIPTION: Two-column fixed layout with one sidebar right of content */ #container { float: right; margin: 0 0 0 -240px; } #content { margin: 0 20px 36px 280px; } #primary, #secondary { float: left; } #secondary { clear: left; } /* =Fonts -------------------------------------------------------------- */ body, input, textarea, .page-title span, .pingback a.url, h3#comments-title, h3#reply-title, #access .menu, #access div.menu ul, #cancel-comment-reply-link, .form-allowed-tags, #site-info, #site-title, #wp-calendar, .comment-meta, .comment-body tr th, .comment-body thead th, .entry-content label, .entry-content tr th, .entry-content thead th, .entry-meta, .entry-title, .entry-utility, #respond label, .navigation, .page-title, .pingback p, .reply, .widget-title, input[type=submit] { font-family: MB Khursheed, Arial, Tahoma, sans-serif; } /* =Structure -------------------------------------------------------------- */ /* The main theme structure */ #footer-widget-area .widget-area { float: right; margin-left: 20px; margin-right: 0; } #footer-widget-area #fourth { margin-left: 0; } #site-info { float: right; } #site-generator { float: left; } /* =Global Elements -------------------------------------------------------------- */ /* Text elements */ ul, ol { margin: 0 1.5em 18px 0; } blockquote { font-style: normal; } /* Text meant only for screen readers */ .screen-reader-text { left: auto; text-indent:-9000px; overflow:hidden; } /* =Header -------------------------------------------------------------- */ #site-title { float: right; } #site-description { clear: left; float: left; font-style: normal; } #branding img { float: right; } /* =Menu -------------------------------------------------------------- */ #access { float:right; } #access .menu-header, div.menu { margin-right: 12px; margin-left: 0; } #access .menu-header li, div.menu li{ float:right; } #access ul ul { left:auto; right:0; float:right; } #access ul ul ul { left:auto; right:100%; } /* =Content -------------------------------------------------------------- */ #content table { text-align: right; margin: 0 0 24px -1px; } .page-title span { font-style:normal; } .entry-title, .entry-meta { clear: right; float: right; margin-left: 68px; margin-right: 0; } .entry-content input.file, .entry-content input.button { margin-left: 24px; margin-right:0; } .entry-content blockquote.left { float: right; margin-right: 0; margin-left: 24px; text-align: left; } .entry-content blockquote.right { float: left; margin-right: 24px; margin-left: 0; text-align: right; } #entry-author-info #author-avatar { float: right; margin: 0 0 0 -104px; } #entry-author-info #author-description { float: right; margin: 0 104px 0 0; } /* Gallery listing -------------------------------------------------------------- */ .category-gallery .gallery-thumb { float: right; margin-left:20px; margin-right:0; } /* Images -------------------------------------------------------------- */ #content .gallery .gallery-caption { margin-right: 0; } #content .gallery .gallery-item { float: right; } /* =Navigation -------------------------------------------------------------- */ .nav-previous { float: right; } .nav-next { float: left; text-align:left; } /* =Comments -------------------------------------------------------------- */ .commentlist li.comment { padding: 0 56px 0 0; } .commentlist .avatar { right: 0; left: auto; } .comment-author .says, #comments .pingback .url { font-style: normal; } /* Comments form */ .children #respond { margin: 0 0 0 48px; } /* =Widget Areas -------------------------------------------------------------- */ .widget-area ul { margin-right: 0; } .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } #wp-calendar caption { text-align: right; } #wp-calendar tfoot #next { text-align: left; } /* Main sidebars */ #main .widget-area ul { margin-right: 0; padding: 0 0 0 20px; } #main .widget-area ul ul { margin-right: 1.3em; margin-left: 0; } /* =Footer -------------------------------------------------------------- */ #site-generator { font-style:normal; } #site-generator a { background-position: right center; padding-right: 20px; padding-left: 0; } .wordpress-hit-counter {direction:ltr;}
  • هڪ ڏينهن اسلاميه ڪاليج سکر جي اسٽاف روم ۾ ويٺي ويٺي سائين امير گل ڪٽوهر چيو ته اخبارن ۾ ڪالم ته ڏاڍا سٺا ٿا اچن پر ڪجھ عرصي کانپوءِ انهن جو نالو نشان نٿو ملي. پڇيومانس ته انٽرنيٽ تي به نٿا ملن . چيائين اتي به وڌ ۾ وڌ هفتي کان پراڻا نٿا ملن. بس اها ڳاله هئي هي بلاگ ٺاهڻ جي. _____ دعاگو : احمد علي مڱريو Website: ahmed.mangrio.com Email: ahmed@mangrio.com
  • صفحا

  • آرڪائوز

  • تازا ليک

  • تازا رايا

    وساريان نه وسرن (5) ڊي سي هاءِ… تي Mohammad Khan Sial
    ڪاوش هائيڊ پارڪ تي heman kumar
    سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک… تي jamila abbassi
    سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟ ليک… تي سنڌي ٻولي قومي ٻولي…
    تازي بجيٽ ۽ پسماندگي جي ڏانوڻن… تي Rehman Memon
    هر ڳالهه جي هڪڙي موسم آهي! ليک… تي Munwar ali
    ڏاکڻي پنجاب ۾ دهشتگردن خلاف ام… تي ALLAHDINO BABBAR
    This blog is no more upda… تي Dr Sameena Afghan
    تبديلي ئي آپشن هجڻ گهرجي! ليکڪ… تي Dr Sameena Afghan
    سنڌ مان هندو آبادي جي لڏ پلاڻ… تي Qasim Ali shah
    ايف-آءِ-آر ڪٿي داخل ڪرائجي؟ لي… تي Sunita
    سال 1954 کان وٺي… ليکڪ :… تي Abrar Ali Katpar
    چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب… تي Bilal jan
    چڪر ڇاهي؟ ليکڪ : ڊاڪٽر ايوب… تي Bilal jan
    سنڌ ۾ ايڏي پير پرستي ڇو… تي muntazer soomro
  • بلاگ ڏٺو ويو

    • 18,323 دفعا

ڪتاب، قيد ۽ مظهر الاسلام ليکڪ : اشفاق لغاري

اشفاق لغاري

اشفاق لغاري

ننڍڙين ٻارڙين، انهن جي گڏين، معصوم سوالن ۽ معصوميت کان وٺي، ڌراڙن، انهن جي چوپائي کي ٻڌل چڙن، ڊگهين ڊگهين مسافرين جون درد ڪٿائون ۽ محبت جي زوال واري خطري جي گهنٽي پنهنجي شاعري، ڪهاڻين ۽ ناولن ذريعي وڄائيندڙ، ملڪ جي سمورن صوبن ۾ گهڻي پڙهئي ويندڙ نثر نويس مظهرالاسلام تازو ئي نيشنل بڪ فائونڊيشن جي مئنيجنگ ڊائريڪٽر جي حيثيت سان اڊيالا جيل راولپنڊي جي قيدين سان ڪيترن ئي ”ملاقاتين“ کي ساڻ ڪري هڪ منفرد ملاقات ڪئي آهي. ان ملاقات جو مقصد هو ملڪي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو جيلن ۾ ”فري مائينڊ بڪ ڪلب“ قائم ڪرڻ، جنهن جي شروعات پاڪستان ۾ سياسي قيدين لاءِ گوانٽانامو بي واري حيثيت رکندڙ اڊيالا جيل کان ڪئي ويئي آهي، جتي افتتاحي تقريب ۾ قيدين سان مخاطب ٿيندي مظهرالاسلام چيو ته، ”آئون ڪتاب جي صورت ۾ اوهان لاءِ تمام گهڻا ملاقاتي وٺي آيو آهيان. ڪتاب هڪ اهڙو ملاقاتي آهي، جنهن لاءِ انتظار نه ڪرڻو پوندو آهي.“ زماني جي ستم ظريفين جي ماريل، محبتن ۾ هارايل، زندگي جي اڙانگي پنڌ کان فراريت اختيار ڪندڙن، پنهنجن ۾ پراون وانگر گهمندڙ ماڻهن ۽ رات دير تائين ”باتون ڪي بارش ۾ بهيگتي لڙڪي“ ڪتاب پڙهندي پڙهندي مهانگا خواب ڏسڻ لاءِ ننڊ جي آغوش ۾ هلئي ويندڙ نوجوان ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي محبوب ليکڪ مظهرالاسلام جو اڊيالا جيل جي قيدين سان ملڻ بلڪل ائين ئي ثابت ٿيو هوندو، جيئن هڪڙي دور ۾ غالب آهه ڀري چيو هو:

ابن مريم هوا ڪري ڪوئي

ميري دک ڪي، دوا ڪري ڪوئي

شايد مظهرالاسلام جي گهاٽي بڙ جهڙي ڇانوَ آڇيندڙ ڳالهين ٻڌڻ کانپوءِ اڊيالا جيل جي ڪنهن قيدي به ضرور ڪا اهڙي آهه ڀري هوندي!

جو لوگ مسيحا هين

وه شفا ڪيون نهين ديتي!؟

ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته مدر ٽريسا جي اکڙين جهڙي شفقت ۽ ممتا جهڙيون ڳالهيون لکندڙ ۽ ڪندڙ مظهرالاسلام جڏهن اڊيالا جي قيدين سان مخاطب ٿيو هوندو ته انهن جي قيدي جيون جو ڄڻ ته اڌ ٿڪ لهي پيو هوندو، پر پوءِ به آزاد هوا جي جهوٽي جو مزو ئي ٻيو هوندو آهي.

احمد فراز واريون نيشنل بڪ فائونڊيشن جون ذميواريون سنڀاليندڙ مظهرالاسلام جي اداري ۾ اچڻ کانپوءِ ملڪي تاريخ ۾ ڪتابن جي حوالي سان واقعي به ڪجهه مثالي ڪم ٿيڻ لڳو آهي، جنهن جو وڏو مثال بڪ فائونڊيشن طرفان ”وليج بڪ ڪلب“ قائم ڪرڻ به آهي. پنهنجي ڪتاب The season of love, bitter almonds and delayed rains ۾ ايشيا جي ماڊل ڊڪٽيٽر ضياءَ جي مارشل لا جو خاڪو چٽيندي هن لکيو هو: ”منهنجا مارو زندگيءَ جو سڄو وقت آپريشن ۾ ٿا گذارين يا پنهنجي گهرن ۾ يا وري جيلن ۾. صرف هاڻ ڪوڙ جو راڄ آهي.“ ان ساڳئي مظهرالاسلام جمهوريت جي تازي هوا جو جهوٽو کارائيندي اڊيا لاجيل جي قيدين کي ٻڌايو: ”هتي قائم ٿيل فري مائينڊ بڪ ڪلب کي هن جيل جي سيل نمبر 11 جي نانءُ ڪجي ٿو، جتي ملڪ جي وزير اعظم يوسف رضا گيلاني ڇهن سالن جي قيد دوران ”چاههِ يوسف سي صدا“ ڪتاب لکيو هو.“ قيد ۾  ڪتاب جو ملي وڃڻ يتيم لاءِ ماءُ جي ممتا جي احساس ملي وڃڻ مثل آهي.

محبت: مرده ڦولون ڪي سمفني، گهوڙون ڪي شهر مين اڪيلا آدمي، باتون ڪي بارش مين بهيگتي لڙڪي، خط مين پوسٽ ڪي هوئي دوپهر، گڙيا ڪي آنکهه سي شهر ڪو ديکهو ۽ ”مين آپ اور وه“ جهڙا شاهڪار ڪتاب ڏيندڙ مظهرالاسلام جي نيشنل بڪ فائونڊيشن جي ايم ڊي کان وڏي سڃاڻپ هن جا ڪتاب آهن، جن ۾ دنيا مان محبت جي موت جي خطري ۽ ان خطري بابت آگاهي جا قصا موجود آهن، ته ڪٿي وري در در جي ٺوڪر کائيندڙ هن سماج جي لاڏائو ماڻهن جا داستان آهن. هن جا ڪتاب دنيا ۾ محبت جي کوٽ سبب مايوس ٿي ويلن لاءِ به آهن ته، صوفين لاءِ به. هو ساڳئي ئي وقت رومانس جي رس ۾ ٻڏل ماڻهن جو به پسنديده ليکڪ آهي. ”هن کي ٻار ڏاڍا وڻندا آهن، پر هوءَ جنهن به ٻار سان پيار ڪرڻ شروع ڪري ٿي، اهو جلد وڏو ٿيو وڃي.“ پنهنجي ڪنهن ڪهاڻيءَ ۾ مظهرالسلام هڪ ڇوڪريءَ بابت لکيو هو. ساڳي ئي ڪهاڻي ۾ ان ڪردار بابت هن لکيو هو ته، ”گذريل سياري ۾ هن خواب اڻيا هئا ۽ هن سياري ۾ هو سوئيٽر پئي اڻي.“ مظهرالاسلام کي هڪ ڀيرو سندس حيدرآباد جي هڪ سياسي دوست جي ڌيءَ اهو سوال پڇي بلڪل ئي پريشان ڪري ڇڏيو هو ته، ”انڪل! توهان پنهنجي ڪهاڻين ۽ ناولن ۾ رڳو خودڪشيءَ ۽ مايوسيءَ جون ڳالهيون ئي ڇو لکندا آهيو؟ يا توهان جي ڪتابن ۾ زندگيءَ جو ذڪر گهٽ، موت جو گهڻو ڇو هوندو آهي؟!“ ان ڇوڪريءَ کي ته مظهر ڳالهين جو ڪو پوپٽ هٿ ۾ ڏئي ريجهائي ڇڏيو هو، پر بهرحال سندس لکڻين بابت ڪافي نقادن ۽ پڙهندڙن وٽ اهو سوال اڄ به زنده آهي.

مظهرالاسلام قيدين وٽ ڪتابن جي صورت ۾ زندگين جا گلدستا کڻي جڏهن پهتو هوندو ته انهن ڪتابن کي ڏسي قيدين ضرور ڪو شڪراني جو نفل ادا ڪيو هوندو ته، هن ملڪ ۾ ڪو سرڪاري عملدار آهي، جنهن جي دل ۾ قيدين لاءِ درد ۽ سوچڻ جو سامان موجود آهي. ائين به ڪونهي ته ملڪ ۾ جيلن اندر تازو ئي قائم ٿيندڙ ”بڪ ڪلبن“ کان اڳ ڪو ڪتابن جو نانءُ نشان ئي نه هو، ڪتاب به ضرور جيلن ۾ موجود رهيا آهن، پر لکيل جيل ڊائرين موجب، اهي صرف ساڄي ڌر جا ڪتاب قيدين کي پئي پڙهايا ويا آهن. جهڙي طرح ضياءَ جي دور ۾ سڄي معاشري ۾ ڪوڙ کي زهر وانگر پکيڙيو ويو، ائين ئي انتهاپسندي وڌائيندڙ لٽريچر کي به هٿي وٺرائي ويئي. ان جي مقابلي ۾ صحتمند ادب تي بندش وڌي ويئي. ساڄي ڌر جي اخبارن رسالن ۽ ڪتابن جي ڇپائي کي وڌائي کاٻي ڌر جي لٽريچر تي سخت بندش وڌي ويئي.

جيل، جيڪي سياسي قيدين لاءِ تربيت جو هڪ بهترين ذريعو پئي رهيا آهن، اتي ضياءَ جي دور ۾ صحتمند سرگرميون گهٽجي ويون، تنهن ڪري اميد ٿي ڪجي ته مظهرالاسلام پنهنجي من موجي طبيعت مطابق جيلن اندر صحتمند ادب جي رسائي ممڪن بنائي، نيشنل بڪ فائونڊيشن جي مقصد کي پورو ڪندو. ويلڊن مظهرالاسلام!


سنڌ پاڻيءَ جي کوٽ کي ڀوڳي رهي آهي يا سنجيدگيءَ جي کوٽ کي؟ ليکڪ : نصير ميمڻ

23 جون تي جڏهن صدر آصف زرداري پنهنجي اباڻي شهر نوابشاهه ۾ موجود هيو ته سڄي سنڌ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ جي دانهن شروع ٿي وئي، جڏهن سنڌ کي هڪ لک 70 هزار ڪيوسڪ پاڻي گهربل هو، ان کي 40 سيڪڙو گهٽ پاڻي ملڻ شروع ٿيو. جنهن خلاف سنڌ ۾ خاص طور تي ڦٽين ۽ سارين جي آبادگارن ۾ هاءِ گهوڙا مچي وئي. سارين جا آبادگار اڳ ۾ ئي پاسڪو جي زيادتين مان چيلهه سڌي ڪري نه سگهيا هئا ته مٿان وري هن مهل تي پاڻيءَ جي ايتري کوٽ سندن ايندڙ فصل کي به داءُ تي لڳائي ڇڏيو. هڪ پاسي سنڌ ۾ خريف جي فصلن لاءِ پاڻي دستياب نه هو ته ٻئي پاسي تربيلا ۾ پاڻي ڪٺو ٿي ڪيو ويو. اي اين جي عباسي جي ٽيڪنيڪل ڪميٽي رپورٽ ۾ اڳي ئي اها نشاندهي ڪئي وئي آهي ته ڊيمن ۽ لنڪ ڪئنالن جي ريگيوليشن جو ڪو مڪينزم موجود ناهي، تنهن ڪري واپڊا مرضيءَ جو مالڪ آهي، جڏهن وڻيس جيترو پاڻي وهائي ۽ جيترو روڪي ڇڏي. اهو ئي سبب آهي جو تريبلا ۽ چشما ۾ پاڻي گڏ ڪرڻ کان سواءِ تونسا-پنجند ۾ به پاڻي وهايو ٿو وڃي.

ڊيمن جي ريگيوليشن جو نظام نه هجڻ جو چٽو ثبوت هي آهي ته جهلم ندي جنهن جي مٿان منگلا ڊيم ٺهيل آهي، ان ۾ پهرين چاڙهه اچي ٿو، جنهن جو پاڻي منگلا ۾ پنجاب جي استعمال لاءِ ڪٺو ڪيو وڃي ٿو. هي اهو وقت هوندو آهي، جڏهن سنڌ ۾ خريف جي پوکائي ٿي رهي هوندي آهي.  اصولي طور جيڪڏهن ملڪ اندر پاڻيءَ جي سمورن وسيلن کي هڪ مربوط نظام هيٺ ڏنو وڃي ته پوءِ تربيلا مان پاڻي نه اچڻ جي صورت ۾ خود منگلا ڊيم مان سنڌ کي پاڻي ملڻ گهرجي، پر ان جي ابتڙ اتي پاڻي جمع ڪيو وڃي ٿو، جيڪو صرف پنجاب صوبي لاءِ مخصوص آهي.

1991ع واري پاڻي ٺاهه ۾ هر ڏهن ڏينهن لاءِ بئراجن ۽ ڪينالن ۾ پاڻيءَ جي وهڪري جو مقدار طئي ڪيل آهي. جيڪڏهن پاڻي ٺاهه ۾ ڏنل وهڪرن کان وڌيڪ اچي وڃي ته پوءِ ان جي  ورهاست جو به فارمولو ڏنل آهي. هاڻي سوال اهو آهي ته اهو ساڳيو فارمولو کوٽ جي صورتحال ۾ ڇو نٿو لاڳو ٿئي ۽ ان لاءِ تاريخي وهڪرن وارا انگ اکر ڇو ٿا ورتا وڃن. ان جو واحد ڪارڻ اهو آهي ته تاريخي وهڪرن جي انگن اکرن ۾  پنجاب کي فائدو آهي. گذريل سال به 1991ع واري ٺاهه تي عمل نه ٿيڻ سبب سنڌ کي ڏيڍ ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي گهٽ ۽ پنجاب کي منو ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي وڌيڪ مليو، تنهن ڪري 82-1977ع واري تاريخي وهڪري جي بنياد تي کوٽ واري حالت ۾ پاڻيءَ جي ورهاست سان سنڌ کي نقصان  ئي ٿيڻو آهي. اها خود 91ع واري ٺاهه جي ڀڃڪڙي آهي. بدقسمتيءَ سان اها روايت به 1994ع ۾ پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت وڌي، جنهن کي مشرف جي دور ۾ قانون واري وزارت به غير قانوني قرار ڏئي چڪي آهي، پر ان جي باوجود 1991ع واري ٺاهه مطابق پاڻي ورهاست تي عمل نه پيو ڪيو وڃي.

25 هين جون تي ڪراچيءَ ۾ صدر آصف علي زرداريءَ جي صدارت هيٺ ٿيل اجلاس ۾ اهو فيصلو ڪيو ويو ته تونسا-پنجند جو وهڪرو گهٽائي سنڌ ۾ پاڻيءَ جي صورتحال کي بهتر بنايو وڃي. پيپلز پارٽي جي وزيرن ان تي بيان جاري ڪرڻ شروع ڪيا ته آصف زرداريءَ سنڌ جي پاڻيءَ جو مسئلو حل ڪرائي ڇڏيو آهي. پيپلز پارٽيءَ جا وزير يا ته پاڻ سادا آهن يا وري سنڌ کي عقل کان وانجهو سمجهن ٿا. صرف ٻن ڏينهن اندر اها ڳالهه وائکي ٿي وئي ته ملڪ جي پاڻيءَ واري ڪامورا شاهي صدر صاحب جي حڪم کي هڪ پاسي رکندي ڊيمن ۾ پاڻيءَ جو ذخيرو جاري رکيو ۽ تونسا-پنجند لنڪ ڪئنال جو وهڪرو به ٻيهر وڌائي ڇڏيو. ويتر ان سڄي معاملي کي ابتو رنگ ڏئي پنجاب اسيمبليءَ ۾ ٻائيتال مچايو ويو. پنجاب اسيمبليءَ ۾ چوريءَ مٿان سينا زوري ڪندڙ اسيمبلي ميمبرن جيڪي تقريرون ڪيون، انهن واضح ڪري ڇڏيو ته پنجاب اسيمبليءَ جي ميمبرن کان سنڌ کي پاڻيءَ جو رڳو پنهنجو جائز حصو گهرڻ به برداشت نٿو ٿئي.

هڪ ڳالهه جنهن سان بنيادي اختلاف ڪري سگهجي ٿو، سا آهي صدر صاحب جو ذاتي طور ان معاملي ۾ ڪردار ادا ڪرڻ. اصولي طور اهو ڪم  ادارن جو آهي ۽ ارسا کي اهو مينڊيٽ حاصل آهي ته اها 1991ع واري ٺاهه هيٺ صوبن ۾ پاڻيءَ جي ورهاست کي يقيني بڻائي. جيڪڏهن ارسا پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻ ۾ ناڪام وڃي ٿي ته اصولن ۽ ضابطن موجب ارسا ۾ ويٺل ذميوار عملدارن مٿان ضابطي هيٺ قدم کڻڻ گهرجي، نه ڪي معاملو صدر صاحب وٽ پهچائجي. جيڪڏهن ارسا ان تڪرار کي نٿي نبيري سگهي ته پوءِ اهو گڏيل مفادن واري ڪائونسل وٽ وڃڻ گهرجي، پر بدقسمتيءَ سان پيپلز پارٽي حڪومت ڏيڍ سال گذرڻ جي باوجود گڏيل مفادن واري ڪائونسل کي بحال نه ڪري سگهي آهي، جيڪا نه رڳو آئيني گهرج آهي، پر اهو خود ماضيءَ ۾ پيپلز پارٽيءَ جو هڪ مطالبو پڻ رهيو آهي. ان صورتحال ۾ گڏيل مفادن واري ڪائونسل يا ڪابينا ۾ معاملي جو حل ڳولڻ بجاءِ جڏهن صدر صاحب کي سڌا حڪم جاري ڪرڻا پيا ته پنجاب کي دانهن ڪرڻ جو ڄڻ ته وجهه ملي ويو. بنيادي ڳالهه هيءَ آهي ته جيستائين ادارا فعال نه ٿيندا ۽ آئيني گهرجن هيٺ ڪردار ادا نه ڪندا، تيستائين صدر صاحب جي حڪمن سان معاملا ٺيڪ نه ٿي سگهندا. مثال طور کڻي اهو مڃجي به ته صدر صاحب جي مداخلت سان مسئلو جزوي طور ۽ وقتي طور حل ٿي به وڃي ته به جيڪڏهن ٻه چار هفتا بعد وري اهڙي صورتحال پيدا ٿئي ته پوءِ ڇا ڪبو؟ يعني پوءِ وري ايوان صدر کي ساڳي قسم جو جرڳو ڪوٺائڻو پوندو، تنهن ڪري اها ائپروچ غلط آهي. ماضيءَ ۾ صدر مشرف مالياتي ايوارڊ واري مسئلي تي ساڳيو طريقو اختيار ڪيو، جنهن جو نقصان اڃا تائين ڀوڳجي پيو.

شايد پيپلز پارٽيءَ کي اها ڳالهه بعد ۾ سمجهه ۾ آئي، جڏهن اهو چيو ويو ته ارسا اهڙو فيصلو اڳي ئي ڪري چڪي هئي ۽ اهو رڳو صدر صاحب جي اڳيان پيش ڪيو ويو. جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي ته پوءِ پ پ پ جي وزيرن کي پهرين ڏينهن اهي بيان نه ڏيڻ گهرجن ها ته صدر صاحب پاڻ ويهي سنڌ جي پاڻيءَ جو مسئلو حل ڪرائي ڇڏيو آهي ۽ جيڪڏهن اها ڳالهه صحيح آهي ته پوءِ ارسا جي ڪردار تي سوال اٿاري سگهجن ٿا. ٻئي ڏينهن اسيمبليءَ ۾ سنڌ جي آبپاشيءَ واري وزير گريٽر ٿل ڪئنال جي مخالفت نه ڪرڻ بابت عجيب و غريب دليل ڏئي سنڌ جي ماڻهن کي اچرج ۾ وجهي ڇڏيو. گريٽر ٿل ڪئنال 1991ع جي ٺاهه وقت، ڏهاڪي وار پاڻيءَ جي وهڪري واري جدول ۾ پنجاب پاران زوريءَ داخل ڪيو ويو. اها جدول 1977ع کان 1982ع دوران پاڻيءَ جي وهڪرن کي نظر ۾ رکندي ٺاهي وئي هئي. ان عرصي ۾ گريٽر ٿل ڪئنال جوڪو به وجود نه هئو، پر پنجاب ان جي وهڪرن کي زبردستي ان جدول جو حصو بنائي ڇڏيو. گريٽر ٿل ڪئنال جي دستاويزن موجب ان رٿا ۾ 246 ميل ڊگهو مکيه واهه کوٽڻو آهي، جنهن مان 1230 ميلن جون ڊسٽريبيوٽريز ۽ مائينرس ۽ 1475 ميل جي وڏي ڊيگهه جا واٽر ڪورس نڪرڻا آهن.

ڪئنال وارو منصوبو سنڌ جي شديد مخالفت جي باوجود مشرف دور ۾ زبردستي شروع ڪرايو ويو، جيڪو مڪمل ٿيڻ تي سنڌوءَ مان 1.87 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي کڻندو. سنڌ ۾ هن منصوبي خلاف شديد ردِعمل ٿيو ۽ سڄي سنڌ ۾ ان مسئلي تي هڪ تحريڪ شروع ڪئي وئي. پيپلز پارٽي ان تحريڪ ۾ تڏهوڪي مخالف ڌر جي حيثيت ۾ اڳڀرو ٿي بهرو ورتو ۽ سيد قائم علي شاهه ته اينٽي گريٽر ڪئنال ڪميٽيءَ جو سربراهه به بنيو (۽ اڃا تائين اها ڪميٽي ختم نه ٿيڻ سبب ان جو سربراهه آهي). پر پنهنجي روايت کي پاڻي ڏيندي پيپلز پارٽي، حڪومت ۾ ايندي شرط نه رڳو ان تحريڪ کان منهن موڙي ڇڏيو، بلڪه ان رٿا لاءِ رقمون به رکيون ويون. سنڌ جي آبپاشيءَ واري وزير پيپلز پارٽيءَ جي ان پوزيشن جي دفاع ڪرڻ لاءِ عجيب دليل ڏنو آهي ته هاڻي حڪومت ان رٿا تي 8 ارب رپيا خرچ ڪري چڪي آهي، سو ڪهڙي منهن سان چئون ته اها رٿا بند ڪريو! آبپاشيءَ واري وزير جي ان دليل کي ڪير به تسليم نٿو ڪري سگهي. بينظير ڀٽو صاحبه جي ٻئي حڪومتي دور ۾ ڪيٽي بندر لاءِ هڪ جامع رٿا جو اعلان ٿيو هو. ان رٿا مطابق ڪيٽي بندر وٽ پورٽ ٺهڻو هو ۽ گورڊن وو ٿر جي ڪوئلي جي شروعاتي اسٽڊيز لاءِ سنڌ ڪول اٿارٽي وٽ 125 ملين ڊالرز به جمع ڪرايا هئا. ان رٿا هيٺ ڄامشورو کان ڪيٽي بندر تائين 220 ڪلو واٽ جي پاور ٽرانسميشن لائن به وڇائڻي هئي ۽ ڪوئلي کي ڪيٽي بندر تائين پهچائڻ لاءِ ريلوي لائين وڇائڻ جو به منصوبو هئو. ان رٿا کي به جڏهن نواز شريف جي ٻي حڪومت اچي ختم ڪيو ته ان تي به قومي ناڻي مان اربين رپيا خرچ ٿي چڪا هئا. ڇا ان وقت ڪنهن پنجاب مان اٿي بيهي چيو ته ان رٿا تي هيترا ارب رپيا خرچ  ٿي چڪا آهن، تنهن ڪري ان کي اڌ ۾ ختم نه ڪيو وڃي؟ ڇا اهي پئسا قومي ناڻي مان خرچ نه ڪيا ويا هئا. حيرت جي ڳالهه اها آهي ته قومي ناڻي سان محبت جو اهو شديد اظهار رڳو سنڌ دشمن منصوبن وقت ئي نظر اچي ٿو. ساڳي طرح اهو به سوال ڪري سگهجي ٿو ته گريٽر ٿل ڪئنال مڪمل ٿيڻ بعد جڏهن پاڻيءَ جو ايڏو مقدار ان ۾ وهڻ کانپوءِ سنڌ ۾ زرعي پاڻيءَ جي جيڪا کوٽ ٿيندي ۽ ان جي ڪري ايندڙ سالن ۾ اربين رپين جو جيڪو نقصان سنڌ ۽ پاڪستان جي ناڻي کي ٿيندو، ان جو ڪنهن کي احساس ڇو نه ٿو ٿئي؟ گريٽر ٿل ڪئنال جي شروعاتي ڪٿيل رقم 30-ارب رپيا هئي، جيڪا هينئر تائين وڌي 40-ارب رپين تائين پهچي چڪي هوندي. ان لحاظ کان 8-ارب رپيا ان رٿا جي ڪل لاڳت جو 20 سيڪڙو مس بنجي ٿو. جيڪڏهن مسئلو 8-ارب رپين جو خرچ آهي ته سنڌ جي هن سال واري 75 ارب رپين جي بجيٽ مان حڪومت  اهي 8 ارب رپيا پنجاب سرڪار کي ڀري ڏئي يا کڻي سنڌ جي ماڻهن کي چندي جي اپيل ڪري. سنڌ جا ماڻهو ان رٿا کي سنڌ جو پاڻي ڀنگ لاءِ اغوا ٿيل تصور ڪري 8 ارب رپيا ڀري ڏين ته جيئن قومي ناڻيءَ جي ان عظيم نقصان وارو مسئلو به حل ٿي وڃي. ٻي ڳالهه ته جيڪڏهن آبپاشي وزير جي ان دليل کي مڃي ڇڏجي ته پوءِ پنجاب کي اهو حق ڏيڻو پوندو ته اهو ڪالاباغ ڊيم سميت جنهن به تڪراري رٿا تي اٺ ڏهه ارب رپيا لڳائي ڇڏي ته ان تي ڪو به اعتراض نه واربو. ڪهڙي خبر ته سڀاڻي پنجاب اهو ثابت ڪري ويهي ته ان اکوڙي ڊيم ۽ منڊا ڊيم تي ڏهه ارب رپيا خرچ ڪري چڪو آهي، تنهن ڪري اهي به ٺهڻ گهرجن. هاڻي ڀلا ساڳي دليل هيٺ جيڪڏهن سڀاڻي هندستان چوي ته اسان ڪشن گنگا پراجيڪٽ تي هيترا ارب خرچ ڪري چڪا آهيون ته ڇا اسان ان رٿا خلاف پنهنجي موقف تان هٿ کڻي وينداسين؟ سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ته پيپلز پارٽي حڪومت به ماضي جي حڪومتن جيان پاڻيءَ واري معاملي تي اها ساڳي روش جاري رکندي يا مخالف ڌر واري دور ۾ سنڌ جي ماڻهن سان ان مسئلي تي ڪيل واعدن ۽ مطالبن پاسي به ڪو ڌيان ڏيندي؟ سنڌ حڪومت کي گهرجي ته پاڻيءَ واري مسئلي کي ايڊهاڪ بنيادن تي گهلڻ بجاءِ ان مسئلي جو ڪو مڪمل حل ڪڍي. ان ڏس ۾ هيٺان ڪم هيءَ حڪومت ڪري سگهي ٿي ۽ وفاقي حڪومت اڳيان پنهنجو اصولي موقف چٽن لفظن ۾ رکي سگهي ٿي.

·  انڊس رور سسٽم اٿارٽي (ارسا) 1991ع واري ٺاهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي ۽ ان جو بنيادي ڪردار ملڪ اندر 1991ع واري پاڻي ٺاهه هيٺ پاڻيءَ جي ورهاست کي يقيني بنائڻ آهي. جيڪڏهن 1991ع واري ٺاهه تي عمل نٿو ٿئي، ته پوءِ ارسا جي پنهنجي وجود جو ڪو به اصولي ۽ اخلاقي جواز نٿو رهي، تنهن ڪري ارسا جي ڪردار کي چڱيءَ ريت ڏٺو وڃي. ان لاءِ دنيا ۾ پاڻيءَ جي مامرن تي عالمي ساک رکندڙ ڪنهن اداري کان ارسا جي گذريل 19 سالن جي ڪردار جي اڻ ڌري پرفارمنس آڊٽ ڪرائي اهو طئي ڪيو وڃي ته ڇا هيءُ ادارو پنهنجو اڻ ڌريو ڪردار ادا ڪري سگهيو آهي يا واپڊا جيان ڪنهن هڪ صوبي جي مفادن جي نگهباني ڪندو رهيو آهي؟

·  1991ع واري ٺاهه تي اعتراضن جي باوجود اها حقيقت آهي ته ان کي آئيني حيثيت حاصل آهي. ان کان پوءِ 1994ع واري وزارتي فارمولي ۽ 2003ع واري ٽه رخي فارمولي جي ڪا به آئيني ۽ قانوني حيثيت ناهي. انهن کي بنا دير ڪالعدم قرار ڏئي پاڻيءَ جي ورهاست پاڻي ٺاهه موجب يقيني بنائي وڃي.

·  سنڌ حڪومت پاڻيءَ جي حق بابت آبپاشي کاتي جي ڪامورا شاهيءَ تي نه ڀاڙي، جنهن گذريل حڪومتن جي دور ۾ سنڌ جي مفادن بجاءِ وقت جي حڪمرانن جي تعبيداري ڪندي ڪرسيون بچائڻ لاءِ سنڌ جي پاڻيءَ جو سودو ڪيو آهي. اها ساڳي ڪامورا شاهي سنڌ اندر پاڻيءَ جي چوري ۽ ناجائز وڪري جي ڪاروبار ۾ ملوث آهي، ان ڪري سنڌ ۾ پاڻيءَ جي مسئلي کي مجموعي طور نظر هيٺ رکڻ لاءِ پاڻي ماهرن، آبادگارن ۽ سول سوسائيٽي جي نمائندن تي ٻڌل هڪ اڻ ڌري ڪميٽي قائم ڪري. جيڪڏهن پ پ حڪومت کي پاڻيءَ واري معاملي تي ڪو سنجيده ڪردار ادا ڪرڻو آهي ته پوءِ پاڻي وارن معاملن کي شفاف بنائڻ لاءِ ان نوعيت جا غير روايتي قدم کڻي.

·  پاڻيءَ سان لاڳاپيل تڪراري رٿائن 1991ع جي ٺاهه تي عمل کي يقيني بنائڻ ۽ 1994ع ۽ 2003ع وارا فارمولا هميشه لاءِ ختم ڪرائڻ لاءِ ڪائونسل آف ڪامن انٽريسٽ جي جوڙجڪ ڪرڻ لاءِ وفاقي حڪومت کان باضابطه گهر ڪئي وڃي ۽ ضرورت پوي ته سنڌ اسيمبليءَ مان ان لاءِ ٺهراءُ به منظور ڪرائي. وفاقي حڪومت تي دٻاءُ وڌو وڃي.

·  19 سالن دوران ارسا جي غلط فيصلن سبب سنڌ کي پاڻيءَ جي شيئر جي حوالي سان ٿيل نقصان جي مڪمل رپورٽ تيار ڪري عوام اڳيان پڌري ڪئي وڃي. ڀلي ان جي عيوض سنڌ کي هڪ رپيو به نه ملي، پر تڏهن به گهٽ ۾ گهٽ تاريخ جو رڪارڊ ته درست ڪري سگهبو.

·  سنڌ حڪومت سنڌ جي عوام کي پاڻيءَ بابت ڄاڻ ڏيڻ لاءِ روزانو ويب سائيٽ ۽ ميڊيا پڌراين وسيلي هر بيراج ۽ ڪئنال جي وهڪرن جا انگ اکر جاري ڪري ته جيئن سنڌ جا ماڻهو اهو ڄاڻي سگهن ته 1991ع ٺاهه موجب سنڌ ۽ ٻين صوبن جي واهن ۾ ڪيترو پاڻي وڃڻو هو ۽ دراصل ڪنهن کي ڪيترو پاڻي فراهم ڪيو ويو. اهي انگ اکر روزاني بنيادن تي عوام تائين پهچائي ته به عوام کي پنهنجي راءِ قائم ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهندي.

اهي ڪجهه قدم کڻڻ سان پيپلز پارٽي حڪومت پاڻيءَ واري معاملي جي حوالي سان سنڌ ۾ پنهنجو اميج به بهتر ڪري سگهندي ۽ سنڌ جي پاڻيءَ واري حق جي حوالي سان هڪ ساراهه جوڳو ڪردار به ادا ڪري سگهندي. پاڻيءَ وارو مسئلو غير معمولي اهميت وارو آهي، تنهن ڪري پ پ حڪومت کي سنڌي عوام جي نمائندگيءَ جو حق ادا ڪرڻ لاءِ غير معمولي جرئت ۽ ڪمٽمينٽ جو مظاهرو ڪرڻو پوندو.


اجائيون ڦڙٻاٽيون ليکڪ : عبدالقادر جوڻيجو

عبدالقادر جوڻيجو

عبدالقادر جوڻيجو

هٿ جي گهڙي ڪا نه هڻبي، آڏي اڇل نه ڏبي، ڳالهه ۾ وَٽ ڪو نه وجهبو. ٺلهيءَ کنوڻ تي مال ڪاهي منهن نه ڪبو، دڦڪ تي بندوق ڪو نه ڇوڙبي ۽ سينڍ ۾ مارئي ڪا نه ڳائبي، انٽرنيٽ تان اڌوري معلومات کڻي دنيا جي فن پارن جو ٻيڙو ڪو نه ٻوڙيو، جيڪا به ڳالهه ڪبي، اها ٺاهي ٺوڪي ڪُنجهي جي ٿانءَ وانگر وڄائي پوءِ ڪبي. جيڪڏهن ڪو مڃي ته به واهه واهه، جيڪڏهن ڪو نٿو مڃي ته به سڄڻ واهه واهه. ڇاڪاڻ ته سهپ پاڻ جي نس نس ۾ ويٺل آهي، تنهن ڪري جنهن کي جيئن کپي تيئن وڃي آکي ۽ لکي. اهو انهيءَ جو حق آهي، پرائي حق تي ڌاڙو ڪو نه هڻبو، ڪنهن جو وات ڪو نه سببو ۽ نه ئي قلم کي ٻنجو ڏبو. پاڻ جي ريت آهي ته ڳالهه ڪريو ۽ اڳتي هليا وڃو. ڪاوش جهڙي پاپولر اخبار ۾ پاڻ نالي ۾ نهال دانشورن، پنن تي مکيون ماريندڙ اسڪالرن ۽ ڪنهن نه ڪنهن ازم (Isms) جا ٺپا کڻي هلندڙ ليکڪن لاءِ ڪو نه لکون، نه ئي وري اهڙن مردن ۽ عورتن لاءِ لکون، جن ڀلي ادب جو الف به نه لکيو هجي، پر ڪرسيءَ جي زور تي مهورتون ڪري، صدارتي ڪرسيون والاري ۽ فنڪشن ۾ ڪن ڪڍي سنڌ جا وڏا دانشور ۽ دانشورياڻيون بڻجي وينديون آهن. انهن مردن ۽ عورتن جي اها سستي شهرت تڏهن اچي هيٺ ڦهڪو ڪندي آهي، جڏهن سرڪاري ڪرسي سندن هيٺان کسڪي ويندي آهي ۽ کين تقريرون لکي ڏيندڙ لاٺڙيا ۽ گاڳڙيا سندن محفل ڇڏي وڃي ٻين جي محفل وسائيندا آهن. وارا ڄمارا ته رکيائي رکيا آهن، پاڻ جڏهين به اخبار ۾ لکندا آهيون ته خلقت خدا جي لاءِ لکندا آهيون، ڇاڪاڻ جو هيءَ اخبار شهرن، ڳوٺن ۽ واهڻن کان وٺي جهرجهنگ تائين به پڙهي ويندي آهي. جيڪڏهن ڀلا ڪو اڻ پڙهيل هوندو آهي ته اهو به ٻئي کان پڙهائي خبر ڪڍندو آهي ته هائو ٻيلي! ملڪ ۾ ڪو حال آهي يا صفا بيحال آهي. سو جيڪڏهن ڪو ڏکيو اکر اچي وڃي ته انهيءَ جي چٽائي ضروري آهي. اهڙو ئي هڪ اکر آهي ”ڪليشي“ (Cliché) يارهن لکن اکرن جي معنيٰ ڄاڻائيندڙ سيلن تي هلندڙ فرينڪلن وارن جي ڊڪشنريءَ ۾ انهيءَ اکر جي معنيٰ ٿئي ٿي ”مدي خارج ۽ سوائي توائي موضوعن، ڪردارن ۽ حالتن جو ذر ذر ذڪر ڪرڻ“. انهيءَ اکر کي سولي سنڌيءَ ۾ ”اجايو رينگٽ“ به چئي سگهجي ٿو. گوري بادشاهه جي ملڪ برطانيا جي اڙٻنگ، شاهه شاهي جواريءَ ۽ ويليم جون گوريون کائي مٿان شراب ڌوڪيندڙ اڦٽ مار مواليءَ ۽ مهانگي ليکڪ توڙي جنرلسٽ مارٽن ايمس (Martin Amis) جو تازو ڪتاب  آيو آهي، جنهن جو عنوان آهي (War Against Cliché) (اجائي رينگٽ خلاف جنگ). انهيءَ ڪتاب پڙهڻ کانپوءِ دل گهريو ته اجائي رينگٽ رينگاٽ تي لکجي ۽ ڪجهه ٻيا مامرا به اٿارجن.

ٽي وي ڏسو،  اخبار پڙهو، سياست جي موالين جون ڳالهيون ٻڌو ته هڪڙو جملو ڦري گهري اچي اوهان جي مٿي تي لڳندو ۽ اوهان جي مٿي مان چڻنگون نڪري وينديون. خيرن جو اهو جملو آهي ”بدترين جمهوريت به بهترين ڊڪٽيٽرشپ کان وڌيڪ چڱي آهي“. ڏيو منهن، پٽيو مٿو ۽ جهٽيو هوا، ڪوئو ٻاهر، ٻلي اندر. پٽڪو پيرن هيٺ، جتي مٿي تي، سبق ئي اونڌو. اهو شوشو ڇڏيو ته الائي ڪهڙي ماڻهوءَ آهي، پر آهي ميڊيا جي ڪارگذاري. ميڊيا ۾ سڀ سڄا ٿوروئي ويٺا آهن. بهرحال جنهن به همراهه اهو شوشو ڇڏيو آهي، انهيءَ جي نظر ۾ شايد جمهوريت رڳو ووٽ ڏيڻ جو ٻيو نالو آهي، کيس اها سمڪ ئي ناهي ته ووٽ ڏبا آهن، پر گروي ڪو نه رکبا آهن، جو هڻ ٽجوڙيءَ ۾ ڏي چاٻي. حقيقت ۾ جمهوريت جون اصلي تقاضائون ووٽ جي ڏي وٺ کانپوءِ شروع ٿينديون آهن، جنهن جو بنياد داد رسيءَ تي ٻڌل هوندو آهي ۽ حق ڇنڊي ڏيڻ جو ٻيو نالو آهي. انصاف گم ته معنيٰ جمهوريت گم، ميرٽ جو قتل عام معنيٰ جمهوريت جو قتل عام، واعدي خلافي پڙ تي ته جمهوريت پڙ کان ٻاهر. انهيءَ حساب سان جيڪڏهن ڪا سٺي ”جمهوريت“ آهي ته اها وري ”بدترين“ ڪيئن ٿي؟ جيڪڏهن ڪا شيءِ ”بدترين“ آهي ته اها وري ”جمهوريت“ ڪيئن ٿي؟ ”بدترين“ ۽ ”جمهوريت“ جو پاڻ ۾ کوڙو ئي نٿو لڳي. پر جيڪڏهن ڀلا تنهن هوندي به اهڙي اجائي رينگٽ کي مڃجي به سهي ته پوءِ ”بدترين جمهوريت“ جي معنيٰ اها ٿيندي ته يا ته ملڪ ۾ انارڪي آهي ۽ جوزف هيلر (Joseph Heller) جي مشهور زمانه ناول Catch 22 وانگيا ڪو اهڙو ڦيٽارو پيل آهي، جو ڪو نه ٻڌي ڪنهن جي، اک نه ڏسي گوڏي کي. پر جيڪڏهن ڀلا انارڪيءَ وارو ڦيٽاڙو ناهي ته پوءِ اها ”بدترين جمهوريت“ سويلين مارشل لا هوندي، جنهن ۾ موچڙي جو زيپٽ پيو پوندو. انڌيون پيون رليون سبنديون ۽ رئيس پيا اوڍيندا. ائين ته پوءِ هٽلر به چونڊ کٽي آيو هو ۽ اليڪشن باقائدي سويپ ڪئي هئائين، يا ائين کڻي چئون ته ووٽ  ٻهاري کنيا هئائين.

پر پوءِ انهيءَ جو نتيجو اهو نڪتو جو اهڙو وٺي چوندڙ ڏنائين جو هڪڙي پاسي ساٺيڪو لک مرد، عورتون ۽ ٻار قتل عام جو شڪار بڻيا ته ٻئي پاسي خود جرمني ٻن ملڪن ۾ ورهائجي ويو. اها ته ڪا جمهوريت ڪا نه چئبي، جٺ چئبي. سو منهنجا مٺا جمهوريت بدترين هوندي نالي، اهڙي ڪنهن شيءِ جو ڪو وجود ئي ناهي. البته ڪنهن به جمهوريت ۾ ڪميون پيشيون هونديون آهن، ڪجهه ڪمزوريون هونديون آهن، انهيءَ ڪري جمهوريت کي ”بد“ ته چئي سگهجي ٿو، پر ”بدترين“ چئي نٿو سگهجي.

اهڙي ساڳئي طرح” بهترين ڊڪٽيٽرشپ“ جو ڪو وجود نه هوندو آهي. اها شيءِ يا ته ”ڊڪٽيٽرشپ“ هوندي آهي، جيڪڏهن ڊڪٽيٽرشپ نه هوندي آهي ته پوءِ ”بهترين“ هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته اهي ٻئي شيون هڪ ٻئي جو ضد هونديون آهن. جيڪڏهن ڪو ”ڊڪٽيٽرشپ“ کي ”بهترين“ جو خطاب ٿو ڏئي ته پوءِ اهو ته ائين ٿيندو ته جيئن ڪو اوهان کي اچي اهو چوي ته: ”يار، درياءَ ۾ پاڻي هو ئي ڪو نه، انهيءَ ڪري  ٻڏي ويا آهيون. وارو ڪريو ٽوٻا گهرائي لاش هٿ ڪريو.“ يا وري ڪو ائين چوي ته: ”يار، روز ٿا موچڙا کائون ۽ مٿا ڦاڙائيون، انهيءَ ڪري ڏاڍي سک ۽ آرام ۾ آهيون“. اصل ڳالهه ئي اونڌي. خدا جا بندا، لفظن جي به ڪا حرمت ٿيندي آهي، جملن جي به ڪا معنيٰ ٿيندي آهي. اهڙا جملا گهڙي گڏهين کي گج ته نه پارائيو، اهڙي اجائي رينگٽ کان ائين چڱا آهيون، خلقت جي ساڃهه ته نه وڃايو.

اڳتي لاءِ سوچڻ ۽ رٿابندي ڪرڻ کي سوليءَ سنڌيءَ ۾ چئبو آهي ”ڊگهي نظر رکڻ“ افسوس جو اسان ماڻهن وٽ ڊگهي نظر ناهي، جيڪڏهن هجي ها ته ائين نه ٿئي ها. ڳالهه جي تهه تائين پهچڻ ضروري آهي، اصل جهيڙو ٻوليءَ تان شروع ٿيو. پنجاب ۾ سرائيڪي ٻوليءَ وارا پنجابي ٻوليءَ وارن سان اٽڪي پيا. علمي ادبي جهيڙو هو، اديبن ۽ شاعرن جو جهيڙو هو، سرائيڪي وارن جو خيال هو ته  پنجابي سندن ٻوليءَ جو حق ٿا مارين. جڏهن ته پنجابي ٻوليءَ وارن کي وري اها شڪايت هئي ته اهي پنهنجي ٻوليءَ جو ئي حق وٺي نٿا سگهن ته ٻي ٻولي وارن جو حق ڪيئن ماريندا. اهو جهيڙو پاڻ جي سامهون به دکيو، پر پاڻ چپ رهياسين، ڇاڪاڻ ته ٻنهين پاسان عزت ملندي پئي آئي آهي ۽  ٻئي ڌريون پنهنجي پنهنجي ٻوليءَ جي حق لاءِ روئي رڙي رهيون هيون ۽ ٻئي ڌريون حق تي هيون. اهو سڀ ڪجهه هوندي ڪري به منهنجي اندر ۾ شڪ ڪر کنيو ۽ اها حالت هئي، جنهن لاءِ چوندا آهن ”اٺ تڏهن پئي رڙيا، جڏهين ٻورا پئي سبيا“ اهو کٽڪو بيٺو هو ته جيڪڏهن اديبن ۽ شاعرن جو اهو حقي واجبي ڦڏو متان سياستدانن جي ور چڙهي وڃي. جيڪڏهن ائين ٿيو ته ڪم خراب ٿي ويندو. جيڪڏهن سياست کي ٿو ڏسجي ته شروع کان وٺي اڄ تائين سرائيڪي بيلٽ جي سياستدانن جو پڙ ڳرو رهندو پئي آيو آهي. فن ۽ دانش جي دنيا ۾ به سرائيڪي بيلٽ جو پڙ ڳرو آهي. هاڻي ته حسن جي دنيا ۾ سرائيڪي ملهه ماريو بيٺا آهن، پر سياستدان کي کپي ڪو نه ڪو اشو انهيءَ هوندي به سرائيڪي ٻوليءَ جي تحريڪ وڌندي سياستدانن جي ور چڙهي ويئي ۽ ڪافي سال اڳ نيٺ اهو ڏينهن به اچي ويو، جو سرائيڪي ٻوليءَ جي تحريڪ سرائيڪي صوبي جي تحريڪ ۾ تبديل ٿي ويئي. دهل وڳو مڪو متو. سرائيڪين کان وڌيڪ اسان جا سنڌي ڀائر سرگرم ٿي ويا. انهيءَ جو هڪڙو سبب اهو آهي ته هوم سِڪ هئڻ جي ڪري اسان وارن همراهن جي پنجاب ڏانهن اٿل نه هئڻ جي برابر هئي، انهيءَ ڪري اهي دوست پنجاب جي سوشيو پوليٽيڪل حالتن کان گهڻي قدر اڻ واقف رهندا پئي آيا آهن. ٻيو سبب ڊگهي نظر جي کوٽ هئي/آهي. سو اسان انهيءَ هُش ۾ خوش رهياسين ته اجهو ٿا پنجاب صوبي کي ٽوڙي ٻه اڌ ڪريون ۽ پنجاب جي اڪثريت کي ختم ڪريون. اهي دوست نئين صوبي جي انهيءَ هام کي نه سمجهي سگهيا ته اهو صوبو صرف ٻوليءَ جي بنياد تي کڙو ٿي سگهي ٿو. صرف ٻوليءَ جي بنياد تي يارن کي پنجاب ٽوڙڻو هو ته پوءِ ٻيا آواز به ائين ها. تازو سرحد صوبي کي جيڪو نالو ڏنو ويو آهي ”پختون خواهه“ اها به ايڏي وڏي غلطي آهي، جيڏي سرائيڪي صوبي جي گهر. حقيقت ۾ هي ڳالهيون پاڻ کي اڳ ۾ ئي لکڻ گهرجن ها، جڏهين پاڻ کي کٽڪو ٿي بيٺو هو. پر دير آيل درست آيل. شڪر ٿيو جو يارن کي اها کڙڪ نه رهي ته پنجاب کي  ٻوليءَ جي بنياد تي ٻن صوبن ۾ نه، پر ٽن صوبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. هڪڙو سرائيڪي، ٻيو پنجاب ۽ ٽيون پوٺوهار. جيڪڏهن ائين ٿئي ته پوءِ اهو اصول ٻين صوبن تي به لاڳو پئي ٿي سگهيو. هلو سائين پنجاب کي ٽن صوبن ۾ ورهايوسين. هاڻي اچو صوبي سرحد تي.

سنڌالاجي گهمڻ کانپوءِ انهيءَ وقت جي چيف منسٽر آفتاب شيرپائو کي انهيءَ شوق اچي تنجي کنيو ته ”پختونالاجي“ جي نالي سان پشاور ۾ ڪو اهڙو ادارو قائم ڪجي. وفد به سنڌالاجيءَ موڪليو ويو، پر پوءِ خبر پئي ته صوبي سرحد جي هندڪو ٻولي ڳالهائڻ وارن جي مخالفت سبب اهو ادارو جڙي نه سگهيو، ڇاڪاڻ ته سرحد صوبي ۾ ٻه ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. پنجاب صوبي کي  ورهائڻ وارو پينڊورا باڪس کلي سرحد تائين پهچي ها. مطلب ته ٻوليءَ جي بنياد تي صوبي سرحد مان ٻه صوبا بڻجن ها. هڪڙو ”هندڪو“ صوبو، ٻيو ”پختونخواهه“ صوبو. پر وڏي جٺ ته بلوچستان سان ٿئي ها، جتي هڪ نه، پر چار ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. هڪ ته پشتو آهي. پشتو جو منهن پشتو ڏانهن، يعني ته بلوچستان جو پشتو واروعلائقو صوبي ”پختونخواهه“  جو حصو بڻجي ها. ٻيو صوبو ٿئي ها بلوچي زبان وارو. بلوچستان انهيءَ بلوچستان ۾ سنڌ جي اتر اولهه وارا يعني جيڪب آباد ۽ قمبر شهدادڪوٽ جا اهي حصا بلوچستان کي ملن ها، جتان جي اڪثريت بلوچي زبان ڳالهائي ٿي. ٻيو صوبو بڻجي ها” براهوي“ جتي براهوي ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي. بلوچستان ۾ جيڪا چوٿين ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي، اها آهي سنڌي. انهيءَ حصي ۾ لس ٻيلي جو ڳچ حصو ۽ ڪڇيءَ واري پٽي وري سنڌ صوبي جي حوالي ڪئي وڃي ها. باقي ٻوليءَ جي انهيءَ اصول کي سامهون رکندي جيڪو سنڌ جو حشر نشر ٿئي ها، اها دنيا ڏسي ها.

تنهن ڪري پاڻ جي سنڌ جي سياستدانن کي گذارش آهي ته اهي ڊگهي نظر رکندي، پنجاب صوبي کي ٽوڙڻ جا خواب ڏسڻ ڇڏي ڏين. ڇاڪاڻ ته جيڪو ٽوڙهو پنجاب جي ڳچيءَ ۾ پوندو. اهو ساڳيو ٽوڙهو سنڌ سميت ٻين صوبن جي به ڳچيءَ ۾ پوندو. انگريز ڪو چريو ته نه هو، جو چار صوبا ٺاهي ويو. مهرباني ڪري چئني صوبن کي سلامت رهڻ ڏيو، عقل ڊوڙايو ته جيڪا تيلي پنجاب کي ساڙيندي، سا تيلي سنڌ کي به ساڙي وجهندي. ٿي سگهي ٿو ته اهڙيون ڳالهيون پاڻ جي سرائيڪي ٻوليءَ جي اديبن ۽ شاعرن کي ڏکيون لڳنديون هجن. پر کين اهو به سوچڻ گهرجي ته جيڪڏهن هڪڙو در کليو ته ٻيا در  به کلندا. هي سرائيڪي صوبو بڻيو به سهي ته اهو به ٻه اڌ ٿي ويندو، محمد علي دراني (سابق وزير اطلاعات) جهڙا سياستدان هاڻي کان ئي سراڻ تي چڙهيو هلن ته بهاولپور رياست قانوني طور تي صوبو آهي ۽ ٻين سرائيڪين سان ٻڌل ناهيون. اجائيون ڦڙٻاٽيون سر رولي ڇڏينديون.

مغرب جي انهن دانشورن سان سندن قبرن ۾ الائي ڪهڙي جٺ هوندي. جيڪي چئي ۽ لکي ويٺا ته مڊل ڪلاس ئي ملڪ ۾ سڌارا ۽ انقلاب آڻيندو آهي. ڳالهه ته صحيح ڪئي اٿن، ڪو ڏٽو ڪو نه هنيو اٿن، پر پنهنجي ملڪن جي طبقاتي جوڙجڪ کي نظر ۾ رکي پوءِ ڪئي اٿن، جتان جو مڊل ڪلاس ايماندار، سمجهو ۽ پنهنجي ڳالهه سان سچو آهي، پر کين اها خبر نه رهي ته سندن انهيءَ مناسب ۽ حقي واجبي سوچ کي سنڌ ۾ به ڪا موٽ ملندي ۽ سنڌ جا ڪي ڏسڻا وائسڻا ماڻهو پنهنجي چوڌاري حالتن کي نظرانداز ڪندي اها هام هڻي ويهي رهندا ته بس اجهو ٿو مڊل ڪلاس سنڌ کي بهشت بڻائي. جيڪڏهن مغرب جي دانشورن کي اها خبر هجي ها ته اهڙيون ڳالهيون نه لکن ها. واهه سائين واهه! سنڌ جو مڊل ڪلاس/ووڪل ڪلاس/سول سوسائيٽي/سفيد پوش طبقو ٿو سنڌ ۾ تبديلي آڻي! ڇا نه خام خيالي آهي! پهرين ته اسان کي اها خبر ڪڍڻ گهرجي ته اسان جو اهو مڊل ڪلاس پيدا ڪيئن ٿيو آهي ۽ اندروني اندر ڇا پيو ڪري. اسان جو ظفر جوڻيجو هلائيندو ته اين جي او آهي، گهڻي دلچسپي ادب سان اٿس. بين الاقوامي ادب تي گهري نظر به رکي ٿو ۽ ترجمو ڪري ڇپرائي به ٿو. جيڪي سندس پسنديده اديب آهن، انهن ۾ نجيب محفوظ به اچي وڃي ٿو، جيڪو مصر جو نوبيل لاريٽ به آهي. جنهن ڏينهن سردار اڪبر بگٽي ماراڻو، انهيءَ ساڳئي ڏينهن نجيب محفوظ به ڪيسنر وگهي وفات ڪري ويو. ظفر کي نجيب محفوظ جي وفات تي ڏک پهتو. هن چاهيو پئي ته سنڌي لئنگويج اٿارٽي جي هال ۾ نجيب محفوظ جي وفات تي ڪا تعزيتي گڏجاڻي ڪجي. آئون ته هال ڏيڻ لاءِ تيار هوس ته ايڏي وڏي شخصيت ايتري لهڻي ٿي. تياريون شروع ٿيون، انهيءَ لاءِ ظفر سنڌ جي ووڪل ڪلاس جي ڪل سترهن ڄڻن کي فونون ڪيون ۽ سڀني هنڌان اهو سوال منهن ۾ اچي لڳس ته ”ڇا نجيب محفوظ به سردار اڪبر بگٽيءَ سان گڏ ويڙهاند ۾ هو ڇا؟“ ائين اسان جي انهيءَ ووڪل ڪلاس مصر جي اديب نجيب محفوظ کي نجيب محفوظ بگٽي بڻائي ڇڏيو. اها آهي اسان جي ووڪل ڪلاس جي اهليت ۽ ڄاڻ.

منهنجو نياڻو ساجد ڏاڍو ڏنگو ماڻهو آهي، ماري وجهوس ته به دل جي ڳالهه چپن تي آڻي وجهندو. چوندو آهيانس ته بابا سچ جو به ڊوز ايترو ڏيندو ڪر، جيتري جي ضرورت آهي، وڌيڪ سچ ڳالهائڻ جي گنجائش ناهي. پر مجال آهي جو مُڙي. هڪڙي ڏينهن ڇا ٿيو جو سندس موٽر سائيڪل تي چڙهي صدر حيدرآباد مان دوائون وٺڻ وياسين. منهنجي ته ڪا ڦٽل هئي جو اسٽور تي چڙهي ويس. دوائون ته دوائن جي ماڳ رهيون، اتي مورڳو 22 هين گريڊ جي هڪ رٽائرڊ ڪاموري جي ور چڙهي ويس. بس سنڌ، سنڌ جي عوام ۽ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ جو راڳ شروع ٿي ويو. سنڌ جي حقن جي وڪالت جو ڇڙي ته همراهه بس ئي نه پيو ڪري. آئون اهڙو ڪڇان جهڙي ڀت. جي ٿو ڪڇان ته ٿيان ٿو سنڌ جو غدار. پر ساجد کان رهيو نه ٿيو. سو انهيءَ ڪاموري جي منهن تي مون کي چيائين ”جڏهين نوڪريءَ ۾ هو ته  سنڌ ۽ سنڌي عوام کي ليکيندو ئي ڪو نه هو، هاڻي رٽائر ٿيو آهي ته سنڌ جي ڏک اچي کنيو اٿس، ڇڏ اهڙن ماڻهن کي، هل ته هلون. ائين هن بندي جي مڊل ڪلاس مان جند ڇٽي.

بنيادي حقيقت اها آهي ته هن وقت اسان وٽ سنڌ ۾ جيڪو مڊل ڪلاس آهي، اها هڪ اهڙي ٻلي آهي، جيڪا ست ڪوئا کائي ثواب ڪمائڻ تي سنڀري آهي. ڪن نوڪرين مان پنهنجا پيٽ ڀريا، انهن کي هاڻي سنڌين جي پيٽ جو فڪر لڳل آهي. ووڪل ڪلاس جا ٻيا ماڻهو اهي آهن، پاڻ کي پريشر گروپ سڏائيندا آهن. اهڙين گڏجاڻين ۾ وقت جي حڪومت خلاف گوڙ ڪندا آهن ۽ پوءِ وري ساڳئي حڪومت جي اهم ماڻهن جي اڳيان پويان ٿيندا رهندا آهن ته من سنڌ جي نالي ۾ کين ڪجهه ملي وڃي. گهڻا وري اهڙا آهن، جيڪي شارٽ ڪٽ هڻي وچولي طبقي ۾ شامل ٿي چڪا آهن. ڪي وري سياسي رئڪيٽ هڻي کائڻ، پيئڻ ۽ سنڌ جي حقن تي ڳالهائڻ جهڙا ٿي پيا آهن.

سنڌ جي انهيءَ ڪلاس تي نظر ٿا وجهون ته انهيءَ ڪلاس جا ڳچ ماڻهو اهڙا آهن، جيڪي شينهن جا ڪنڌ مروڙيندا نظر اچن ٿا، پر اندران ڊڄڻا آهن ۽ جيل جي بدران ريل کي ترجيح ڏيندا آهن، ڪجهه همراهه ته اهڙا به آهن، جيڪي ڪنهن نه ڪنهن NGO ۾ رهندي ڪري اها هام هڻندا آهن ته آمريڪن ڊالرن جي ذريعي سوشلزم کي ٻيهر جيئارڻو آهي. ڏيو منهن، آمريڪن ڊالر ۽ سوشلزم. مڙيئي ٿيو پنهنجو ڀرم رکڻو ۽ ٻئي کي بيوقوف بڻائڻو. ٻئي کي بيوقوف بڻائڻ جو ڌنڌو به مڊل ڪلاس/ووڪل ڪلاس ئي ڪندو آهي. ڏٺا به ڏٽن جهڙا، اهي ماڻهو سنڌ جي عوام کي بيوقوف سمجهندا آهن. مڊل ڪلاس يا ووڪل ڪلاس جي ٻي ڌر اها آهي، جيڪا پنهنجي جاءِ تي پرخلوص ته هوندي پر سندن عقل تي ست پردا چڙهيل هوندا آهن. اهي ماڻهو اهو نه ڏسندا آهن ته اهي جيڪي هينئر مطالبا ڪري رهيا آهن، انهن جا اڳتي هل ڪري ڪهڙا نتيجا نڪرندا. کين اها خبر نه پوندي آهي ته جيڪو ڳٽ ٻئي کي ڦاسائڻ لاءِ ٺاهيو اٿن، اڳتي هلي ڪري اهو ڳٽ سندن قوم جي ڳچيءَ ۾ پوڻو آهي. اهي ماڻهو ڊگهي نظر نه رکندا آهن. اهڙن همدردن کي مٿاڇري سوچ رکندڙ يا سطحي ذهنيت (Mediocrity) جا مالڪ چئي سگهجي ٿو.

ائين اسان جو سڄو مڊل ڪلاس وڏي حد تائين ڪرپٽ به آهي، هائيپوڪريٽ به آهي ۽ سطحي ذهنيت به رکندڙ آهي. شايد اهي ڳالهيون نظر ۾ رکي ارون ڌتي راءِ کي پنهنجي تازي ڪتاب The Shape of the Beast ۾ لکڻو پئجي ويو آهي ته ”مڊل ڪلاس هوندو ئي انهيءَ لاءِ آهي جو جيڪو هو گند ڪري وڃي، اهو غريب عوام جو ڪو ماڻهو اچي صاف ڪري“. جيڪڏهن ڀارت جو اهو  حال آهي ته اسان وٽ ڪهڙو حال هوندو، انهيءَ جو اندازو لڳائڻ ايترو مشڪل ناهي.

سو اهي ته ٿيون اجائيون ڦڙٻاٽيون يا اجائي رينگ رينگاٽ. جيڪڏهن سنڌ جو ڪنهن وٽ ڇوٽڪارو آهي ته اهو عوام وٽ آهي، جنهن کي اسان ”ڪت خلقت“ چوندا آهيون. عوام ايڏو ڪرپٽ به ناهي، ڊگهي نظر به رکي ٿو ۽ منافقت کان به گهڻي حد تائين بچيل آهي. عوام ۾ اها به سگهه آهي ته اهو جذبات ۾ اچي ڪو غلط فيصلو به ڪري ٿو ته غلط فيصلي تي پڇتائي به ٿو. نظرثاني به ڪري ٿو ۽ درستگي ڪرڻ به ڄاڻي ٿو. مڊل ڪلاس جي رينگٽ کي ڇڏي جيڪڏهن عوام ۾ آسرو رکبو ته اونڌا گهڙا به سڌا ٿي پوندا. ڀلا جيڪڏهن ڪو عوام کي بيوقوف ٿو سمجهي ته اهو پاڻ وڏي ۾ وڏو بيوقوف ماڻهو آهي. اهڙن بيوقوف ماڻهن کي عوام چڱي طرح سڃاڻي ٿو.

بَسون! ليکڪ : حليم بروهي

حليم بروهي
حليم بروهي

·  09-4-08 تي ڪاوش ۾ ٻه مضمون شايع ٿيا. هڪڙو علي قاضي جو ۽ ٻيو پير مظهر جو. پير صاحب جو چوڻ آهي ته آفيسر سندس نٿا ٻڌن، پير صاحب کي اڃا هاڻ ڄاڻ پوندي ته فيڊرل جا آفيسر صوبائي حڪومت کان زور هوندا آهن، اهو ئي سبب هو جو منهنجو پيءُ صوبائي آفيسر هوندي به زور لڳائي پي ايس پي ٿي صوبائي حڪومت کان آجو ٿي ويو. اهو ڄام صادق علي هو، جنهن کان هرڪو آفيسر باقائدي ڊڄندو هو، ٻئي ڪنهن به  وزير يا وڏي وزير کان ڪو به آفيسر ڊڄندو ناهي. پير صاحب کي مان عرض ڪندس ته ڄام صادق علي ٿئي يا ڄام صادق علي جهڙو ٿئي، مان ڪنهن نئين ڄام صادق علي جو انتظار پيو ڪريان.

·  علي قاضي لاءِ ٽائيم گهٽ آهي ۽ گهٽبو وڃي. قاضي صاحب کي منهنجو عرض آهي ته فرينچ رووليوشن بابت جيترو پڙهي سگهي، اوترو پڙهي. سنڌ صوبي ۾ هڪڙي ڏينهن رستن تي ويٺل، بيٺل ۽ ستل ماڻهو ماڙين ۽ بنگلن مان ماڻهن کي ڪڍي پاڻ قابض ٿيندا. ٻه ڀيرا سنڌ ۾ اسان اهڙو ٽريلر ڏٺو آهي، هڪڙو ڀيرو جڏهن پاڪستان ٺهيو هو ۽ مهاجرن جو اچڻ شروع ٿيو هو (علي صاحب پيدا نه ٿيو هو) ۽ ٻيو ڀيرو جڏهن اوهان پاڻ 1970ع ۾ سنڌي هارين کان هارپ تان هٿ کڻائي هنن کي نوڪرين جي لالچ تي شهرن ۾ گڏ ٿيڻ جو موقعو ڏنو. زمينون ته سنڌي هاري پاڻ ڇڏي آيا هئا ته شهرن ۾ سنڌي جيڪو طعام کائين پيا، تنهن ۾ ڀائيوار ٿينداسين، پر نوڪرين جو ڇا ٿيو؟ يا پنجابين کي مليون، يا مهاجرن کي. ڪراچيءَ جا وڏا وڏا پلاٽ به مهاجرن کي ئي مليا ۽ انهن ئي وزيرن ڏنا، جيڪي هاڻ پاڻ پنهنجي زمين پنهنجن کان ئي بچائڻ لاءِ آتا آهن. اهي ته هئا ٻه ٽريلر، پر مين پڪچر/مووي هاڻ شروع ٿيندي. سنڌ ۾ اهو ئي ڪجهه ٿيڻو آهي، جيڪو فرانس ۾ ٿيو، ڪنهن جو ڌڙ نه هوندو، ڪنهن جي ڳچي نه هوندي، ڪنهن جو ڪنڌ نه هوندو. ڪنهن جو گهر گهاٽ نه هوندو، ڪنهن جا ٻار ٻچا نه هوندا، چئني پاسي مڪمل تباهي هوندي. اهي بئنڪون ئي اڏامي وينديون، جن ۾ رشوتي آفيسرن جا انبار رکيل آهن، جن محلن، بلڊنگن ۾ هي آفيسر رهيل آهن، انهن ۾ اهي غريب، مسڪين، بکايل ۽ اگهاڙا رهيل هوندا، جن سکيو ٽڪر کاڌو ته ڇا پر ڪڏهن چکيو به نه، اوهان وولٽيئر پڙهو.

·  جرمني ۾ اهي سڀيئي ڌاريا هئا، جيڪي جرمن نه هئا، يهودين کي ته فقط خوار ڪرڻو هو، سو ايلائيز وارن ڪيو، پر ڌاريا ٻيا هئا (آئنسٽين يهودي نه هو) ۽ انهن ڌارين کي ڪنهن ڪڍيو؟ فقط هڪڙي ماڻهوءَ هٽلر، جنگ هارائڻ جو مطلب اهو نه هو ته هٽلر هارايو، جيئن سڀاش چندر بوس کي ماري هن جي قبر گم ڪئي وئي، تيئن هٽلر کي به مارائي هن بابت مشهور ڪيو ويو ته هن خودڪشي ڪئي. جيئن سڀاش چندر بوس اڄ به هيرو آهي، تيئن هٽلر اڄ به هيرو آهي.

·  قاضي صاحب کي فڪر آهي سنڌين جو. ڪنهن زماني ۾ پنجاب جا آفيسر پنجاب ۾ اثر رسوخ ۽ پئسا هلائي سنڌ ۾ پوسٽنگس وٺندا هئا، جو سنڌ ۾ رشوت عام جام۽ نهايت گرما گرم هئي، تيئن هاڻ گذريل پندرنهن ويهن ورهين کان سنڌ ۾ سنڌي آفيسر به باقائدگيءَ سان رشوتون ڏيئي پنهنجون پوسٽنگون ڪرائيندا رهيا آهن. ڪو به سنڌي آفيسر ڪم ڪرڻ لاءِ تيار ڪونهي، ڪو به سنڌي آفيسر ڪم ڪرڻ لاءِ تيار ڪونهي. هر هڪ سنڌي آفيسر فقط ڪميشن ڏيئي ڪا فرسٽ ڪلاس پوسٽنگ وٺي ڏنل ڪميشن جو ڏهوڻ هڪ سال اندر ڪڍڻ/وصول ڪرڻ ۾ رڌل آهي ۽ هي آهن سنڌي، جن کي علي صاحب، منهنجو دوست، منهنجو محسن، سڌارڻ ٿو چاهي! ڪنهن زماني ۾ پوليس ٿاڻا نيلام ٿيندا هئا. اڄ هر هڪ پوسٽ وڪامجي ٿي، هر هڪ کاتو وڪامجي ٿو، هر هڪ پروجيڪٽ وڪامجي ٿو، هر هڪ ڊائريڪٽري، ڊپٽي ڊائريڪٽري، اسسٽنٽ ڊائريڪٽري، ماستري، پٽيوالي، ويندي ٻهاريداري به وڪامجي ٿي. هفتي ۾ هڪڙو ليک مون لاءِ ڪافي ناهي، مون کي سڄي اخبار ڏيو ته ٻڌايان ته اوهان وٽ ڪٿي ڪهڙو گند آهي ۽ هڪڙي ڇوڪري هئي، جنهن کي اعتراض هو ته مان لفظ ”گند“ ڇو ٿو استعمال ڪريان!

·  علي صاحب تمام ٿڌو ماڻهو آهي، هو صاحب سوچي سمجهي ڳالهائيندو ۽ لکندو آهي. مون وٽ آهي باهه، اندر ۾ به ۽ ٻاهر به، دل ۾ به ۽ ذهن ۾ به. اها حقيقت آهي ته ماڻهن کي نوڪريون کپن. ڪپڙا کپن، ماني کپي، اجهو کپي. جي ها، اهي سڀيئي شيون ۽ ڳالهيون اوهان مطابق ۽ پي پي مطابق سنڌين کي کپن. پر سنڌ کي ڇا کپي؟ سنڌين کي ته جيڪي ڪجهه کپي تنهنجي لسٽ سنڌ ۾ موجود هرهڪ برهمڻ (ليڊر) وٽ آهي، جيڪا هو سنڌي کترين (ويڙهاڪن) ۾ ورهائيندو آهي ته وڃي جلسا ڪن، جلوس ڪڍن، ڦڏو فساد ڪن ۽ جيئن وڻين تيئن پنهنجا اهي ”حق“ حاصل ڪن ۽ سنڌي وئشن (دڪاندارن، واپارين، ٺيلي وارن وغيره) لاءِ وٽس (برهمڻ وٽ) انهن سڀني يونينن جي لسٽ هوندي آهي، جن جو ان ڌنڌي سان واسطو آهي. مثال طور جيڪڏهن اسٽرائيڪ کي ڪامياب ڪرائڻوآهي ته واپارين جي سربراهن کي چئي ڇڏبو (آفيسر پاڻيهي چوندا) ته دڪان متان کوليو، ٽرڪ ۽ بسون، ٽئڪسيون بند رهنديون وغيره. پر جيڪڏهن اسٽرائيڪ کي قيد ڪرڻو آهي ته مٿان يونينن کي آرڊر ملي ويندو. روٽي، ڪپڙا اور مڪان وارو نعرو هو ماڻهن جي آنڊن ۾ هٿ وجهڻ. مان حيران آهيان ته ماڻهو اڃا نعرن مان بيزار نه ٿيا آهن! ڪو هڪڙو نعرو ڪنهن برهمڻ جو ڪو کتري هڻندو آهي ته سڄي سنڌ جا سنڌي شودر (غريب، مسڪين، بيروزگار، بي سهارا) ويهه رپيا روز تي ان نعريبازي ۾ شامل ٿي ويندا آهن. مان اها بڪ ان ڪري پيو ڪريان جو آخر ڪنهن کي  ته ڪرڻي پوندي.

·  سو مون کي خبر ناهي ۽ ڪوشش باوجود به سمجهي نه سگهيو آهيان ته علي صاحب سنڌ صوبو سڌارڻ ٿو چاهي يا سنڌي ماڻهن کي سڌارڻ ٿو چاهي. پر مان ڄاڻان ٿو ته مان ڇا ٿو چاهيان. جنهن بس ۾ مان چڙهڻ جو شونق رکندو هوس سا منهنجي ننڍپڻ ۾ گذري وئي، مون کي رستي تي ئي بيٺل ڇڏي!

·  بسون اينديون آهن، هڪ ٻئي پويان. جيڪڏهن اوهان لائين ۾ بيٺل آهيو ته اها لائين گهٽبي ويندي، جي وقت گذري ويو ۽ آخري بس به گذري وئي ته اوهان کي ٻئي ڏينهن جي نئين سج جي روشني جو انتظار ڪرڻو پوندو. جڏهن ان ڏينهن جي پهرين بس هلندي. مان شايد ڏهن يارنهن سالن جو هوس، جڏهن مون بسون ڏٺيون. (ان زماني ۾ بسون نه هيون، ٽرامون هيون سي به فقط ڪراچي ۾) هوس ته ننڍو، پر اخبارون (سنڌي، سنسار سماچار، هندستان، وغيره. الوحيد سنڌي وڏيرن ۽ خوامخواهه جي مسلم ليگين جي اخبار هئي جا مان نه پڙهندو هوس) سو اهو زمانو هو بسن جو، ڪنهن بس ۾ آل انڊيا ڪانگريس وارا چڙهيا. ڪنهن ۾ پارسي، گوکلي، هندو، مسلمان، سِک، عيسائي ۽ ٻيا چڙهيا. ڪنهن بس ۾جواهر لال نهرو چڙهيو، ڪنهن بس ۾ سندس ڀيڻ لڪشمي پنڊت چڙهي، ڪنهن بس ۾ سندن پيءُ موتي لال نهرو چڙهيو، ڪنهن بس ۾ سڀاش چندر بوس چڙهيو. بنگال ۾ سڀاش چندر بوس ۽ پير صبغت الله شاهه پاڳارو گڏ هئا. اهو سڀاش چندر بوس جي ”هندستان خالي ڪريو“ وارو جذبو هو، جنهن پير سائين پاڳاري کي اولهه پاسي هٿيار کڻايا ۽ سڀاش پاڻ جپان جي مدد سان اوڀر پاسي پئي وڙهيو. تواريخ ۾ ڪوڙ لکڻ تمام سولو آهي. مان ٻار هوس، پاڳاري صاحب کي سنڌ جو بادشاهه ٿيڻ جي ضرورت نه هئي جو هو اڳيئي راجستان ۾ سنڌ جو بادشاهه هو.

·  مون ڳالهه پئي ڪئي بسن جي. ڪا بس هئي، جنهن ۾ ابو الڪلام آزاد به چڙهيو هو، موهن داس ڪرمچند گانڌي (مهاتما) وير سان آيو ۽ هن جي حڪم تي هزار بسون هجن ها، پر هو به (مون وانگي) ڪنهن به بس ۾ نه ويٺو. شايد ڏهه اٺ ورهين جو هجڻ ڪري مان جذباتي هوس ته انگريزن سان وڙهي هنن کان هندستان خالي ڪرائجي. جيڪڏهن مان وڏو هجان ها ته نيتا جي سڀاش چندر بوس واري بس ۾ چڙهان ها، پر مان ننڍو هوس. آل انڊيا ڪانگريس (جنهن ۾نهرو، پٽيل، ابو الڪلام آزاد وغيره شامل هئا) جي ٿڌاڻ مون کي نه وڻندي هئي. هنن جي ۽ محمد علي جيڻا (اها ذات جيڻا آهي، جنهن کي پاڪستانين جناح ڪري ڇڏيو. جيڻا صاحب گجراتي هو، ڪنفرم ڪرڻ لاءِ ڪنهن گجراتي کان پڇو) صاحب جي مرضي هئي ته انگريزن سان ٺهي هلڻ ۾ فائدو آهي جو جپاني ماڻهن جي سياست تي اعتبار ڪرڻ ڏکيو هو. خير مون کان اها ڪانگريس واري بس نڪري وئي. ذهني طرح مان هندستاني هوس، اها پارٽيشن وغيره واري ڳالهه منهنجي سمجهه کان ٻاهر هئي. اسان جو اٿڻ ويهڻ پارسين ۽ هندوئن سان ائين هو، جيئن اسان جا مائٽ هجن.

·  سڀيئي بسون نڪري ويون ۽ ٽرينون انهن سان ڀريل آيون، جيڪي اسان جا دين ڀائي مسلمان هئا، اڄ به جيڪڏهن مون کي ڪا اها بس ملي وڃي، جنهن ۾مان ننڍڙو هئڻ ڪري نه چڙهي سگهان ته جيڪر اڄ به ان ۾ چڙهي پوان. فقط بيوقوف هوندا آهن، جيڪي پنهنجو گهر ورهائيندا آهن، مان نه ڪالهه بيوقوف هوس نه اڄ آهيان.

·  هي معاملو لکندو رهندس ۽ اوهان کي سڄي آکاڻي ٻڌائيندس. هن مضمون ۾ مون علي قاضي صاحب کي ٻڌايو آهي ته مون کي ڪهڙي سنڌ ۽ ڪهڙا سنڌي کپن.


سياسي پارٽيون، شاگرد يونين ۽ ضابطه اخلاق . ليکڪ : لياقت عزيز

لياقت عزيز

لياقت عزيز

پاڪستان جي 62 سالن جي ڄمار ۾ هتي جمهوريت جو ٻوٽو اسري، نسري نه سگهيو آهي. ان جو سبب غير جمهوري حڪومتون آهن. ضياءُ الحق جو دور پاڪستان جي تاريخ جو ڪارو باب آهي، جنهن ۾ سڀ جمهوري ادارا تباهه ڪيا ويا. صحافين، سياسي ڪارڪنن کي ڦٽڪا هنيا ويا. سڀ کان وڏي ڳالهه ته شاگرد يونين تي پاڪستان جي يونيورسٽين ۽ ڪاليجن ۾ پابندي وڌي وئي. انهن جو استاد تنظيمن تي پڻ پابندي وجهڻ جو ارادو هو پر ڊاڪٽر شڪور دائودپوٽي جي حڪمت عملي سبب آمر جي حڪومت استاد تنظيمن تي پابندي نه وجهي سگهي. ڊاڪٽر شڪور دائودپوٽو رياض احسن مرحوم، قادر بخش طالباڻي، عزيز اڄڻ ۽ مون کي پنجاب وٺي ويو ۽ اتي ”آل پاڪسان ٽيچرس ڪوآرڊينيشن ڪاميٽي“ جو بنياد وڌو، جنهن جو سربراهه مرحوم مولانا غفاريءَ کي بنايو ويو. لاهور ۾ هڪ ڏينهن سڀني شاگردن ۽ استادن تعليمي ادارن جي ٻاهر ڌرڻو هنيو. سڄي لاهور جي ٽريفڪ بند ٿي ويئي. مولانا غفاري، ڊاڪٽر شڪور دائودپوٽو ۽ ٻين رهنمائن کي ضياءُ الحق جي چيف آف اسٽاف جنرل ڪي ايم عارف اسلام آباد گهرايو ۽ اهو يقين ڏياريو ته استاد تنظيمن تي پابندي نه وڌي ويندي. سنڌ ۾ تعليمي ادارن ۾ شاگرد يونين تي وڌل پابندي سنڌ کي وڏو نقصان پهچايو. پ پ پ جي حڪومت توڙي نواز شريف جي حڪومت شاگرد يونين تان پابندي ختم ڪئي.

جڏهن سنڌ جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شاگرد يونين هئي ته ان جا اڳواڻ يوسف ٽالپر، يوسف لغاري، يوسف جکراڻي مرحوم ۽ ٻيا رهنما هئا، پر جڏهن کان شاگرد يونين تي پابندي پئي آهي، اعليٰ تعليمي ادارا تباهه ٿي ويا آهن. شاگرد يونين نه هئڻ ڪري سنڌ جي سڀني پارٽين تعليمي ادارن ۾ پنهنجون ”ونگز“ قائم ڪري ڇڏيون. ڪي سوشلسٽ ونگ هئا ته ڪي ترقي پسند، ڪي ”لبرل“ هئا  ته ڪي مذهبي، اهڙي طرح سڀني سياسي پارٽين يونيورسٽين توڙي ڪاليجن ۾ پنهنجي ”پاڪيٽ يونين“ قائم ڪري ڇڏيون. جمهوري ڪلچر بدران اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪلاشنڪوف ڪلچر پيدا  ٿيو، تعليمي ادارن مان لاش نڪرڻ لڳا. ڏوهه وڌڻ لڳا. ٻهراڙي مان آيل مسڪينن جا ٻار به انهيءَ ”ڪلچر“ جو شڪار ٿيا.

1992ع ۾ مهراڻ انجنيئرنگ يونيورسٽي ڄامشورو جي هاسٽل ۾ ٻن شاگرد تنظيمن جي شاگردن ۾ جهيڙو ٿيو،  جنهن ۾ ڪجهه شاگرد قتل ٿي ويا ۽ ڪجهه زخمي ٿي پيا ۽ اهڙا واقعا روز روز ٿيڻ لڳا. سنڌي ادبي سنگت جيڪا سنڌي اديبن، دانشورن، قلمڪارن، سرجڻهارن جي تنظيم آهي، انهيءَ روز روز شاگردن جي قتل ٿيڻ ڪري ابرار قاضي جي گهر هڪ ”قومي جرڳو“ گهرايو. ان وقت يوسف لغاري سنڌ ڊيموڪريٽڪ گروپ جو سربراهه هو ۽ ابرار قاضي ان جو جنرل سيڪريٽري. هن ”قومي جرڳي“ ۾ سنڌ جي سڀني سياسي پارٽين ۽ ان جي شاگرد ونگز شرڪت ڪئي. متفقه طور تي پروفيسر محمد عمر ميمڻ مرحوم، يوسف لغاري، نور الهديٰ شاهه، مشتاق ميراڻي ۽ مون کي ان ”قومي جرڳا ڪاميٽي“ جو ميمبر بنايو ويو. مشتاق ميراڻي ڪجهه مصروفيتن جي ڪري جلدي هن ”قومي جرڳي“ کان ڌار ٿي ويو، باقي ميمبر ڪم ڪندا رهيا. ٻئي متاثر ڌريون سگهاريون هيون ۽ مهراڻ انجنيئرنگ هاسٽل جي واقعي کانپوءِ ”روپوش“ هيون. روزانه ”قومي جرڳا ڪاميٽي“ جي گڏجاڻي نورالهديٰ شاهه جي گهر ٿيندي هئي، بعد ۾ هن ڪاميٽيءَ ”ٻيلن“ ۾ ۽ ” سنڌو دريا جي ڪچي“ ۾ وڃي متاثرين جا بيان قلمبند ڪيا. تعليمي ادارن جي سربراهن جا بيان پڻ قلمبند ڪيا ويا. هڪ تعليمي اداري جي سربراهه اهو چيو ته، ”جڏهن مون وٽ ڪنهن شاگرد تنظيم جو اڳواڻ يا ڪارڪن هڪ ڪلاشنڪوف کڻي ايندو آهي ته ان کي مان يونيورسٽي جي پسنديده ڊپارٽمينٽ ۾ ”هڪ سيٽ“ ڏيندو آهيان. هن جي رڪارڊ ٿيل بيان جي Tape اڃا تائين موجود آهي. اسان تعليمي ادارن جي سربراهن توڙي متاثر شاگردن جا بيان Tape ڪيا، جن ۾ ڪيترين ڳالهين جو انڪشاف ٿيو ته سنڌ ۾ ڪار لفٽنگ ڪيئن ٿئي ٿي؟ اغوا جا واقعا ڪيئن ٿين ٿا؟ ۽ ”ڀتو“ ڪيئن وصول ڪيو وڃي ٿو؟

ٽن مهينن جي مٿاڪٽ کانپوءِ يوسف لغاري فيصلو لکرايو، ڇاڪاڻ ته هو قانوندان هو. اهو فيصلو تقريبن 300 صفحن تي لکيل آهي، جيڪو مختصر فيصلو صحافين کي ٻڌايو ويو اهو صرف 30 صفحن تي مشتمل هو. هن فيصلي ۾ ٻنهي جهڙيندڙ ڌرين تي ڏنڊ وڌو ويو، جيڪو ٻنهي ڌرين خوشدلي سان قبول ڪيو، پر هن فيصلي ۾ جيڪا اهم ڳالهه هئي، سا هئي شاگردن لاءِ ضابطه اخلاق. ڪجهه حڪومت کي سفارشون پڻ هيون.

سفارشون ۽ ضابطه اخلاق:

· شاگرد يونين تان پابندي هٽائي وڃي

·  آئنده ڪنهن به سياسي پارٽيءَ جي ”ونگ“ سان لاڳاپيل شاگرد تعليمي ادارن ۾ هٿيار کڻي نه ايندا.

·  ”تاحيات شاگرد ليڊرن“ کي تعليمي ادارن توڙي هاسٽلن مان نيڪالي ڏني ويندي.

·  تعليمي ادارن جي ڪينٽن توڙي هاسٽلن جي ميس ۾ ڪو به شاگرد مفت ماني نه کائيندو.

·  تعليمي ادارن ۾ ڪا به تنظيم پنهنجا جهنڊا نه لڳرائيندي ۽ نه ئي ديوارن تي پوسٽر لڳرايا ويندا.

·  پوسٽرن جي لڳائڻ لاءِ هر تعليمي اداري ۾ صرف هڪ جاءِ مخصوص هوندي.

·  ڪا به تنظيم اعليٰ تعليمي ادارن جون بسون مفت ۾ ڪيڏانهن به زبردستي نه وٺي ويندي ۽ نه ئي تيل ورتو ويندو.

·  جنهن به شاگرد وٽان ڪو ”مهلڪ هٿيار“ هاسٽل يا تعليمي اداري مان برآمد ٿيو ته ان شاگرد جي  داخلا ”رد“ ڪئي ويندي.

·  تعليمي ادارن جي هاسٽلن کي چوديواري ڏياري ويندي، اچڻ ۽ وڃڻ جو ٽائيم هاسٽل جو ” پرووسٽ“ طئي ڪندو.

·  تعليمي ادارن مان قانون نافذ ڪندڙ ادارن جي اهلڪارن کي نيڪالي ڏني ويندي.

·  شاگردن جي صحتمند سرگرمين لاءِ مرڪزي لائبريري کي جديد ڪتابن سان سنواريو ويندو ۽ هاسٽل ۾ پڻ لائبريري جوڙي ويندي ۽ ڪمپيوٽر فراهم ڪيا ويندا.

·  تعليمي ادارن ۾ سيمسٽر سسٽم نافذ ڪيو ويندو، آڊيو، وڊيو سسٽم نافذ ڪيو ويندو.

هن وقت ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته شاگرد يونين تان پابندي هٽائي وڃي ۽ ان بعد اهڙي ئي ضابطه اخلاق تي تعليمي ادارن ۽ درسگاهن ۾ عمل ڪيو وڃي، جيڪو ضابطه اخلاق قومي جرڳا ڪاميٽي جوڙيو هو.

چشمي جي نمبر جو فرق! ليکڪ: اشفاق آذر

اشفاق آذر

اشفاق آذر

خبر  آئي آهي ته سنڌ حڪومت وفاق کان مطالبو ڪيو آهي ته ”گڏيل مفادن واري ڪائونسل جلد جوڙي وڃي، صوبن وچ ۾ پاڻي ورڇ 91ع جي ٺاهه موجب ٿيڻ گهرجي ۽ جي ايس ٽي صوبا وصول ڪن.“ اهو مطالبو سنڌ ۾ قائم پيپلز پارٽي جي حڪومت، وفاق ۾ قائم پيپلز پارٽي جي ئي حڪومت کان ڪيو آهي. هي اهي ئي مطالبا آهن جيڪي پيپلز پارٽي ماضي ۾ اپوزيشن ۾ رهندي حڪمران ڌرين کان ڪندي رهي آهي ۽ اڄ وقت جي ستم ظريفي ڏسو ته اهي ساڳيا ئي مطالبا سندن پنهنجي ئي حڪومت پوري نه ڪري سگهي آهي ۽ هو پاڻ پنهنجي ئي حڪومت کان اهي مطالبا ڪرڻ تي مجبور آهن!!

هن ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 153 ۾ ڄاڻايل آهي ته ”گڏيل مفادن واري ڪائونسل جي تقرري صدر مملڪت ڪندو، جنهن جي ميمبرن ۾ چئني صوبن جا وڏا وزير ۽ اوتري ئي انگ ۾ وزير اعظم پاران نامزد ڪيل وفاقي حڪومت جا نمائندا شامل هوندا. جيڪڏهن وزير اعظم پاڻ ان ڪائونسل جو ميمبر آهي ته هو چيئرمين به هوندو، جيڪڏهن  وزير اعظم ميمبر ناهي ته پوءِ صدر ڪنهن وفاقي وزير کي، جيڪو ڪائونسل جو ميمبر  آهي، چيئرمين نامزد ڪري سگهي ٿو. اها ڪائونسل پارليامينٽ ڏانهن جوابده هوندي.“ گڏيل مفادن واري ڪائونسل جو بنيادي ڪم صوبن ۽ وفاق وچ ۾ تڪراري معاملا نبيرڻ هوندو آهي جيڪا وفاق ۽ صوبن وچ ۾ هم آهنگي برقرار رکڻ جو ڪم پڻ ڏيندي آهي. آئين موجب ان جي جوڙجڪ لازمي آهي. توهان جي يادگيري جي لاءِ  آئون اهو ٻڌائيندو هلان ته اٽڪل 3 سال اڳ مشرف جي دور ۾  تڪڙ ۾ بين الصوبائي رابطن واري هڪ ڪميٽي جوڙي وئي هئي، جيڪا گڏيل مفادن واري ڪائونسل جي ڀيٽ ۾ هڪ متوازي پليٽ فارم هئي، ان جي آئين ۾ ڪٿي ۽ ڪهڙي گنجائش هئي، قطع نظر ان جي جڏهن سپريم ڪورٽ پاران اسٽيل ملز جي نيلامي کي ڪالعدم قرار ڏيڻ وارو فيصلو آيو هو. ان ڪميٽي اڳيان واحد ايجنڊا اسٽيل ملز وارو معاملو ئي هو. ان ڪميٽي جي هڪڙي ئي ميٽنگ ۾ ملز جي پرائيوٽائيزيشن تي اٿاريل اعتراضن کي ختم ڪندي حڪومت جي پرائيويٽائيزيشن واري عمل جي توثيق ڪئي وئي هئي. گذريل 18 سالن کان وٺي هڪ نوٽيفڪيشن جي محتاج اها گڏيل مفادن واري ڪائونسل نه جڙي سگهي آهي. ان جو سبب ڪهڙو آهي، سو ته اختيار ڌڻي ئي ٻڌائي سگهن ٿا، پر پاڻ کي سنڌ جي وڏي وزير قائم علي شاهه جي ان بيان تي حيرت ٿي لڳي ته ”گڏيل مفادن واري ڪائونسل جو مک ڪم پاڻي جي ورڇ آهي!“ قبلي وڏي وزير جي ان بيان کي ڏسجي ٿو ته ان ڳالهه تان هٿ کڻڻو پوي ٿو ته صوبن وچ ۾ تڪراري بڻيل معاملا جيڪي ورهين کان حل طلب رهيا پئي، مثال طور وسيلن، زمين، پاڻي، معدنيات جي مالڪي جا حق ڪي اهڙا مسئلا ڪونه آهن، جن کي گڏيل مفادن واري ڪائونسل ۾ کنيو وڃي. ڀلي انهن ٻرندڙ مسئلن ۾ ڪالاباغ ڊيم جي تعمير جو مسئلو هجي يا سرحد صوبي پاران بجلي جي رائلٽي وارو معاملو هجي، اهي يا ته مرڪزي حڪومتن پاران ڏنڊي جي زور تي مڙهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي يا ڌئونس ۽ ڌانڌلي کان ڪم ورتو ويو، پر انهن جي حل لاءِ ڪڏهن به آئيني ۽ جمهوري طريقي سان قدم نه کنيو ويو، نتيجو اهو نڪتو جو صوبن وچ ۾ نفرتون وڌنديون ويون ته ٻئي پاسي وري صوبن ۽ وفاق وچ ۾ وڇوٽيون گهريون ٿينديون ويون. هينئر به ماضي جا اهي ساڳيا ئي مسئلا حال ۾ به تازا آهن، فرق اهو آهي ته هن ڀيري سنڌ ۽ مرڪز ۾ ساڳي پارٽي جي حڪومت آهي، جيڪا ماضي ۾ گڏيل مفادن واري ڪائونسل جي قيام جو وڏي شد مد سان مطالبو ڪندي رهي آهي. ”ادا، نمائندگي ۽ اختيارن کان وانجهيل اهي ادارا هونئن به ڪهڙي ڪم جا آهن؟“ ڪنهن چيو پئي. خير اها ڳالهه به ڪنهن حد تائين درست آهي، پر سوال اهو آهي ته انهن ادارن کي بااختيار ڪير بڻائيندو، انهن ۾ نمائندگي جو تناسب ڪير برقرار رکندو، جيڪڏهن هي حڪومت به ماضي وارين حڪومت وارو رويو اپنائيندي ته پوءِ ڇا اها ڳالهه ٻاراڻي نٿي لڳي ته هڪڙي ئي پارٽي جو رويو مرڪز ۾ هڪڙو ۽ صوبي ۾ ٻيو آهي. خلق کلائڻ لاءِ ته اها ڳالهه ٺيڪ آهي پر مسئلن جي حل ڏانهن اها ايپروچ ڪيتري قدر سنجيده آهي، ان جو اندازو اهل دانش پاڻ لڳائي سگهن ٿا.

نمائندگي ۽ اختيارن جي اها کوٽ هڪ ٻئي اداري اين ايف سي جي ناڪامي جو سبب پڻ بڻي آهي. جنهن ملڪ ۾ معاشي وسيلا محدود، ضرورتون لامحدود ۽ ترقي غير يقيني هجي، اتي صوبن وچ ۾ ناڻي جي ورڇ سدائين هڪ مسئلو رهندي آهي. اين ايف سي جي ناڪامي جو هڪ مک سبب اهو رهندو آيو آهي ته هر ڀيري ان جي جوڙجڪ ۾ وفاق جي نمائندگي وڌيڪ ۽ صوبن جي گهٽ هوندي آهي. گذريل هڪ ڏهاڪي کان به وڌيڪ اين ايف سي ايوارڊ صدر جي صوابديدي اختيارن تحت ڏنو ويندو رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته هڪ غير نمائنده ۽ بي اختيار ڪميشن ڪڏهن به ناڻي جي ورڇ جي اتفاق راءِ واري فارمولا تي متفق نه ٿي سگهي آهي. هر ڀيري ڪونه ڪو عذر ڄاڻائي ان معاملي کي اينگهايو ويندو رهيو آهي، ڪڏهن چون ته ملڪ ۾ معاشي گهوٽالو آهي، ڪڏهن چون ته ملڪ ۾ دهشتگردي خلاف ويڙهه واري صورتحال آهي. هن ڀيري اها توقع ڪئي پئي وئي ته ان حوالي سان ضرور ڪو نه ڪو هوم ورڪ ڪيو ويو هوندو، پر  هن ڀيري به اهي ساڳيا ئي ٺلها آسرا ڏيئي بجيٽ پيش ڪئي وئي، اين ايف سي جو پري پري تائين ڪو نالو نشان ڪونهي. جيتري قدر سروسز تي جي ايس ٽي جو تعلق آهي ته اها ٽيڪس مشرف دور کان اڳ ۾ صوبائي ٽيڪس هئي، جنهن کي مشرف دور ۾ ان وقت جي سنڌ جي گورنر ميان محمد سومري هڪ آرڊيننس جاري ڪندي ان کي وفاق حوالي ڪري ڇڏيو. ان وقت اهو چيو ويو هو ته جيئن ته صوبا ٽيڪس گڏ ڪرڻ جا اهل ناهن ان ڪري اها ذميواري وفاق ادا ڪندو ۽ ٽيڪس گڏ ڪري 5 سيڪڙو ٽيڪس ڪليڪشن چارج ڪٽي باقي رقم ٽيڪس روينيو جي بنياد تي صوبن ۾ ورهائي ويندي. اهو ڏينهن، اڄوڪو ڏينهن سنڌ وفاق ڏانهن تڪيندي رهي آهي ته ڪڏهن ٿي ٽيڪس ڪليڪشن جي بنياد تي جي ايس ٽي ملي. اول ڳالهه اها ته  سروسز تي جي ايس ٽي ڪو واحد ۽ اڪيلو ٽيڪس ناهي جيڪو صوبا اوڳاڙيندا هجن، ٻيا ٽيڪس به آهن جيڪي صوبا اوڳاڙين ٿا ته پوءِ انهن جي اوڳاڙي ۾ صوبا ڪيئن اهل ٿي ويا ۽ جي ايس ٽي ۾ ڪيئن نااهل ٿيا؟؟ اهي ٻيا ٽيڪس جيڪي صوبا اوڳاڙي رهيا آهن، سي به ڇونه وفاق جي حوالي ڪيا ويا؟؟ ٻي ڳالهه اها ته جيڪو ٽيڪس روينيو جي بنياد تي جي ايس ٽي جي ورڇ ڪرڻ وارو واعدو ڪيو ويو هو، ان کي پٺي ڏيندي آبادي جي بنياد تي جي ايس ٽي جي ورڇ ڪئي وئي. اهو ڪهڙي نوٽيفڪيشن، ڪهڙي آئين يا قانون تحت ڪيو ويو، تنهن جي اڄ ڏينهن تائين ڪا وضاحت سامهون اچي نه سگهي آهي. هاڻي صورتحال اها آهي ته سروسز تي جي ايس ٽي جي حوالي سان سنڌ 60 سيڪڙو روينيو ڏئي ٿي، پنجاب 32 سيڪڙو، سرحد 6 سيڪڙو، جڏهن ته بلوچستان 2 سيڪڙو روينيو ڏئي ٿو. بلوچستان ۽ سرحد جيڪي صوبائي خودمختياري جي وڏي واڪ دعويٰ ڪندا رهن ٿا تن لاءِ جڏهن جي ايس ٽي وارو معاملو اچي ٿو ته اهي ان ٽيڪس کي وفاق وٽ رکڻ تي ئي زور ڀرين ٿا، سبب انتهائي سادو آهي ڇاڪاڻ ته جڏهن آبادي جي بنياد تي ٽيڪس جي ورڇ ٿئي ته اها ڳالهه کين وارو کائي ٿي ته کين ٽيڪس روينيو جي حساب کان ڪيئي سيڪڙو وڌيڪ حصو ملي ٿو. بلوچستان کي 2 بدران ساڍا 4 ۽ سرحد کي 6 بدران 17 سيڪڙو حصو ملي ته اهي ڇو ان ڳالهه تي راضي ٿيندا ته جي ايس ٽي صوبن حوالي ڪيو وڃي!؟ سنڌ جا جي ايس ٽي جي مد ۾ اڳ ئي وفاق وٽ 12 ارب رپيا رهيل آهن، خبر ناهي ته اهي ڪڏهن ملندا به يا نه، پر جيڪڏهن آبادي جي بنياد تي جي ايس ٽي کي ڏسجي ته سنڌ کي ساليانو ڏيڍ ارب رپيا ملن ٿا. هاڻي جيڪڏهن جي ايس ٽي کي صوبن حوالي ڪيو وڃي ته هڪ محتاط اندازي موجب سنڌ کي ساليانو 6 ارب رپيا ملي پوندا ۽ جيڪڏهن سنڌ حڪومت مڙسي ڪري ٽيڪس نيٽ ۾ اضافو ڪري ته اهو انگ 10 کان 11 ارب رپيا ساليانو به ٿي سگهي ٿو. ظاهر آهي ته ان سڄي معاملي ۾ سمورو نقصان سنڌ جو ٿي رهيو آهي، جنهن لاءِ سنڌ حڪومت مرڪز ۾ پنهنجي ئي حڪومت آڏو احتجاج ڪندي رهي ٿي ته ڇا چئجي ته ڪير صحيح آهي ۽ ڪير غلط!

اچو پاڻي جي ورڇ واري معاملي تي، جيڪو سنڌ جي مکيه مسئلن مان هڪ آهي، جو سنڌ جي معيشت جو دارومدار زراعت تي ۽ زراعت جو دارومدار ئي پاڻي تي آهي. سنڌ سان پاڻي جي ورڇ ۾ جيڪا بدترين ناانصافي ڪئي وئي آهي، ان لاءِ ته خود 91ع وارو ٺاهه ئي گواهه آهي پر جيڪڏهن اڃان به ڪنهن جو ڍو نه ٿئي ته اهو محترم رسول بخش پليجي جا ڪاوش ۾ ڇپيل مضمون پڙهي ڏسي، کيس چڱي طرح اندازو ٿيندو ته سنڌ سان تاريخي طور تي پاڻي جي حوالي سان ڪهڙيون زيادتيون ڪيون ويون آهن. ملڪ ۾ پاڻي جي ذخيرن جي ڀل ڪهڙي به صورتحال هجي، ان ۾ وڏو صوبو ڀاڱي ڀائيوار ٿيڻ جي بدران پنهنجو حصو، بلڪه حصي کان به وڌيڪ پاڻي ڇڪي کڻندو رهيو  آهي ۽ ننڍن صوبن خاص طور تي سنڌ کي سدائين کوٽ پلئه پئي آهي، انهي روش سنڌ جي معيشت خاص طور تي زرعي معيشت کي گوڏن ڀر ويهاري ڇڏيو  آهي. پيپلز پارٽي سدائين انهيءَ روش جي مخالفت ڪندي رهي آهي، بدقسمتي سان پنهنجي حڪومت ۾ به انهي ساڳي روش جي مخالفت ڪرڻ تي مجبور آهي، جو اهو مسئلو سندن پنهنجي حڪومت ۾ به حل ٿيندي نظر نٿو اچي. سنڌ حڪومت پاران مٿين جن ٽن مسئلن جي حل جو وفاق کان مطالبو ڪيو ويو آهي سي هڪ ته پراڻا مسئلا آهن، ٻيو ته جائز آهن، ٽيون ته انهن جي حل نه ٿيڻ جو ڪو ٺوس سبب ڪونهي. ان جي باوجود به جيڪڏهن سنڌ ۾ پيپلز پارٽي جي حڪومت، مرڪز ۾ پنهنجي ئي حڪومت جي آڏو ايئن ٻاڏائيندي رهي ته ان کي ڇا چئجي!؟ ڇا مرڪزي حڪومت وٽ صوبن جي جائز مسئلن ڏانهن ساڳي ماضي جي حڪومتن واري روش آهي يا سنڌ جي هن حڪومت وٽ به مرڪز کان جائز حق وٺڻ واري اهليت ڪانهي!؟

توهان سنڌ جي ٻين مسئلن کي ڇڏي رڳو ناڻي ۽ پاڻي جي ورڇ ۽ جي ايس ٽي جي مسئلن کي ڏسو ته توهان کي ياد هوندو ته پيپلز پارٽي وارا اپوزيشن ۾ هوندي انهن معاملن تي بي پناهه گوڙ ڪندا رهيا آهن، احتجاج ۽ واڪ آئوٽ ڪندا رهيا آهن، پريس رليزون ۽ بيان جاري ڪندا رهيا آهن، مطلب ته سخت موقف اختيار ڪندا رهيا آهن پر خيرن سان کين جڏهن وري حڪومت ملي آهي ته اهي مسئلا سندن نظر ۾ ثانوي حيثيت اختيار ڪري ويا آهن، جنهن لاءِ مرڪز ۾ پنهنجي ئي حڪومت جي آڏو رڳو احتجاج نوٽ ڪرائڻ کي ئي ڪافي سمجهيو پيو وڃي. سمجهه ۾ اها ڳالهه نٿي اچي ته جن ماڻهن جي نظر جي عينڪ اپوزيشن ۾ هڪڙي هوندي آهي، اقتدار ۾ ايندي ئي هنن جي چشمي جو نمبر ڪيئن ۽ ڇو بدلجي ويندو آهي جو انهن کي ساڳيون ئي شيون مختلف نظر اچڻ لڳنديون آهن. گذارش صرف ايتري آهي ته جيڪڏهن اقتدار ۾ ايندڙ ڌريون، ڀلي اهي ڪهڙي به پارٽي سان واسطو رکندڙ هجن جيڪڏهن پنهنجي چشمي جو نمبر نه بدلائين ته سندن وڏا وڙ ٿيندا، گهٽ ۾ گهٽ کين شيون جيئن آهن تيئن ته نظر اينديون!!!


شيدي، ”مگرمان“ رقص ۽ واڳن سان عقيدي واريون روايتون! ليکڪ : رياض سهيل

رياض سهيل

رياض سهيل

هن پوري ميلي جو محور واڳون ۽ شيدي آهن.ڪراچي جي منگهو پير واري پهاڙي ٽڪري تي واقع درگاهه حضرت خواجه حسن سخي سلطان عرف منگهو پير هتي رهندڙ شيدين جو روحاني پيشوا آهي ۽ مزار جي احاطي/اڱڻ ۾ واقع تلاءَ ۾ موجود سئو کان وڌيڪ واڳن سان هنن جي خاص عقيدت آهي. آفريڪا جي گهاٽن جهنگلن ۽ دلدلي/ڌٻڻ وارن علائقن ۾ رهندڙ قبيلن ۾ واڳون کي ديوتا جو درجو حاصل رهيو آهي، جنهن کي تحفظ ۽ زرخيزيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ رهندڙ اهي ”ڏاڏا“، جن کي پاڻ وٽ  شيدي سڏيو وڃي ٿو، سي ڪيئي سال اڳ غلام بڻائي هتي وڪرو ڪيا ويا هئا. جيڪي منگهو پير ۾ هر سال وسڪاري جي مند کان اڳ ميلو لڳائيندا آهن.

هن ميلي جو فيصلو واڳون ئي ڪندا آهن. ميلي جي شروعات ۾ شيدي قبيلي جو سردار سڀ کان وڏي واڳون مور صاحب جي نرڙ تي سندور جو ٽڪو لڳائيندو آهي ۽ ان کي گوشت ۽ حلوو کارائيندو آهي، جنهن لاءِ خاص ڪري ٻڪر کي ذبح ڪري، ان جي منڍي واڳونءَ کي کارائي ويندي آهي. انهن شيدين جو عقيدو آهي ته جيڪڏهن مور صاحب انهن پاران ڏنل گوشت نه کاڌو ته هنن لاءِ اهو سال سٺو نه گذرندو ۽ هو مصيبت ۾ رهندا ۽ ان سال ميلو به نه لڳندو. منگهو پير واري مزار تي ايندڙ زائرين جو عقيدو آهي ته اهي واڳون ٻارهين صدي عيسوي جي بزرگ خواجه فريد الدين شڪر گنج جون ”جوئون“ آهن، جيڪي هن منگهو پير کي ڏنيون هيون، جيڪي پوءِ مگر مڇ/واڳون ٿي ويون، جنهن ڪري اهي قابل عقيدت آهن. هنن مانگر مڇن/واڳن جي نگران سجاد خليفه جو چوڻ آهي ته شيدين کان علاوه ٻيا ماڻهو به هت باسون باسين ٿا. ”ڪيئي اهڙا سوالي هوندا آهن، جيڪي اولاد جي باس باسين ٿا. ڪي ماڻهو ڪاروبار ته ڪي وري روزگار جي باس کڻي ايندا آهن. اهي پاڻ سان گڏ جيترو پڄي سگهين، گوشت کڻي ايندا آهن، جيڪو ست ڀيرا انهن مٿان گهوري مانگر مڇن/واڳن کي کارائيندا آهن، جنهن بعد انهن جي مراد پوري ٿي ويندي آهي.“ چوڏهن سئو اسڪوائر فٽ جي تلاءَ جي سائي رنگ واري گدلي پاڻي ۾ هن وقت هڪ سئو کان وڌيڪ مانگر مڇ/واڳون موجود آهن، جيڪي پاڪستان ۾ ڪنهن هڪ هنڌ موجود واڳن جو وڏو تعداد آهي. خليفي سجاد جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن انهن مانگر مڇن مان ڪو مري وڃي ته ان کي غسل ڏئي، عطر لڳائڻ کانپوءِ عزت ۽ احترام سان ان جي تدفين ڪئي ويندي آهي. هتي جي ماڻهن جو خيال آهي ته اهي مانگر مڇ کين نقصان ڪو نه پهچائيندا، ڇاڪاڻ ته انهن کي دعا آهي، پر هتان جي رکوالن عوام کي انهن کان پري رکيو آهي. انهن جو چوڻ آهي ته هي خطرناڪ جانور آهي، جنهن تي ڀروسو نٿو ڪري سگهجي.

مانگر مڇ جي گوشت کائڻ تي خوشي وچان تلاءَ جي ڪجهه مفاصلي تي واقع ننڍڙي ميدان تي هڪ ڊرم نما دهل وڄڻ لڳندو آهي. ان دهل کي ”مگرمان“ چيو ويندو آهي، جيڪو آفريڪي تهذيب جي نشاني آهي. آفريڪي ساز، آفريڪي انداز ۽ آفريڪي ڌن تي هي شيدي مرد ۽ عورتون مخصوص انداز ۾ رقص ڪرڻ لڳندا آهن، جنهن دوران انهن تي وجد طاري ٿي ويندو آهي ۽ هي هڪٻئي کي ڳلي لڳي ويندا آهن. انهن سڀني جا پير اگهاڙا هوندا آهن ۽  مٿي تي احترامن ڪپڙو ٻڌل هوندو اٿن. جڏهن ته سندن هٿن ۾ فقيري ڏنڊا هوندا آهن. مگرمان جي ٿاپ سان گڏوگڏ اهي مرد ۽ عورتون هڪ خاص قسم جو ورد ڪندي نظر آيا، جنهن جي اڪثرل لفظن جي شايد انهن کي پاڻ به خبر نه هئي، پر وڏڙن کان ٻڌل اهي آواز سينه به سينه هلندا پيا اچن. ميلي جي آرگنائيزر غلام اڪبر شيدي جو چوڻ آهي ته ”اها ”سواحلي“ زبان آهي، جيڪا آفريڪا ۾ اڄ به ڳالهائي وڃي ٿي، سواحلي اسان کي اچي به نٿي ڇو ته نه اسان جا وڏڙا جيئرا آهن، نه ئي ڪو سواحلي ڳالهائڻ وارو، اهو به ممڪن آهي ته اسان سواحلي جا اهڙا لفظ به اچاريندا هجون، جيڪي ان ٻولي ۾ هجن ئي نه“.

ڌمال ڪندڙ فقيرن کي ماڻهو گلن جا هار پارائيندا آهن، جن جي باري ماڻهن جو عقيدو آهي ته انهن ۾ جنات يا روح گهڙي ويا آهن. ماڻهو انهن کان پنهنجن پريشانين ۽ مستقبل بابت سوال ڪندا آهن ۽ دعا جا ڌاڳا ۽ تعويز به ڏيندا آهن. اهي ماڻهو ڳاڙهي رنگ وارا ٻه جهنڊا کڻي نچندا ڳائيندا منگهو پير جي مزار تي پهچندا آهن، جتي حاضري ڀرڻ کانپوءِ هڪ هال ۾ ٻيهر ”مگرمان“ وڄايو ويندو آهي. صديق مسافر لکي ٿو ته ”مگرمان“ آزاد شيدين لاءِ وطن کان دوري واري باهه تي ڇنڊي جي برابر آهي، هڪ طرف وطن کان بي وطن ٿيلن جي ڦٽن تي مرهم آهي ته ٻئي پاسي شيدين جي قومي ميلاپ، محبت ۽ ٻڌي جو سامان آهي. ”مگرمان“ شيدين لاءِ صرف نچڻ ڳائڻ واري شيءِ ناهي، بلڪه انهن جو روحاني ساز آهي. انهن جي وڏڙن جي زبان سواحلي جيڪا هاڻ هو وساري چڪا آهن، هاڻي صرف انهيءَ ”مگرمان“ هنن کي پنهنجي وطن سان ڳنڍي رکيوآهي، جڏهن ته هي ميلو سندن شناخت ۽ روايتن کي زنده رکندو اچي. ميدان ۾ جيڪي مرد ۽ عورتون ڌمال هڻي رهيا هئا، اهي پوءِ مزار جي ڪنڊن تي ويهي رهن ٿا ۽ ڌاڳن تي ڪجهه پڙهي ماڻهن کي ڏيندا آهن. ڪجهه دير کانپوءِ اتي به ڌمال شروع ٿي ويندي آهي. هڪ ڪلاڪ تائين ”مگرمان“ جي مختلف ڌنن تي ڌمال هڻڻ کانپوءِ هي ماڻهو واپس پنهنجن گهرن ڏانهن روانو ٿيندا آهن. شيدين جا چار پاڙا آهن، جن ۾ کارداري، حيدرآبادي، لاسي ۽ ٻيلهاڙا شامل آهن. انهن پاڙن ۾ سڀ کان گهڻي ڪميونٽي کاردارين جي آهي، جيڪي ميلي جي پهرين ڏينهن پنهنجون رسمون ادا ڪندا آهن. اهڙي طرح ميلي جا چارئي ڏينهن هر هڪ ڪميونٽي حوالي هوندا آهن، پر هر ڏينهن تي سڀني جا ماڻهو شريڪ ٿيندا آهن. هنن شيدين جو چوڻ آهي ته جڏهن عرب سپهه سالار محمد بن قاسم سنڌ تي حملو ڪيو هو ته سندس فوج ۾ شيدي سپاهي به موجود هئا، پر گڏوگڏ تاريخدانن جو چوڻ آهي ته هن خطي ۾ انهن ڪارن غلامن جي تجارت ٿيندي هئي، جن کي مسقط کان ڪراچي ۽ ڀارت جي بندرگاهن تي آندو ويندو هو. سنڌ ۾ پهريون تعليم يافته ۽ پرائمري استاد صديق مسافر پنهنجي ڪتاب ”غلامي ۽ آزادي“ ۾ لکي ٿو ته ”آفريڪا کان انهن ڪارن غلامن کي برصغير ۾ آڻي وڪيو ويندوهو، جن کي عرب ۽ پٺاڻ هتي آڻيندا هئا.“ ان مطابق يورپي تاجرن پندرهن سئو سترنهن عيسوي کان انهن ڪارن جي تجارت شروع ڪئي، پر سترنهن سئو چوويهه عيسوي ۾ انگلستان ۾ هڪ قانون ٺهيو. جنهن ۾ لکيو ويو ته ان ڏينهن کانپوءِ جيڪو ڪارو انگستان جي زمين تي پير رکندو، اهو آزاد تصور ڪيو ويندو. انهيءَ قانون کي برطانيا جي اثر هيٺ آيل ملڪن ۾ لاڳو ڪيو ويو. انهيءَ عرصي دوران ”اينٽي سليوري ڪميٽي“ به جوڙي وئي هئي. ان بعد جڏهن ارڙهن سئو ٽيتاليهه ۾ انگريزن سنڌ فتح ڪري ورتي ته انهن شيدين کي غلامي مان نجات ملي، جيڪي ميرن، پيرن ۽ وڏن زميندارن وٽ غلام هوندا هئا.

شيدي ميلي جي آرگنائيزر اڪبر شيدي جو چوڻ آهي ته ” شيدي هڪ پوئتي پيل ڪميونٽي آهي، پر اسان جي ڀائرن، ساٿين ۽ بزرگن پنهنجو رت ست ڏئي فٽ بال، باڪسنگ ۽ سائيڪلنگ ۾ حصو ورتو ۽ محنت مزدوري ڪئي ۽ اڄ شيدي جنهن مقام تي آهن، اهي پنهنجي محنت جي ڪري آهن“. صوبائي حڪومت جي اوقاف کاتي وٽ هن مزار جون ذميواريون آهن، پر صفائي پيئڻ جي پاڻي سميت ٻين سهولتن جو پري پري تائين ڪو انتظام نظر نٿو اچي. اوقاف کاتي طرفان شيدين کي ميلي لاءِ ساليانو ٽي هزار رپيا ادا ڪيا وڃن ٿا، جيڪي به ڪڏهن ملندا آهن ته ڪڏهن نه. شيدين جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن هتي ايندڙ زائرين هنن مانگر مڇن کي پنهنجي باس جو گوشت نه کارائين ته هوند اهي مانگر مڇ به ختم ٿي وڃن. ڪراچي جي علائقي کارادر ۾ ڏهه شعبان کان چوڏنهن شعبان تائين ميلو لڳايو ويندو آهي. ان کان علاوه لي مارڪيٽ ۾ ٽانگا اسٽينڊ ويجهو شيدين جي لاسي ڪميونٽي ذوالحج ۾ ميلو لڳائيندي آهي. ميلي جي آرگنائيزر اڪبر شيدي جو چوڻ آهي ته پوين سالن جي مقابلي ۾ هيل ماڻهن جي آمد گهٽ آهي، ڇاڪاڻ ته ملڪي حالتن ماڻهن کي منجهائي ڇڏيو آهي.


مصلحتن جي ور چڙهيل سرڪار ليکڪ: انيتا شاه

انيتا شاه

انيتا شاه

ڪڏهن ائين به ٿيندو آهي جو ماڻهوءَ جي من جو ٿانءَ شين جي مختلف پاسن بابت سوچي سوچي ايڏو ته ڀرجي ويندو آهي، جو نهائينءَ جيئن اندر ئي اندر پيو پڄرندو آهي، پر ٻڙڪ ٻاهر ڪڍي ڪونهي سگهندو. پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي سدوري سرڪار جڏهن کان اسان جا اڱڻ اجاريا آهن، تڏهن کان وٺي مون سان اهو لقاءُ رهيو آهي جو ڪيترائي ڏينهن لکڻ بابت رڳو سوچيندي ئي گذري ويا. انهن ڏينهن ۾ ڇا ڇا نه ٿي گذريو، پر گهڻن موقعن تي رڳو قلم کڻي لکندي لکندي رهجي پئي وڃان. سوين ڀيرا سوين معاملن تي لکڻ جو سوچيم ۽ اهو سوچي نه لکيم ته چند فردن جا سيڪنڊن ۾ ڪيل فيصلا ڪروڙين عوام کي سالن ۽ صدين تائين لوڙڻا پوندا آهن، هڪڙيون حڪومتون جيڪي اَڪَ ڪارا ڪري گهرن ڀيڙيون ٿينديون آهن، نئين حڪومتن کي انهن جا ڪيل گند ڌوئي صاف ڪري پوءِ چڱن ڪمن جي لاءِ ڪا جاءِ ٺاهڻي پوندي آهي، سو اهو سوچيندي ئي رهيس ته سنڌين جي سرڪار تي ايڏي تڪڙي تنقيد ڪرڻ بدران انتظار ڪريان ۽ ڏسان ته ڪهڙا ٻوٽا ٿا ٻرن ۽ انهيءَ اوسيئڙي ۾ اجهو هي ڏينهن اچي ٿيو آهي، جو صبر جو پيالو ڇلڪي هارجڻ لڳو آهي.

پ پ جي هن سرڪار جي شروعاتي دور کان وٺي جيڪا خاصيت سڀ کان حاوي رهي آهي، انهيءَ کي ”مصلحت“ چئي سگهجي ٿو، مصلحت پوءِ اها وفاقي سطح تي هجي، بين الاقوامي يا پرڳڻي جي حد تائين، پ پ پ سرڪار پنهنجن اتحادين جي خوشين ۽ اطمينان جي لاءِ هر وک يا ته مصلحت سببان کنئي آهي يا کڻڻ کان رهجي ويئي آهي. مثال طور: پاڻيءَ جي مسئلي کي ئي کڻي وٺجي، جنهن تي اسان جي وڏي وزير صاحب ته اهڙي چپ جو روزو رکيو آهي، جيڪا سمجهه کان ٻاهر آهي، ٻئي پاسي پنجاب جي پڇ تي لت اڃا آئي ڪانهي ۽ ڀنڀور کي باهه لڳي ناهي. شهباز شريف ايئرپورٽ تي ئي هنگامي اجلاس گهرائي ڇڏيو، جڏهن ته پ پ پ پنجاب اسيمبلي جي وزيرن شرطون هڻي ڇڏيون ته پ پ پ ائين ڪري ئي نٿي سگهي، جو برساتي واڌو پاڻيءَ جي شرط تي ناحق وهندڙ چشمه- جهلم لنڪ ڪئنال سنڌ کي سُڪائڻ ۽ سِڪائڻ جي شرط تي ڪو بند به ٿئي. هنن کي پڪ آهي ته سنڌين جو صدر هجي يا وزير اعظم، ڪَس سدائين سنڌ جي ئي مقدر ۾ لکبي. توهان پنجاب ۽ سنڌ جي مقابلي ۾رڳو ڪا هڪڙي اهڙي حق جي ڳالهه ڪري ته ڏسو، پنجاب جا پ پ ميمبر توهان کي سڃاڻندا به ڪونه، ڇاڪاڻ جو انهن وزيرن جي پهرين وفاداري پنجاب سان آهي، پوءِ ٿي اچي پ پ پ پر نڌڻڪي بڻيل سنڌ جي وزيرن مشيرن مان وري به سسئي پليجو، مراد علي شاهه ۽ سڪندر مينڌري کي شاباس هجي جن وقت بوقت سنڌ جي پاڻيءَ واري معاملي تي آواز اٿاريو آهي. مان سمجهان ٿي ته اسان سنڌين کي پنجاب کان تمام گهڻو ڪجهه سکڻ جي ضرورت آهي، اسان کڻي پنهنجي پاڻ کي ڪيڏو به عظيم ۽ قديم سمجهون پر حقيقتن اسان هڪ ناڪام قوم آهيون، جنهن وٽ اڳواڻي جي،  تعليم جي حڪمت عملي، پلاننگ ۽  هر انهيءَ شيءِ  جي کوٽ آهي، جيڪا ڪنهن قوم کي پيرن ڀر بيهڻ جي قابل بنائڻ جي لاءِ ضروري هوندي آهي، اسان کي موجوده حڪمرانن پاڪستان ۽ سنڌ جي ٻين وس وارن سان لکين ڪاوڙون آهن، جن رڳو مصلحتن خاطر سنڌ جي مفادن جو ڪو لحاظ ڪو نه ڪيو آهي. جن سنڌ کي For granted ڪري ورتو آهي، جن کي اها پڪ آهي ته هو سنڌ ۽ سنڌين سان ڪهڙو به سلوڪ ڪندا، سنڌي وري به کين ئي ووٽ ڏيندا. جن وس وارا هوندي به پاليسي ليول تي ڪو قدم کڻڻ ته ٺهيو پر جيڪي سنڌ دوست قانون قاعدا آهن، انهن جي Implementation جي لاءِ به ڪو به ذڪر جوڳو ڪم ڪو نه ڪيو آهي. پاڪستان سطح تي سنڌ سان ناانصافين جو ذڪر ته هڪ وڏو بحث آهي، پر سنڌ ۾ سنڌين جي سرڪار هوندي سنڌين سان جيڪو ڪجهه ٿئي پيو، انهيءَ جو حساب ڪتاب سمجهه ۾ نٿو اچي ته ڪنهن سان ڪجي؟ ڇا اتحادن جو مطلب اهو هوندو آهي، ته رڳو هڪڙي ڌر ڪسر کائي؟ ڇا اتحادي حڪومتون ڪنهن به معاملي تي ڳالهه ٻولهه، بحث مباحثي ۽ حڪمت عملي کانسواءِ رڳو ”جي ها…. جي ها!“ جي رٽ لڳائينديون آهن؟

پ پ جي ڏيڍ سال جي حڪومت کانپوءِ به سنڌي شاگردن جي لاءِ ڪراچيءَ جي تعليمي ادارن جا در ٻيڪڙيا پياآهن، ڇا سنڌ سرڪار وٽ ڪراچي جي ضلعي حڪومت جيترو به زور بار ڪونهي جو انهن پاليسين جو رد ڪڍي سگهي؟

سنڌ ۾ ماڻهو بک ۽ بيروزگاريءَ سببان پنهنجا ٻار وڪڻڻ جاواڪ لڳائين ٿا، رڳو انهيءَ آسري تي ته متان حڪمرانن کي ڪا ڪهل اچي ۽ ڪنهن طريقي سان سندن واهر ٿئي، پر ائين ٿئي ئي نٿو. آخر حڪمران انهن ڳالهين ۽ انهن مسئلن جي حل تي نه سوچيندا ته پوءِ هو آخر ڪهڙي مرض جي دوا آهن؟

ٻئي پاسي غريبن جي سهائتا جي نالي ۾ کل جوڳيون اسڪيمون جهڙوڪ، بينظير انڪم سپورٽ پروگرام شروع ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ عورتن کي هڪ هڪ هزار روپيا ڏنو وڃي ٿو. اهو هڪ هڪ هزار ڪنهن کي ٿو ملي، سو ته الڳ داستان آهي پر جيڪڏهن مڃجي به کڻي ته اهي پئسا حقدارن تائين پهچن ٿا ته ڇا ڪنهن سوچيو آهي ته اهوهزار رپيا وٺڻ لاءِ سرڪاري آفيسن تائين پهچڻ جا ڀاڙا خرچ ٽن چئن سون ۾ وڃي پهچن ٿا. وري جي چيڪ اڃا ڪو نه آيا آهن ته وري ٻيا چڪر. اهو ته سڌو سنئون غريبن جي غربت جو مذاق اڏائڻ جي برابر محسوس ٿئي ٿو.

ساڳيو حال بينظير ڀٽو يوٿ ڊيولپمينٽ پروگرام جو آهي، هن پروگرام مان به مون کي ته ڪو خاص فائدو نظر نٿو اچي، مون کي اهو ڏسي افسوس ٿئي ٿو ته حڪومت وٽ نون خيالن ۽ نظرين جي ڪيڏي نه غربت آهي! بينظير انڪم سپورٽ پروگرام يا بينظير يوٿ ڊيولپمينٽ پروگرام جا ريسورسز  ڪن نون خيالن ۽ نظرين جي بنياد تي وڌيڪ بهتر ۽Sustainable طريقي سان به ماڻهن جي مستقل روزگار جي لاءِ استعمال ڪري سگهجن پيا. پر اسان جي حڪومتن کي مزو تڏهن ايندو آهي، جڏهن اهي اهڙا پروگرام جوڙين جو ماڻهو پنهنجي عزت نفس کي پاسيرو رکي هٿ ٽنگڻ تي مجبور ٿي وزيرن، مشيرن، ايم اين ايز ۽ ايم پي ايز کي منٿون ڪندا ۽ سندن درن جون سلاميون ڀريندا وتن. مان سمجهي نٿي سگهان ته آخر ايترن سالن جا ڌڪا ٿاٻا، جلاوطنيون، هڪ عظيم اڳواڻ جي شهادت انهن جي اڳواڻن جو ڇا بگاڙيو آهي، ڇا اهو ظاهر ظهور ڪونهي ته زندگيون ۽ حڪومتون اچڻيون وڃڻيون شيون آهن، جيئن حبيب جالب چيو آهي.

جس دهج سي ڪوئي مقتل کو گيا

وه شان سلامت رهتي هي

يه جان تو آني جاني هي

اس جان ڪي تو ڪوئي بات نهين

گر بازي عشق ڪي بازي هي

جو چاهو لگادو ڊر ڪيسا

يه جان تو آني جاني هي

اس جان ڪي تو ڪوئي بات نهين

آخر پ پ پ جا اڳواڻ سياست ۽ سرڪار کي عشق سمجهي ڇو نٿا ڪن؟ هو سنڌ ۽ سنڌي عوام ڏانهن پنهنجي ذميداري ائين ڇو محسوس نٿا ڪن، جيئن مسلم ليگ (ن) يا خود ايم ڪيو ايم جا اڳواڻ محسوس ڪن ٿا.

مون ٻڌوآهي ته پنجاب جو وڏو وزير صبح جو نوين وڳي آفيس پهچي ويندو آهي ۽ ڏينهن جا ڪم ڏينهن ۾ اڪلائي وٺندو آهي. شهباز شريف پنجاب جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ بنا پروٽوڪول جي اوچتو پهچي ويندو آهي. تمام گهڻن معاملن جي ذاتي طور تي نظرداري ڪندو آهي ۽ اسان وٽ حالت اها آهي جو هزارين فائلون وڏي وزير صاحب جي هاڪار يا نهڪار جي انتظار ۾ ڳري ويون آهن. وڏي وزير صاحب تائين عوام جي پهچ جو ذڪر ته ڇا ڪجي، سندس ڪيبنٽ جي وزيرن جي پرسنل اسسٽنٽن تائين پهچ به ناممڪن بڻيل آهي. هي ڪهڙي قسم جي عوامي حڪومت آهي، جتي عوام کانسواءِ سڀني لاءِ سُک آهي؟

هينئر به پاڻيءَ جو مسئلو هجي يا ڪهڙو به معاملو هجي، جيڪڏهن سنڌ ڪسر کائي ته قومي سلامتي ۽ مفاهمت قائم آهي، جيڪڏهن سنڌ سان ٿيندڙ ناحقن جو ذڪر به ڪبو ته انهيءَ سان قومي سلامتي ۽ مفاهمت کي ڇيهو رسندو. مان سمجهان ٿي ته انهن ٻٽين پاليسين ۽ طريقيڪار ۾ تبديلي بلڪه انهيءَ جو خاتمو ٿيڻ گهرجي ۽ مون کي نٿو سمجهه ۾ اچي ته مرڪز ۽ پرڳڻي ۾ پ پ حڪومت هوندي ائين ڇو نٿو ٿي سگهي؟